Skip to main content

Full text of "Farae Johannis Francisci sassarensis De chorographia Sardiniae : libri duo De rebus sardois : libri quatuor ex recensione Victorii Angius ex S.P. R.T.S.A.S.A.L. : tomus primus : L. II. Chorog. continens, additio lexico ejusdem et oratione de laudibus auctoris"

See other formats


Jfr- 



^k*?l 












m 



% 



«*ra 



** 



•<*-- « 







% 






** 





i 

**|( 


j&jfl 


**** 


te 




* 


ii 




■•'31 






v *f§S;-'>£ 



V' * 



■^=^p- 



' l(M l 






I I 















y 











Kfwv^S^ 








• 


«] L I B RAR Y Of jl 

THE UNIVERSITY 
D OF ILLIKOI5 M 




^^E^l^^^^^dl 








B^Bpwk^' '^>^riy.~ ; M'W& 




















FROM TLE LIBRARY 01 

<§N5 A\T°NI CAVAGNA 
5ANGMMWD 1 GYALDANA 






L^LADA DI 3 c R E GVARDO 

PUf* CMA -SED 1921 








w^—^Kut^^Ka^^&^^S&^!!^r- m 






3^7.9 




Fe^d 


is^e 






\AB 






FARI - ' 

J II A N N I S F R A N C I S C I 

SJSSJRENSIS 

DE CHOROGRAPHIA SARDINIjE j 

LIBRI DUO 

DE REBUS SARDOIS 

LIBRI QUATUOR 
EX RECENSIONE 

VICTORII ANGIUS EX S. P. 

R. T. S. A. S. A. L. 

Tomus Primus 

L. II. CHOROG. CONTINENS. ADDITO LEXICO EJUSDEM 
ET ORATIONE DE LAUDIEUS AUCTORIS 




CARALI 1858. 

EX TYPIS MONTEVERDE 

Facta pctestate. 



\ 



>R%* ■* 



931.9 



MEMOMAF. . IMMORTALI 

SIOSEPHI . VINCENTH 
EX . IMPKRATORlA . GENTE . LASCARIDVM 
COMIT. ALBlNTIMILll . EQUIT. ETC. ETC. 
IVRIS . PVBLICI . ET . MVLTARVM . LITERARVM . PERITISSIMI 
LITERATORVM . ET . ARTIFICVM . MOECENATIS 

CAROLO . EMM. SARDINIAE . REGI 

PRIMVM . IN . TRIBVS . LEGATIONIBVS 

TVM . IN . NEGOTIIS . EXTERN. SVB . SVO . NVMINE . GERENDIS 

MINISTRI . PRVDENTISSIMI 

MOX . A . VICTORIO . AMED. CAR. EMM. F. 

IN . SPLENDIDISSIMVM . MAGNATIVM . ORDINEM 

PRO . MAXIMIS . MERITIS . ADLECTI 

DEMVM . REGIAE . POTEST. ET . MAIEST. PLENITVDINE 

PRO . SE . APVD . SARDOS . CVMVLATI 

ATQVE . HIC . PRVDENTIA . IVSTITIA . STVDIO . RERVM . MELlORVM 

LARGISSIMA . LIBERALITATE . AD . ANNONAM . LEVANDAM 

ET . REGI . ET . POPVLIS . ADEO . PROBATI 

VT . PROPTEREA . MARCHIONALI . DIGNITATE . A . REGE . AVGERETVR 

ET . PATER . ET . SERVATOR . A . POPVLIS . CONSALVTATVS 

ABIENS . LACRIMIS . ABSENS . DESIDERIO 

POST . FATA 

MEMORIA . ET . AMORE . NON . INTERITVRIS . HONORARETVR 

LIBROS . IOH. FRANC. FARAE . SASSARENSIS 

DE . SARDINIAE . CHOROGR. ET ANNALIBUS 

QVORVM . LECTIONE . VIR. ILLE . EGR. EX . MSS. SOLINlAN. DELECTABATVR 

NVPER . AVGVSTINI . F. S. COM. MARCH. EQVIT. ETC. 

VIRI . IN . PRIMIS . LITERATI 

ET . OMNIGENA . VIRTVTVM . LAVDE . SPECTATISSIMI 

AERE . NON . MODICO . OPERA . CL. EQVIT. ALOYSII . CIBRARII . EDITIS 

NVNC . DILIGENTISSIME . RECENSITOS 

DEDICAT 

VICTORIVS . ANGIVS 

IN . ANIMI . GRATI . mONVMENTVM 

SVI . TOTIVSQUE . GENTIS . SARDOAE 

IN . PATREM . ET . FILIVM . PATRE . DIGNVM 



549261 



Digitized by the Internet Archive 

in 2012 with funding from 

University of lllinois Urbana-Champaign 



http://archive.org/details/faraejohannisfra13fara 



LECTOIU 

VICTOIUUS ANCIUS 



En tibi chorographiam , ct Annales J. F. Farae , qui iiiter rerum 

Sardoarum scriptorcs opcris magnitudine ct praestantia maximo flo- 
ruit lionorc ab extrcmo scculo Xf^I. ad vir. egreg. Joscphum 
Mannwn. Homo ingeniosissimus a natura ;, studio doctissimus , post- 
quam satis in rcrum divinarwn scientia, legwn doctrinis , ct litcrarum 
disciplina vcrsatus esset, ad res patriae illustrandas animum appli- 
cuit , ct , quae mirabili undique diligenlia potuit colligere. t pro- 
babili ordine disposita sex libris complexus est. Ex quibus unum 
tantummodo , qui primus erat historiarum , cvulgabat , reliquis de eo- 
dem argumento y et duobus de insulae sardoae regionibus , populis, 
ct ceteris quac ad eam referuntur y intus positis , quippe qui assidua 
lucubratione nondum essent omni numero absoliiti. lnfeliciter tem- 
pora defuerey quo minus manum summam iisdem imponeret , primum 
ab Archipresbjteratu Turritano ad Episcopatum Bosanenscm, mox 
ad melioris vitae aevum translatus ; atque infelicius deesse postea 
visus cst, qui rem imperfectam perficeret , aut chirographum , nullis 
etiam additis aut immutatis, curaret excudendum. Tibi incredibile 
videbitur , sed verum existimandum, satis fuisse paucissimis nostrae 
gentis hominibuSy qui rerum ad patriam pertinentium polius videri 
amabant, quam esse studiosi , si mercede tenui sibi amanuensium 
opera libellos ineditos parasscnt. Inde conjicies facile quae conditio 
fuerit eorum exemplaribus. Quum enim archctjpum , ut quisque 
intelliget, plurimis obscurarctur lituris, necessario ex transcribcntium 
oscitantia et inscitia eveniebat , ut plurima irrcpcrent menda ; haec 
in successivis exscriptionibus non modo pcrmanerent , sed novis 



VI 

continiLO aucta opus acleo foedarent ; ut si revixisset , ipse se au- 
ctor violatus nou dignovissct. Tantac corruplioni , quae admira- 
bilem faciat librariorum stupiditatem , et literatorum lippitudinem 
pejus accedebat malum in frequentissimo partium defectu. Equidem 
intellexi quasdatn in ipsis libris autographis vacuitates intercessis- 
se , ubi ex non certa cognitione ponere scriptor differcbat , quae 
ponenda essent, qucmadmodum contigisse videmus in chorographia 
(quae tamen, si unum excipias articulum De censu populorum 
Sardiniae, omnino intermissum , paucissima verba desiderabant ) ; 
verum sunt lacunae majusculae non paucis omissis , quae qui exscri- 
bebant neglexere , quum dormitantes ab uno in alium paragraphwn 
dclaberentur. Hinc mihi in plurimis MSS. , quae perquisilio dili- 
gentissima obtulit consulenda , duo tantummodo invenisse datum , 
quae paucioribus mcndis essent vitiata , nec nimium frequentibus 
interstitiis corrupta; unum quod Aragonczius Canonicus Turritanus 
( aniio 1830. ) Legendum exhibnerat ; alterum quod manu propria 
Com. Arnaud Regiam Cancellariam Regentis exscriptum continetur 
in Sardoa bibliotheca clarissimi Equitis Lndovici Baille. Atque 
horum si primum vetustate, alterum in reliquis praestat : quod tamen 
ob aliquot minus recta, quae nullo pacto in Farae scriptis exlilisse 
putem , a chirographo mihi constat non fuisse desumptum. Hujus- 
modi maculis deturpata , et frequenti continuationis interruptione 
discissa quwn praeclari auctoris scripta vidissem , dolui , et id mihi 
laboris suscipiendum decrcvi , ut ex /IfSS. collatione , ex auclorum 
lectionc , undc ille materiem hauserat , et cx cognitione , quam re- 
rwn hujusmodi adeptus eram , exemplum pararem , quod ab intc- 
gritate, et i^ectitudine autographi , fuerit quaccumque , iri paucioribus 
et minoribus d".ficeret. Improbum quidem laborem aggressus sum ; 
sed non incassum operam , studiumque posui ; quandoquidem 
nisi omiia , plurima emcndare , et quae vacabant , pleraque licuit 
complere. Is cgo a natura non sum , ut quod bonwn per mea studia 
naticiscar , unus hahere perfruiquc vclim : hinc intelligens rne non 
mjclo auctorii gloriac , scd et lecLorum lUilitati, consulturum , si cho- 



VII 

rographiam ct rcs sardoas cmcndalas profcrrctn in vulgus , facile 
amicorum voluntati obtt mpcravi , atque. pasyus sum , ut mco hoc 
comilio in omniuni cognitioncm prolato pcr cl. v. Slanislaum Cabo- 
nium in suo libcllo Uilralti Poetici clc. , strictius ad f/dcm, quam 
arnicis dcderam , praestandam obligarcr. Ex eo lcmporc rursum in o- 
pus animum adjeci , ut ct alias abstcrgcrcm maculas, si liccrct, et 
ipsam auctoris dictionem perpolirem. Drevi ejctrcmum hunc laborcm 
dcfunctus jam cum tjpographo de mearum lucubrationum evulga- 
tione agebarn, quum mihi per literas constitit omnia opera Farae , 
ex MS. Soliniano Augustae Taurinorum excudi aere non modico 
praeclarissimi Marchionis Augustiwi LascAris , et opera cl. cquitis 
Aloysii Cibrarii. Quo nuncio quum simul didicissem MS. illud rel 
ab ipso autographo exscriptum , vel a J. F. Simonio, qui sub extrcma 
tcmpora proximi seculi icl susceperat evulgandum, in omnibus dili- 
gentissime emendatum : propterea dolens me fruslra tempus in fa- 
stidiosissimo labore collocasse , extemplo ad gratiora animum 
converti. Venit tandem in manus editio Taurinensis : novi exiguum 
numerum exemplorum : stupui legens , et statim intellexi nec ab 
archetjpo exscripsisse Solinam, nec , quod mihi maxime fuit admi- 
randum , ipsi et Simonio tantam fuisse in rebus patriac eruditionem , 
quanta plurimorum laudibus praedicabatur. Ilerum ergo visae sunt 
reviviscere rationes , quibus fueram permotus , ut meas de Fara re- 
ccnsiones in vulgus ederem ; et amicorum , qui , quae ego , intellc- 
xerant , geminatis hortationibus denuo impellcbar , ut et expecta- 
tionem diuturni desiderii iis explerem , qui cgregii auctoris opus 
exoptabant , et sublatis foeditatibus , repletisque vacuitatibus, inte' 
grum , et quantum meis sludiis assequi potuisscm , cmendalum ' 
praeberem. Quibus morern gerens , quae abjeceram resumpsi, dedique 
tjpographo _,- et, ut non bene nummatis faverem, hoc volui, ut ejus- 
modi esset editio , quam sibi quisque posset parare. 

lam tupoteris, lcctor , ex comparatione Farae y quod Solinianum 
el Simonianum appellabo , cum hoc meo certo recognoscere pcrpcram 
illi adtribulam archctjpi aucCoritatcm ; et dolebis qucd illud docto- 



VTIT 

rum par y qui, dum v&erent 9 maxima erudltionis patriae laude 
florebant , quamvis multum studuissc visi sint 7 nihilominus Farae 
chirographum in praclaudati cl. eq. Cihrarii manus transmiscrint 
adeo foedatum , ut magnum cgrcgio viro fuerit opus in im~ 
mani mendorum numero tollendo; quae si videres , non posscs quin 
duobus praenominatis , nisi ob imperiliam , certe ob incuriam , suc- 
censeres. Praeterea disces quantus in hac recensione meus labor, 
qui minor quidcm fuisset , si ipse majoris molis opus debuissem 
conficere ; disces meum studium in emendatione , complendisque , 
quae vacabant. Chorographiam , quae maxime erat deturpata, leges 
meliorem ; historiam habebis pleniorem , et ab auctoribus , quos Fara 
consuluit, quotquot invenire licuit, rcstauratam. Intelliges demum 
me elocutionem etiam auctoris attigisse, sed in iis tantum, quae 
auctor non probasset , si quod incoepcrat opus potuisset perjicere. 

Mihi ipse gratulabor de opere studioque diuturno , si inde Farae 
crescat gloria, et juventuti utilitas ; quae res me praesertim impu- 
lit 7 ut ex historia clariss. Eq. Manno, et ex cognitione mea, a 
•mcdio seculo XVI. , ubi constitit Fara , annales proferam in hunc 
usque diem^ et aliquot animadversiones in Chorographiam et hi- 
storias addam ad calcem operis. Valeas optime lector, 

Carali idib. Sept. anm M.D.CGCXXXVI. 



**8§Kt8*>- 



L E X I C N 

CIIOROGRAPH. SARMNIAE 

— asax^xes* ' 

Quae nomina literis majusculis cfferuntur ad vetcrem Chordgr. 
pertinent — quae minnsculis reclis (carat. tondo) ad me- 
dium et reccntius acvum — quae iisdem inclinatis (carat. 
corsivo ) oppida notant eversa et deserta. 



Aagnana opp. 


Pag. 111 


Alura opp. Pag. 106 


Acenis opp. 


98 


Anela cur. etopp. 


87 


Achensq. opp. 


105 


Anglona curat. 


83 


Acraganis opp. 


111 


Antesa opp. 


105 


Adilus-major opp. 


96 


Antesumada opp. 


105 


Adois opp. 


105 


Aqua-sancta opp. 


96 


Aequilesii pop. 


91 


Aquae Lesitanae 


108 


Aenaria ins. 


20 


Aquae Neapolvtanae 


97 


Agium opp. 


111 


Arbatassum prom. 


32 


Agoragnum opp. 


111 


Arborca Judic. 


91 


Agugaris opp. 


111 


Arbus opp. et curat. 


97 


Agugheda opp. 


111 


Arcti prom. 


29 


Agugliastra ins. 


23 


Archiepiscopi opp. 


97 


Agugliastrum Judicat 


107 


Arcuassilis opp. 


106 


Alaha opp. 


87 


Arda opp. 


105 


Alangium opp. 


111 


Ardara opp. 


82. 88 


Albagnanum opp. 


111 


Ardaulis opp. 


94 


Albargium opp. . 


111 


Ardum opp. 


80 


Ales opp. 


98 


Arena opp. 


105 


Alga fluv. 


37 


Argenis opp. 


105 


Algaria urbs 


84 


Ariaganum opp. 


111 


Aliana rupes 


108 


Aristanis (Gall.) opp. 


111 


Allais opp. 


94 


Artfzum opp. 

i 


95 


(Ar*l*L4 P 4 + 


^ L 


L^JU^ ft^^U. 


&MJj9 1 * 



• A***- *y/f 



'hvnouf 



*uAa~ 



t>S 



2 
Arixis opp. 
Armungia opp. 
Arsaghena opp. 
Arzana opp. 
Asenaria ins. 
Asseminis opp. 
Assolum opp. 



Pag. 106 
106 
111 
108 

20 
103 

95 



Astia opp. 
Asunis opp. 
Austa stagnum 
Austis car. et opp, 
Atzara opp. 
Azimi opp. 



1 



Pag. 105 

S, 111 

28 

94.95 

95 

111 



B 



Bacchis opp. 106 

Badarena fluv. 61 

Baddiunis fluv. 59 

Badilita fluv. 64 

Baicannas opp. 105 

Baicucurum opp. 105 

Balagais rupes 27 

Balaniana curat. 111 

Balarides ins. 23 

Ballaum opp. 106 

Balneum opp. 103 

Bannaris ( Meil.) opp. 82 

(Usellis) opp. 98 

Bangium (Trec.) op. 106 

( Coros) opp. 81 

(Aogl. ) opp. 83 

Bantina opp. 87 

Baptana opp. 83 

Baracis opp. 80 

Baradilis (Jann.) op. 111 

Baradilis ( Usel. ) opp. 98 

Baralla (Doliae) op. 106 

(Nuram.) op. 103 

Baratilis opp. 95 

Barca opp. 105 

Barbaria regio 96 

Belvini reg. 95 

Bithis reg. 109 



Barbaria Mandr. reg. 

Ollolais reg. 

Seuli reg. 

Barbaracini popoli 
Barega opp. 
Baressa opp. 
Barexis opp. 
Bargargia opp. 
Barinum opp. 
Barisonis stagnum 
Baruminis opp. 
Bator opp. 
Bauneis opp. 
Beda opp. 
Belvinum opp. 
Benetuttis opp. 
Berchilla opp. 
Bessudes opp. 
Bidoninum opp. 
Biducara opp. 
Bidufenum opp. 
Biguegna opp. 
Binissa opp. 
Bioris opp. 
Biroris opp. 
Bisarchium opp. 
Bitiris opp. 
Bithis opp. 



95 

96 

107 

96 

105 

98 

106 

104 

108 

29 

95 

111 

108 

81 

95 

87 

88 

83 

94 

87 

88 

81 

109 

80 

86 

88 

82 

109 



*3 



hoclcs Opp. 
Bolothana opp. 
Bona Dolia , Bona- 

Voglia opp. 
Bonarcadum opp. 
Bonorcilis opp. 
Bonorva opp. 
Boonum opp. 
Boraculis opp. 
Borores opp. 
Borrum opp. 
Borticalis opp. 
Bortigiata opp. 
Bortiocoris opp. 
Bosa vetus et nova 
Bosae insula 



Cadossenes 
Cajola opp. 
Calago opp. 
Calanianum(Gem.) op, 
Calanianum (Fun.) op, 
Campitanum Caralis 

Milis 

Majus 

Simagis 

Canales curat. 
Canian. cur. et opp. 
Cannetum opp. 
Canxellas opp. 
Capita Sardiniae 
Capikere opp. 
Capra opp. 
Caput-aquar. cur. 
Caput Carbonariae 

• Cerasi 



Pag. 96 


Bottidda opp. 


3 
Pag. 86 


86 


Briais opp. 


81 




Bualis opp. 


79 


406 


Buccina ins. 


22 


93 


Budduso opp. 


87 


97 


Budellum opp. 


105 


82 


Buidicaras opp. 


405 


87 


Bulcis opp. 


83 


406 


Bulterina opp. 


87 


86 


Bulteis opp. 


87 


403 


Bunnannarum opp. 


82 


86 


Burslrum opp. 


105 


411 


Buruta opp. 


82 


86 


Busachis opp. 


94 


89 


Butidcs opp. 


88 


25 


Bythia urbs 


24.36 


C 




17 


Caput Cominum 


51 


82 


- — — Figheris 


30 


404 


Marrargium 


40 


411 


Montis Sancti 


52 


111 


NEAPOLIS 


58 


103 


Pulae 


55 


93 


S. Eliae 


34 


93 


Spartiventi 


56 


94 


Tegulare 


36 


96 


Tcrrae opp. 


102 


111 


Venationis 


41 


81 


Ursi 


29 


403 


Carabio opp. 


402 


70 


Caralis urbs 


99 


111 


Carbonaria opp. 


104 


93 


Caressum opp. 


111 


82 


Cargieghes opp. 


81 


35 


Carsiana opp. 


411 


31 


Castagnanwn opp. 


106 



V 



Castellum Castri arx Pag- 99 

Castilis opp. 82 

Castra civ. 87 

Castvum opp. 111 

Castrum Agugliastri 108 

Aquaefrigid. 105 

i Aragonense 85 

Ardarae 82. 88 

Auriae 84 

Baratuli 105 

Bonaeris 105 

— — Bonvicini 90 

Bulcis 85 

Capulae 82 

. Chirrae 107 

Cucati 88 

Curchense 80 

Essolae 80 

Fabae 109 

Galtellini 109 

Gociani 86 

Herculenti 97 

JoyosaeGuar. 102 

Longonis 111 

Macumelis 86 

■ Margunulis 98 

Maris pontis 95 

Montis-acuti 88 

Montis-ferri 91 

Montis Javae 85 

Montis Leonis 90 

Montis-regalis 97 

Montis-sancti 82 

Olofae 88 

Orgogliosum 106 

. Orgueris 88 

Oristani 92 

Osuli 79 



Castrum Palmae Pag 


105 


Petresi 


111 


Pisanum 


80 


Platearum 


98 


Pulae 


102 


Salvaterrae 


105 


S. Igiae 


105 


S. Michaelis 


105 


Santisconatae 


102 


— : — Sarrabi 


104 


Sassaris 


77 


Serravallis 


89 


Sorrense 


82 


Sorris 


105 


Sulcitanum 


104 


Testi 


111 


— — Uras 


97 


Urisae 


109 


Cedrinus fluv. 219 


. 108 


Cellarium opp. 


105 


Celleianam opp. 


95 


Cepera opp. 


98 


Cerfallinum opp. 


94 


Cericum opp. 


84 


Chersonesus 


56 


Chia opp. 


102 


Chirra Judic. 


107 


Cipula opp. 


104 


Cisa opp. 


105 


Cisterna opp. 


106 


Civitas 


109 


Claramons opp. 


85 


Chaterra opp. 


105 


Cocina regio et opp. 


84 


Codrongianum opp. 


81 


Collodes ins. 


25 


Colostrais Judic. 


97 


Conarium opp. 


£11 



Congianus portus Pa± 
Congiiun 0|>[>. 
Connesa opp. 

Connosum opp. 
CoRACENSll pop. 
CORACODES portUS 
CoRNENSII pop. 

Corni urbs 
Corojigium (Caralis) 
Corongium (Sigcrri) 
Coros cur. et opp. 

CoRPICENSES pop. 



&• 5® 


Coivaris opp. 


94 


Coivera Opp. 


105 


Cortiniia opp. 


10G 


Cossayucs Opp. 


80 


Cossujji opp. 


59 


Costavallis curat. 


91 


Cranun opp. 


59.91 


Crasmisada opp. 


104 


Curalis opp. 


105 


Cm^ca opp. 


80.81 


Curcuris opp. 


107 


Cusua opp. 



Pag. 



5 

111 

109 

104 

81 

106 

81 

106 

111 

91 

80 

98 

104 



D 



Danwn opp. 
Debotes fluv. 
Decimum curat. 
Decimummagnum op. 
Decimum-putei opp. 
Desulum opp. 
Desum opp. 
Devianum opp. 
Diabate ins. 
Distraum opp. 
Dolia urbs 
Domusnova (Canal.) 
Donius nova (Flum.) 



111 


Donnigala (Arb.) op. 


95 


56.62 


Donnigala(Seurg.) op. 


106 


102 


Donoris opp. 


106 


102 


Doris curat. 


86 


105 


Dosa fluv. 


60 


95 


Dovisellum opp. 


105 


105 


Dualchis opp. 


86 


111 


Duascoderes opp. 


109 


21 


Duhiosa opp. 


81 


105 


Dulosorres opp. 


109 


106 


Duonuragis opp. 


80 


96 


Durgalis opp. 


109 


80 






1V<>' 







Ecis opp. 


85 


Eristola opp. 


80 


Elinis opp. 


108 


Ergatum opp. 


106 


Emporia urbs 


85 


Errebantilm prom. 


28 


Enecladum opp. 


105 


Esquilis opp. 


80 


Enosis ins. 


24.57 







<f 



Falconis prom. 
Fanadiga opp. 
Fanaris sup. etinf. op. 
Felisquentinus opp. 
, Femur muliebre ins. 
Femighedu opp. 
Feronia urbs 
Ficaria ins. 
Ficus opp. 
Figulina cur. et opp. 
Florina opp. 
Flumentepidum opp. 
Fluminale opp. 
Fluminaria cur. 



Gado opp. 
Gairum opp. 
Galbasturba opp. 
Galilla curat. 
Gallicum max. 
Gallura Judic. 
Gallursa opp. 
Galtellina civ. 
Garanata opp. 
Gardosum opp. 
Gavois opp. 
Gemini curat. 
Genneseis opp. 
Gennon opp. 
Geno opp. 
Genuris opp. 
Gergeis opp, 
Geritus opp. 
Germea opp. 



Pag. 42 


Foixilis opp. 


Pag. 102 


97 


Fonnis opp. 


96 


105 


Forada ins. 


25 


79 


Forrum opp. 


98 


25 


FORUM-TRAIANI Urbs 


94 


95 


Fossa ins. 


22 


51. 109 


Francorum insula 


24 


25 


Frisanwn opp. 


84 


98 


Frium opp. 


82 


81 


Frongia opp. 


105 


Sl 


Fundimontis cur. 


111 


105 


Furmentedum opp. 


105 


104 


Furteis opp. 


105 


80 






G 




95 


Gerreis curat. 


106 


108 


Gesicum opp. 


106 


105 


Gesturis opp. 


95 


106 


Gibas opp. 


105 


108 


Gilitis opp. 


80 


108 


Gimussum opp* 


97 


105 


Girasolis opp. 


108 


108 


Girsemi opp. 


104 


105 


Gociani curat. et sub. 


86 


111 


Gois opp. 


106 


96 


Goi-esila opp. 


106 


110 


Goi-major opp. 


106 


107 


Golio opp. 


109 


79 


Gonifais opp. 


109 


95 


Gonnaris mons 


86 


98 


Gonnis opp. 


106 


106 


Gonnos opp. 


97 


79 


Gonnos-cotina opp. 


97 


104 


Gonnos tramatia opp. 


97 



fo 



Gorditanum prom. Pag.16. 42 
Gorofais opp. 
Gucrrenolenner . op. 
Guidandalum opp. 
Guidanum opp. 
Guidila opp. 
Guidisaffa opp. 



109 
109 
105 
109 
106 
106 



7 

Guilartia opp. Pag, 96 

Guilcieris opp. 96 

Guinum opp. 106 

Gurgosum opp. 103 

Gurulis-vetus urbs 81 

Guspinis opp. 97 

Gutois opp. 79 



II 



Heraeum civ. 111 

Heraslutra ins. 23 

Hebculis ins. 20 

Herla opp. 80 

Hermaea ins. 22 

Hermaeum prom. 90 

Hertis opp. 80 

Hiadis urbs 94. 95 






Hieraconnesos 24 

Hippis inf. et sup. opp. 103 

Hortus Iacobi opp. 102 
Hortus muratus (Po- 

satae) 109 

(Montagne) 111 

Hurulis opp. 109 



I 



Janna cur. 111 

Janua opp. 106 

Java opp. 85 

Ibilis opp. 83 
Ideispa de sturpo- 

ne opp. 403 

Jersum opp. 108 

Igualis opp. 104 

llbonum opp. 108 

Insaris opp. 83 

Jarae mons 98 

Ichnos et Ichnusa 17 

Illois opp. 109 



Illorais opp. 86 

Ilva ins. 21 

Insani montes 67 

Irgolis opp. 109 

Isarlis opp. 109 

Isilis opp. 95 

Ispidum opp. 103 

Issum (Nurrae) opp. 80 

Issum (Hippis) opp. 103 

Itiris (Coros) opp. 81 

Itiris (M. Acuti) opp. 88 

Juliola urbs 28. 84 

Juncum opp. 81 



Kelemules opp. 
4* 



83 



Laconis opp. P«g- 95 

Lacosia opp. 111 

Labirrum opp. 83 

Lanusei opp. 108 

Lapaliga opp. 111 

Lapia opp. 111 

Lapola urbis regio 100 

Laquesos opp. 82 

Latrinum opp. 106 

Lauras opp. 111 

Lenis opp. 103 

Lentis opp. 80 

Lentiscum opp. 107 

Lequilum opp. 80 

Lesa urbs 107 

Leseis opp. 106 

Leys opp. 86 

Licheris opp. 96 



Licssis opp. P«g. 81 

Limbara mons 111 

Locieris opp. 108 

Locbes opp. 108 

Loculis opp. 109 

Locus Sanctus opp. 111 

Loclais opp. 81 

Loclebes opp. 109 

Loclina opp. 96 

Logudorus 75 

Loiloves opp. 87. 108 

Longo opp. 28 

Longum opp. 80 

Lotzorais opp. ' 108 

Luguidonesii pop. 88. 109 

Lulla opp. 109 

Lunafras opp. 85 

Lunamadrona opp. 98 



M 



Macium opp. 
Macopsisa urbs 
Macumelis reg. et opp 
Maenomeni montes 
Magdalenae ins. 
Magomadas opp. 
Magor opp. 
Majus Deponte opp. 
Malassum opp. 
Malaterra opp. 
Malfatanum port. 
Malventris ins. 
Mamoiata opp. 
Mandara opp. 
Manissa opp. 



105 
90 
85 
43.91 
25 
91 

104 
97 

111 

111 
36 
25 
96 

106 
97 



Manstoles opp. 

Mara-Arbareae 

Caralis 

M. Leon, 

Marba opp. 

Marganais opp. 

Marianum opp. 

Marmilla - Arbareae 
Usellis 

Marrargium prom. 

Martis opp. 

Masona opp. 

Massada opp. 

Massama opp. 

Masulla opp. 



81 

98 

105 

90 

105 

105 

105 

95 

98 

40.90 

83 

105 

90 

95 

97 



f/ 



Matlcnwim opp. Pag. 
Meana opp. 
Mcilocus regio 
Melaxinum opp. 
Metalla urbs 
Milis opp. 

Minerva opp. et mons 
Minutades opp. 
Mocitanus opp. 
Modulus (Planar.) opp. 

(Doiiae) 

Mogorella opp. 
Mogoris (Cap. Aq. ) op. 
Mogoris (Decim.) opp. 
Mogorus opp. 
Molara ins. 
Molaria opp. 
Molybodes ins. 
Monasterium opp. 
Mons opp. 
Mons acutus-Infer. 

Part. Ogiani 



104 
95 
82 

111 

37 
93 
90 
90 
90 
91 

106 
95 
83 

102 

97 

22 

86 

24.36 

106 
87 
88 
88 
87 



t. 



105 

88 

105 

106 

97 



Nalarcatum opp. 
Narvara opp. 
Natalbis opp. 

Naulum opp. iw 
Neapolis et Neapolitae 97 

-Neonelisopp. 94.96 

Nepos opp. 105 

Niellus opp. 82 

Ninnoxis opp. 106 

Noagra opp. 81 

Noalis opp. 81 

Nonnois opp. 80 



Mons Curtcus opp. Pag. 90 

Mons Jurcatus opp. 83 

Mons Ferri reg. 95 

Mons Leonis cur. 90 

Mons Leonis opp. 90 

Mons Rasus 87 

s. Johan. Sigerr. 105 

Montagna reg. 111 

Montinargium opp.. 109 

Morcatus opp. 106 

Mores opp. 82 

Mortorii ins. 22 

Mumpupusum opp. 103 

Muravera opp. 104 

Murca opp. 103 

Murtctum opp. 83 

Murus (Figulinae) opp. 81 

Murus (Galtelli) opp. 109 

Murussa opp. 80 

Murtaurcis opp. 104 

Museis opp. 105 

Musellanum opp. 81 

Mussum opp. 106 



N 



Nora cur. civit. 101 102 

Noracium aedificia 112 

Noraria opp. 104 

Norax (Arbor.) 95 

iVbrar( Nuram.)opp. 105 

Norax Longus opp. 81 

Norax Niger opp. 95 

Nordaum opp. 96 

Norenses pop. 102 

96 
111 

88 



Norguitlam 



Nuches opp. 
Nucetum (M.acu.).op. 



10 
Nucetum (Baric.)op. 
Nugorum reg. opp. 
Nula opp. 
Nulgis opp. 
Nulvis opp. 
Nuracapra opp. 
Nuracucumis opp. 
Nuraghes opp. 
Nuragis opp. 
Nuragus opp. 
Nuralla opp. 



Pag 



94 

87 

87 

404 

85 

93 

86 

111 

106 

95 

95 



Nuraminis curat, 

duo opp. 

Nurapecis opp. 
Nurchis opp. 
Nure civit. 
Nurecis opp. 
Nurighes opp. 
Nurra curat. 
Nurris opp. 
Njmphaea ins. 



Pag. 105 

103 

105 

80 

80 

95 

83 

80 

106 

21 



Occoa opp. 
Odaletis opp. 
Octava opp. 
Octum opp. 
Offudehes opp. 
Olbia urbs 
Olbianus portus 
Oleastrum opp, 
Oliana opp. 
Ollolais opp. 
Oltazoris opp. 
Olzais opp. 
Onaninum opp. 
Dradulum opp. 
Oranis magnus opp. 
Orcada opp. 
Orena opp. 
Orfilis cur. et opp. 
Orgosulum opp. 
Oristanum 
Orrma opp. 



80 
85 

80 
88 

109 
50. 110 

110 
94 

108 
96 
81 
96 

109 

105 
86 
96 
96 

109 

108 
92.94 

104 



Orotellis opp. 86 

Orria magna etparva 85 

Orrolis opp. 106 

Orsum opp. 106 

Ortacesum opp. 106 

Onixedrum opp. 102 

Ortueris opp. 95 

Orveis opp. 88 

Orunes opp. 87 

Osaea urbs 58. 97 

Osilla opp. 87 

Osinis opp. 108 

Oskeris opp. 88 

Ossis opp. 81 

Ossium opp. 109 

Ostia de montibus 83 

Osulum reg. et opp. 79 

Otgianum opp. 111 

Othieris opp. 88 

Ottana opp. 85. 86 

Ot/f^io, , *f. 



II 



Paciiia prom. 


Pag. 57 


Partcs maximac Sard 


Pag. 75 




Paderios opp. 


105 


Patria opp. 


90 




Palma-CaraAvs 


104 


Pattada opp. 


87 




Prt/mrt-Hippis 


103 


Pavilio opp. 


97 




Palma-Simagis 


94 


Paurissum opp. 


105 




i Sulci 


105 


Pavum-Usellis 


98 




Panana opp. 


109 


Pavum- Hippis sup. 






Palus-Arboreae 


98 


et inf. 


105 




Caralis 


105 


Pelaus mons 


82 




P«/«^-Coros 


81 


Pensa opp. 


105 




Palus-De Latino 


96 


Pertiga opp. 
Peruccium opp. 


85 




Palus De Nuris 


102 


105 




Palus Gerreis 


106 


Pesum opp. 


105 




Palus M. Leonis 


90 


Petrafocus opp. 


104. 107 




Parasulis opp. 


106 


Petrargium opp. 


105 




Padum opp. 


105 


Petra-salis opp. 


102 




Parmianum opp. 


105 


Petra-sterrita opp. 


102 




Pars-Baricati 


94.96 


Petretum opp. 


104 




Cieris-regalis 


95 


Phausania urbs 


50. 110 




Cieris-super. 


96 


Phintonus ins. 


22 




Hippis 


102 


Picinuris opp. 


91 




Montium 

Valentiae 

— — Usellis 


97 
95 
98 


Pirris opp. 
Piscina opp. 
Pituxis opp. 
)r*.nu>nUj tn%*p • 
} J hMaaj T^li^ 


105 
105 
104 






( 


10$ 

— V 




Quartuccium opp. 


105 | 


Querquis opp. 


80 




Quartum opp. 


105 


Quitero opp. 


80 





R 



Rastraclis opp. 


104 


Revum opp. 


105 


Rebeccum opp. 


82 


Riola opp. 


95 


Requiso opp. 


109 


Romana opp. 


90 



12 
Romandia reg. 
Rubra insula duplex 



Pag. 
24. 



79 
25 



Ruina opp. 
Rutargium prom. 



Pag. 95 
50 



Saccargia opp. 81 

Sacer fluv. 62. 97 

&uZa#5 (Seurgi) 106 

Barbariae 107 

Sagama opp. 91 

Salio opp. 102 

Salis opp. 82 

Salluris opp. 105 

Salsalis opp. 104 

Saltus opp. 106 

Salvennorum opp. 81 

Salzais ins. 32 

Samassais opp. 106 

Samassis opp. 105 

S. Avendracis sub. 105 

S. Basilii opp. 106 

S. Cumiani opp. 111 

S. Gavini opp. 97 

S. Hieri(Simag.) op. 94 

S. Hieri(Milis)opp. 95 

S. Juliani opp. 104 

S. Justae urbs 95 

S. Leonardi opp. 91 

S. Luxurii opp. 91 

S. MariaedeClaro 104 

S. M.deParadiso 104 

S. Mariae Magdal. 102 

S. Marci opp. 85 

S. Pantaleonis opp. 106 

S. Pctri opp. 107 

S. Stephani opp. 111 

iS. Victoriae opp. 90 

*S. Vidriani opp. 104 

S. Viti opp. 104 



Sanctum opp. 80 

Sanmugheum opp. 95 

Sapollum opp. 104^ 

Saragnum opp. ltl 

Sardara opp. 97 

Sardopatoris-fanum 58 
Sarrabum cur. opp. - * 104 

Sarroca opp. 102 

Sarules opp. 86 

Sassais opp. 106 

Sassalis opp. 79 

Sassaris urbs 76 

Scala opp. 79 

Scalaplana opp. 106 

Scannum opp. 104 

Scanum opp. 91 

Scarum opp. 103 

Scolcha opp. 106 

Scopetum opp. 109 

Scovcdum opp. 98 

Sebalzum opp. 105 

Sebocus opp. 'i 106 

Sebode opp. 81 

Sebogus opp. 106 

Sedaunum opp. 104 

Sedinis opp. 85 

Sedulum opp. 96 

Segarinum opp. 106 

Segogus opp. 106 

Segolais opp. 106 

Seicum opp. 105 

Selega opp. 106 

Semesthenes opp. 82 

Seneghes (Milis) 93 



ft 



Sencghes (Trcccn.) 


Pag. 106 


Senis opp. 


95 


Sennoris opp. 


79 


Sennenosis opp. 


104 


Seimerinum opp. 


104 


Scnorbinum opp. 


106 


Sentis opp. 


103 


Scpara mons 


102 


Separa (Caralis) 


104 


Separa ( Trecen. ) 


106 


Separassum opp. 


104 


Septem-palmi opp. 


80 


Septimum opp. 


105 


Serassum opp. 


106 


Sercella opp. 


97 


Sercolais opp. 


106 


Serdiana opp. 


106 


Serpentaria ins. 


25 


Serramannae opp. 


105 


Serratilis opp. 


94.96 


Serraum opp. 


105 


Serrentis opp. 


105 


Serris opp. 


106 


Serrum opp. 


97 


Setzum opp. 


98 


Seuis opp. 


107 


Seulum opp. 


107 


Seunis opp. 


106 


Seurgus cur. opp. 


106 


Sexlum opp. 


105 


Sia-maior . . . minor 


94 


Sibolessum opp. 


105 


Siccis opp. 


106 


Siculesii pop. 


107 


Siddis opp. 


98 


Sidrianus opp. 


106 


Sifilio opp. 


109 


Sigerrura cur. opp. 


105 



Sigulis opp. Pa± 

Siligum opp. 
Silinum opp. 
Siliqua opp. 
Silium opp. 
Simagis cur. ct opp. 
Simala opp. 
Simbilis opp. 
Sindia opp. 
Sinesum opp. 
Sinis opp. 
Siniscola opp. 
Sinnais opp. 
Sinnariolum opp. 
Sinnuris opp. 
Sipiola opp. 
Sipolis inf. et sup. 
Sipontis opp. 
Sirchis opp. 
Siricum opp. 
Siris opp. 
Sirium opp. 
Sirvis opp. 
Sisinis opp. 
Sitzamum Opp. 
Siuris opp. 
Soccomerrum opp. 
Soeprus fluv. 
Sogus opp. 
Sojana opp. 
Solana Caralis 
Solana-Arboreae 
Soleminis opp. 
Solorussa opp. 
Sorgonum opp. 
Sorra urbs 
Sorruvum opp. 
Spasullenum opp» 



13 
105 

8^ 

94 
102 
106 

94 

97 
104 

91 
106 

98 
109 
105 

91 
104 
106 
103 
102 

80 
105 

97 
104 
102 
106 

98 
104 
105 
104 
103 

80 
104 

93 
104 

93 

95 

82 
104 

95 



71 



Q**h**- 



14 








Specianum opp. 


Pag. 106 


Suellis opp. Pag 


. 107 


Spelunca opp. 


83 


Suergium opp. 


105 


Sporlatum opp. 


86 


Sulci cur. urbs 


104 


Stampax 


100 


Sumieris opp. 


106 


Stellaris opp. 


109 


Sunis opp. 


91 


Slertilis opp. 


106 


Surlegis opp. 


106 


Sterzilis opp. 


107 


Sursa opp. 


79 


Strana opp. 


106 


Susaleus vicus 32 


.107 


Strisailis opp. 


108 


Sustana opp. 


83 


Sucum opp. 


96 Suta ins. 

T 


23 


Tabularia ins. 


J 

22 


Tilium urbs 


80 


Tacatum opp. 


104 


Tinades opp. 


95 


Tadasunes opp. 


96 


Tinnura opp. 


91 


Talana opp. 


108 


Tissis opp. 


81 


Tammarispa opp. 


109 


Todoraquis opp. 


82 


Taniga opp. 


79 


Tonara opp. 


95 


Taphros 


108 


2onsa opp. 


79 


Taresinum opp. 


111 


Toralba opp. 


82 


Taverra opp. 


8.0 


Torbengentilis Opp. 


106 


Tauri ins. 


24 


Torella ins. 


23 


Tegula civ. et opp 


105 


Toresinum opp. 


111 


Telargium opp. 


111 


Toresium minus opp. 


111 


Templum opp. 


111 


Torpehes (Gallelli) 


109 


Terchiddum opp. 


82 


( Posatae ) 


109 


Terralba opp. 


96 


Tortolinum opp. 


108 


Terranova urbs 


30. 110 


Tracasum opp. 


105 


Tertenia opp. 


108 


Tramatia opp. 


93 


Tharra urbs 


38. 91. 93 


Trecenta cur. 


106 


Themus fluv. 


64. 89. 90 


Tres-noraces opp. 


91 


Thermus fluv. 


58 


Trieis opp. 


108 


Thetis opp. 


95 


Trogodoris opp. 


406 


Thiana opp. 


95 


Tula opp. 


88 


Thiesis opp. 


83 


Tuluis opp. 


105 


Thiza opp. 


104 


Turralbae 


102 


Thyrsus fluv. 


63 


Turriguis opp. 


81 


Tibula urbs 


79 


Turris (Marmill.) opp. 


98 



ti 



15 



Turris (Doliac) op. Pag. 


106 1 


Turris Libyson. Pag. 27. 75 


Turris (Trecent.) op. 


106 1 Turtana opp. 
n 


81 


Vacca ins. 


24 


Vinea major opp. 


111 


Vadum-latum opp. 


93 


Vineola urbs 28 


.111 


Valekia urbs 


102 


Ulassais opp. 


108 


Valentini pop. 


95 


Ulla opp. 


94 


Verrum opp. 


111 


Ullum opp. 


107 


Vessum opp. 


85 


Ulmetum opp. 


81 


Vestaris opp. 


402 


Ulmus opp. 


104 


Vialossum opp. 


80 


Unalis curat. 


111 


Villalba Opp. 


84 


Univeris opp. 


86 


Villafranca Ericis 


80 


Urannus opp. 


111 


Villagraeca 


103 


Uras (P. Cier. sup.) opp. 


96 


Villalonga opp. 


93 


Uras ( P. Mont.) subur. 


97 


Villanova (Caralis) 


101 


Uratelis opp. 


105 


Franca 


95 


Uris opp. 


81 


Villanova Meiloci 


82 


Uriseis cur. 


108 


Villanova M. Leonis 


90 


.opp. 


109 


Villanova Norae 


102 


Ursa opp. 


105 


< S. Basilii 


104 


Ursuleis opp. 


108 


Sigerri 


105 


Uruspa opp. 


79 


Villanova Sitzami 


98 


Usellis urbs 


98 


Truschelli 


94 


Usinis opp. 


81 


Tuli 


106 


Ussana opp. 


106 


Villa-Putei 104 


.107 


Ussara magna opp. 


98 


Sorris 


103 


Ussarella opp. 


98 


Speciosa 


102 


Ussassais (Seurgi) 


106 


Villa Struba 


105 


■ (Barbar.) 


107 


Trona 


104 


Ussum opp. 


80 


Villa Urbana 


94 


Ustedum opp. 


96 


Xirdi 


103 


Usulifenum opp. 


88 


Villecclesiae urbs 


105 


Uta duplex opp. 102 


103 


Vindighinoris opp. 


81 | 
2 

• 


Utalis opp. 

r 


79 


Zuuris opp 


l 


96 



Cl 



16 

INDEX 

CHOROGRAPHI^ 



LIBER I, 

De Sardiniae nominibus *.:, Pag. 17 

De situ Sardiniae • . . , ; »18 

Distantia Sardiniae a tcrris circumjacentibus »19 

Insulae Sardiniae adjacentes • ••••..... »20 

In Aquilonari latere » jbjd 1 . 

In Orienlali »22 

In Meridionali »23 

In Occidentali »25 

De insulae Sardiniae magnitudine , et circuilu »26 

De longitudine et lalitudine Sardiniae ........ »42 

De natura , et bonitate soli »43 

De fertilitate insulae sardoae , et miraLili frugum feracitate .... »44 

De ArLoriLus »45 

De HerLis »47 

De Sardoa LerLa , et risus Sardonici adagio »48 

De AnimaliLus »50 

De metallis, et aliis fossiliLus , lapidiLus , gemmis etc. . . . . »53 

De Aquis et AnimaliLus aquaticis »54 

De FontiLus »55 

De Fluviis »5(5 

De Stagnis et Salinis ....• »68 

De acris intemperie ............ »67 

De incolarum trequentia .....••..., »69 

De natura et mcriLus sardorum ......... » ibid. 

De dignitatiLus et Magistralibus sardorum •••.... »72 

LIBER II. 

De Turritana UrLe et Dioecesi ......... »75 

De UrLe Sassaris »76 

De Sassaris Dioecesi ............ »79 

De Civitate , et Dioecesi Plovacae »81 

De Civitate , et Dioecesi Sorrae »82 

De Emporiae , ct Castri Aragonensis UrLe , et Dioecesi ..... »83 

De Algariae , et Ottanae Civilate , et Dioecesi »84 

De Caslrae Civitate et Dioecesi »87 

De Bisarcbii Civitate , et Dioecesi ......... »88 

De Bosa UrLe , ejusque Dioecesi »89 

De ArLorea , Oristanique Urbe , et Dioecesi »91 

De S. Justae Civitale , et Dioecesi »95 

De Terralbae Civitate , et Dioecesi ......... »96 

De Usellis Urbe , et Dioecesi »98 

De Caralitana Urbe , et Dioecesi » ibid. 

Sulci et Villecclesiarum Urbs , et Dioecesis » 104 

Doliae Civitas , et Dioecesis » 106 

Suellis Urbs , et Dioecesis , » IQ7 

De Gallura, et de Galtellina Civitate , et Dioecesi ...... » 108 

De Galtellina Civitate , et Dioecesi . » ibid. 

De Chitate , el sua Dioecesi .......... » 109 



JOHANNIS FRANCISCI FARvE 

S ASSARENSIS 
J. U. D. ET ARCHIPRESBYTERI TURRITANI 

1 N 

CHOROGRAPHIAM SARDINl^ 

EX RECENSIONE V. ANGIUS 

LIBER I. 
I. De Sardiniae nominibus. 

\ ar.aprotemporum varietate Sardinia sortita est nomina. 
Vj" a Gra ecia /c&to,, mox a Timaeo Sandaliotis, a Myrsilo 
£r 'p et aBeroso Cadosseue fuit appellata, ut Plinius , 
bo.nus, Bergomensis, et Annius Viterbiensis tradidere. Fuit 
autem ,,s nominibus donata ob forraam, quam habet, humani 
vestign ; ut post Sallustiun, Nonnins, Isidorns, et A. Gellius 
ser.psere. Unde Claudianus (De Bello Gildonico) cecinit 
Uuxnanae speciem plcmtae sinuosa figurat Insula .... et 
Sthus Itahcus (L De Bello Punidf... terras Enormes 
colubet nudae sub imagine plantae ; Inde Ichnusa prius 
^rais memorata colonis. His demum nominibus obliteratis 
Zardmiae nomen, quod hucusque retinet, a Sabdo Herculis 
Wio consecuta est, ut referunt Pausanias, et Leonicus et 
cec.mt idem Sihus Italicus (ibidem) Mox Lybici Samcs 






18 
generoso sanguine fidens Herculis ex sese mutavit nomina 
terrae. Et Claudianus ( ibidem ) Jnsula Sardiniam veteres 
dixere coloni. 

II. De situ Sardiniae. 

Insignis haec maris Mediterrahei insula est in Climate IV. 
inler IX. et XI. ParaleSlum sita. Suae longitudinis, principium 
in Gradu XXX. iinis in XXXIII.; suae Latitudinis, principium in 
Gr. XXXVI., finis in XL., ut Ptolomaeus ( L. III. c. 3. Geogr.) 
et alii plures, qui coelo terras metati sunt , tradidere. 

Circumluitur ab oriente Tyrrheno mari, eaque parte habet 
Italiam contra ab urbe Roma ad promonlorium Caenis , ejus- 
que insulas adjacentes Asturam scilicet, Palmariam , Pontiam, 
et Isciam , Pandatariam, Parthenopen, Prochytam , Pytecusam 
seu Aenariam , Megarin , Capreas , Leucotheam , Leucosiam , 
et insulas Ithacesias vocitatas ab specula Ulyssis. 

Obversam ab eo etiam latere habet Siciiiam a Pelori pro- 
monlorio ad Lyliboeum usque , ejusque insulas adjacentes Li- 
param, Hierum, Strongylen , Didymen, Eryphusam, seu Ericu- 
sani, Phoenicusam, et Evonymon, Hieronneson, Aethusam sive 
Aegusam , et Bucinnam, quae sunt Aegates Livii , Aegimori- 
aras, scopulos verius, quam insulas inler Sardiniam et Sici- 
liam, de quibus Virgilius « Saxa vocant Italii mediis quae 
in Jiuclibus aras». Ubi Servius , « quae saxa ob hoc Itali vocant 
aras, quod ibi Afri et Romani foedits inierunt ». Sunt etiam 
insulae Meiita, Gauios seu Gaudos, Ccsira, Lopadusa et Galata 
inter Siciliam et Africam jacentes, celeraeque insulae et regio- 
nes longius orientem versus positae, quas non bene huic lateri 
respondentes consulto praetereo. 

lnde a latere meridionali abluitur mari Africo , et habet A- 
fricam , Libycam , et Numidiam contra ab Hermaeo promon- 
torio usque ad Ampsagae fluvii ostium; et insulas interjacentes 
Aidriam scilicet, Aegrium, Drachontium ( la Galita) parutfl 
distans. - 

Ab occasu vero abluitur mari Sardco omnium profundissimo. 
Totum enim , quantumcumque esi, inter Oceani fauces et Sar- 
diniam, totum appellatur Mare Sardoum ex Eratosthene, ut 









13 
Plinius (L. II. c. 5.) refert; excipitur pelago Sieulo , et 
per Lyliboeum Sieiliae promontorium dividilur. Sardinia pro- 
spicit ab ea parte Mauritaniam, omnemque Hispaniam a Calpc 
monte ad Pyrenacum usque , insulas Baleares Majoricam et 
Minorioam dictas, ct Pityusas, EJjusum scilicct ct 0| hiusam , 
Juliamquc Caesaream. 

Tandem a Iatere septentrionali mare habet, quod ipsam et 
Corsicam interluit, ab Antonino Pio Gallicum, a Plinio ( L. 
U. c. 6.) Taphron appellatum; et respicit Narbonensem Gal- 
liam, Liguriam et Thusciam , earumqiie insuias adjacentes A- 
gatam , Oglasam , Aetaliam sive llvam, Caprariam, Urgoncm, 
Pianariam, Aegiiium, Oranum, Planariam, et Corsicam omnium 
vicinissimam. 

III. Distantia Sardiniae 
a terris circiimjacentibus. 

Distat SarJinia, a Corsica M. P. IX.; ab Italia^ ubi minus 
M. P. CXX. ut ex Plinio (L. II. c, 6.), ubi magis M. P. 
CLXXX., ut ex Ptolomaei tabulis; a Sicilia M. P. CXX. ut 
idem Plinius est aulhor, licet Thomas Facellus Ptolomaei ta- 
bulas secutus asserat M. P. CCXXX. abesso; ab Africa ex re- 
centiorum geographorum sentenlia M. P. CXXX., quamvis 
Antoninus Pius CL. , Ptolomaeus CLX., Plinius CC, et Strabo 
CCC. distare non rccte scripserint; a Mauritania , ubi minus 
M. P. CCC. ; a Gadibus, ex reeeniiorum sententia P. M. MCL., 
licet Ptolomaeus MCCC, et Plinius MCCCC abesse asserant ; 
ab Hispania , ubi minus, M. P. CCCL.; totidem a Majorica; 
a Gallia M. P. CCC Tandem a Liguria M. P. CCXL. Unde 
constat Sardiniam veluti in umbilico maris Mediterranei divina 
providentia positam , tamquam portum omnium navium, quae 
ultro citroque in Orientem et Occidentem, in Auslrum et Bo- 
ream velificant, earumque perfngium ac solaiium a longa 
navigatione et lempeslate: quare Claudianus (De Bello Gildo- 
nico) ... Poenos ltalosve petenti Opportuna situ. 

Hac ejus opportunitate plurimi homines circumstantium na- 
tionum in eam commigrarunt: ex Italia Vetulonienses , Siculesii, 



20 
Romani, Pisani, Genuenses; ex Graecia Athenienses, Locren- 
ses, et alii plures; ex Thracia Scythae, nunc Thraces dicti; 
ex Asia Trojani, Lydii , Phryges , Milesii,Cares, et Phocaeen- 
ses: ex ejus insulis Lesbii, Rhodii, et Cyprii: ex Syria Phoe- 
nices: ex Africa Aegiptii, Cartaginenses, et Libyes: ex Hispa- 
nia Andalusii , Navarrenses, Valentini, Aragonenses, et Catha- 
lani ; ex Narbonensi provincia Galli: ex Corsica Cyrnaei. Nec 
non et opportunissima est bellis; hinc fuit veluti arx eorum , 
qui Mediterraneum mare hucusque obtinuere , ad defendendum , 
oppugnandumve propinquas regiones ; atque semper eam po- 
tentissimi quique sibi vindicare omnibus viribus atque opi- 
bus studuerunt, Tyrrheni in primis et Graeci, Carlhaginenses 
et Romani; mox Vandali, Gothi,Longobardi, Saraceni; tandem 
Pisani, Genuenses et Aragonenses, qui , ut de aliis sileam, 
innumeras pugnas ingentesque clades pro ea edidere , ut in li- 
bris historiarum scripsimus. 

Est haec insula natiwalis, ut scribit Baldus ( in rubr. 1F. 
de rerum dwis.),et nulli adjacet, ut contra Bartholum in tra- 
ctatu de Insulis alias demonstravi ( L. II. Varior. c. 6.), 
habetque multas adjacentes insulas, de quibus nunc dicendum. 

IV. Insulae Sardiniae adjacentes. 

Insulae Sardiniam circumjacentes , quae, veluti ejus partes, 
majorem insignioremque reddunt, sunt plures; nam 

In Aquilonari latere hoc ordine 
adjacent sequentes 

Herculis insula, a Ptolomaeo, Plinio, et Martiano Capella, 
memorata, nomen sumpsit ab antiquiore Hercule Thebano,qui 
inSardiniam, ut alias scripsi, venit. Illud deinde, adveniente in 
insulam Aenea , ut refert Pausanias, amisit, nomenque novum 
Aenaria ab eo accepit, unde litera S interposita corrupta 
Asenariae appellatio, qua hodie dignoscitur. Jacet contra pro- 
montorium Gorditanum, nunc dictum del Falcone ad M. P. 
IV. longa magis, quam lata, atque ad Aquilonem procurrens. 



21 
Patct in circuitu M. P. XXX. habetquc solum montuosum ct 
sylvcslre, cui Campus-Pctrus , et aliae junguntur planities 
culturao satis idoneae. Est aliquot irrigua fontibus, et vena- 
tionc, aucupio, et piscatione valde nobilis. Sylvae abundant 
apris cervis et muphlonibus, plurimis avium generibus , et 
maxime perdicibus, ct generosis falconibus, quos Petrus Ara- 
goniae Rcx maximo habebat in pretio. Mare circumfiuum 
habet pisccs omnis generis, testudines mirae magnitudinis, et 
coraliorum copiam uberrimam. Indc Sassarenses, sub quorum 
ditione, ex ejusdem Pelri Regis conccssione , exislit, multa 
coria , carnes , pisces , ac coraiia in urbem quotannis conge- 
runt, quando tuti a piratis illuc accedere possunt. Damis et 
leporibus, quibus tellus sardoa abundat, haec caret; vulpes, 
et Iupos non gignit, nec ullum maleficum animal. Plura olim 
in ea fuere oppida et castella ; quae postea , ingruentibus bel- 
lis, tantum cepere detrimenti , ut antiquae habitationis nihil 
hodie supersit, nisi sacellum S. Andreae dicatum , turris et 
moenia Castellatii semiruta , et satis exiguae reliquiae Villac- 
regalis et nonnullorum oppidorum. Populo deserta a piratis 
solum frequentatur, quum plures habeat ad orienlem statio- 
nes , seu portus, quos appellant, Spalmatoris, S. Mariae Ter- 
cenalis, Scombri, Trabuccati , et Olivae. 

Alia, quae insula Herculis a Plinio et a Martiano eadem ratio- 
ne nuncupatur, fuit a Ptolomaeo Diabatcs appellata a duobus, 
iisdemque angustis fretis, quibus a Sardinia et Aenaria diri- 
milur; quae tamen Plana nunc dicitur ab ejus planitio 
vepribus et dumetis vestita. Distat a Gorditano promontorio 
M. P. pelago tam exiguae profunditatis interfuso, ut ex multorum 
sententia coeno et lapidum mole Sardiniae possit conjungi. 
Ad Aenariam angustius quidem, secl profundius est mare. Habet 
portum Paleam, et turrim a Sassarensibus summa iiupensa, ct 
multis inifis praeliis cum Saracenis , anno 1528. conditam. 

Platamonis scopulus subaquaneus Sursae oppido obiicitur. 

Canis-mali scopulus jacet contra speculam Aquilonis. 

Njmphaea insula parva, a Pto!omaeo memorata, contra Fri- 
sani sinum posita, parvum efficit portum. 

llva, insula parva,ex eodem Ptolomaeo, juxta Castrum-Ge- 
nuense eminet. 



22 

Fossae insula, ex Plinio (L. III. c. 7.),et Martiano (L. VI. 
de Sardinia) , hodie iasula-rubra dicta, non procul a Capite 
Musmonariae sedet rupibus rubro colore perfusis. 

Phintonus , ut a Ptolomaeo , vel Phintonis , ut a Plinio , 
vel Pintojius , ut a Mai tiano appellatur , insula est in freto 
Galiico Sardiniac adjacens contra promontorium Errebantium , 
Testcm ex figura vu!go dictum. 

Cuniculariae septem parvae insulae, ex Plinio et Marliano , 
Sardiniae adjacent ; quarum duae Porrita et Capizzola vulgo 
dictae contra Portum-Pullum ; tres , quae Spargia , Assiria, et 
major reliquis a S. Maria Magdalena appellantur, contra Pun- 
tam-Sardam; reliquae, quibus nomen Porcaria, et a S. Slephano, 
tOutra Schifi peninsulam jacent ; quae cum multis scopulis 
portum efficiunt tutissimum , et cujusvis classis capacem. 

Iti Orientali latere Sardiniae 
adjacent infrascriptae insulae. 

Mortorii insulae nobiles victoria Genuensium et clade Saracc- 
norum , quorum ossa grandi cjuiuIo congesta in ea cernuntur, 
jacet contra Marinellam cum insulis Tartargia et Altara, mul- 
tisque scopulis. 

Flgheris insula, parva et fastigiosa contra portum Figheris 
ad promontorium Rotargii sita. 

Hertnaea insula a Ptoiomaeo, Buccina a Damaso, hodie vulgo 
Tabularia dicta , S. Pontiani Pontificis exilio et morte clara , 
referente eodem Damaso, non procul a portu Terrae-novae 
eminet immani dorso , et oblonga jacet , patens in circuitu M. 
P. XII., aspera , elatisque montibus adeo fasligiosa , ut adna- 
viganlibus ex Italia prima omnium sit conspicua. ln qua sunt 
aliquot commodae stationes. 

Salzdis, seu Moldra insula forma quasi rotunda sita est 
prope Tabulariam, hac minor quidem, sed amoenior , septem 
habens valleculas , arbores malorum-aureorum , sacella , alias- 
_X{ue antiquae habitationis reliquias. Quam circumstant multi 
«eopuii , quos enumerare brevitatis causa supersedeo. 



23 

Posdtae insula , in qua oppitlum Gurgurais Gaileliinensis 
Episcopatus interiit. 

Aquilanac insulae tres , seu verius petrae dicendac, contra 
caput Cominum et Noracem Aquilae jacent. 

Agugliastrae insula parva contra templum S. Mariae Na- 
varrensi dicatum adnavigantibus praebet slationem. 

Chirrae insula parva non procul a Capite-ferrato posita 
contra Castrum Chirrae. 

In Meridionali Sardiniae latere 
sunt infrascriptae insulae. 

Heras-lutra, ex Plinio et Martiano Capella, quae lutris abun- 
dare dicitur, nunc Serpentaria appeilata, contra promonlorium 
Columbarium cum tribus parvis scopulis jacet circumscripta M. 
P. IV. Cui sunt vicinae aliae tres insulae Serpentariap etiam 
dictae, scilicet insula S. Stephani, cujus ora percurritur M. P. 
insula Piscatelli D. , insula Petrae-ligalae CCC. 

Collbdae insula, Delli-cavoli vulgo dicta, contra Caput-Car- 
bonariae cum duabus parvis insulis, Coltellatiis dictis , adjacet 
contenta intra M. P. V., in qua plures stabulantur cuniculi , 
et valida sedet arx. 

Galata insula parva , ex Martiano, adjacet Caralitano pro- 
montorio, et Petra-ligata vulgo dicitur. 

Ficaria insula a Plinio , Ptolomaeo, et Martiano , in stagno 
piscoso Caralitauo M. P. ab ostio jacet, vinetis , viridariis , et 
agro frumenli culturae idoneo , insignis ; in qua cuniculorum 
maxima copia. Eam circumcurrit linea V. M. P. 

Suta scopulus coutra ostium fluminis Pulae. 

Balarides parvae insulae, ex Plinio et Martiano* contra Caput 
Pulae et Coltellatium jacentes, Coltellatiae nunc appellantur , in 
quarum majore, dimetienda, M. P. , est templum D. Michaeli 
s.acrum. 

Judaei scopulus non procul a salinis Chiae , in cujus circuitu 
sunt P. CCC. 

Torella insula parva contra Malfatanum , sylvosa et scopu- 
losa. Comprehenditur P. D. 



24 

Ruhra insula, circumeunda M. P. IV., distans a Sardiniae 
M. coulra lingulam Franciris agri , tres habet stationes cum 
puteo aquae dulcis, et portum cum Sardinia facit Bythiam 
a Ptolomaeo appellatum. Memoratur haec insula ab Hieronymo 
Zurita. 

Tegularis insula parva contra Chersonesum , vulgo Caput 
Tegulare dictum. 

Tauri et Faccae insulae parvae, contra portum Sulcitanum 
cum aiio parvo scopulo sitae. 

Plumhea seu Moljhbdes a Ptolomaeo , Enbsis a Plinio , 
vulgo nunc insula S. Antiochi dicta, habet in circuitu M. P. 
XXX., adeo proxima litlori, et agro provinciae Salcitanae, cui 
per pontem lapideum jungilur , ut pede sicco trajici possit. 
Solum habet pabulis cuitui ae et venationibus idoneum , ve- 
nisque plumbi et argenti juolihdenis dictis insigne , et puteos 
aquae dulcis. Stagnum , et mare , quo circumlavatur , piscibus 
abundat, et hoc thynnorum captura est nobile. Denique cernuntur 
habitationis monumenta praeclarissima , nec non priscae stru- 
cturae templum S. Antiocho ibi sepulto sacrum, antiquae ar- 
cis turres , et moenia semidiruta , ponsque ingentibus saxis 
extructus , et parvae casae. Silet nunc haec insula deserta , 
piratis, qui illam frequenter adeunt, praebens slationes Milis , 
Salis , Fulminis, Mercurii , et sinum Caudae-equi omnium ca- 
pacissimum. Est in ea montis Sarbi specula , quae esset turri 
munienda. 

Francorum insula parva illi adjacens, insulam S. Petri pro- 
spicit, tota fere plana , in qua turris speculatoria constructa 
prodesset. 

Hieraconnesus , hoc est accipitrum insula, ex Ptolomaeo, nunc 
S. Petri appellata ab ejus templo in ea constructo , habet in 
ambitu M. P. XXII. et cum propinqua insula S. Petri et Sar- 
diniae latere portum efficit , qao classis innumerabilis posset 
contineri. Solum habet montuosum et asperum , pinis sylve- 
stribus abundans, mare pisculentum , in quo etiam thynnorum 
piscatio est copiosa : fuitque olitn habitata , ut sacellum in ea 
conditum , et alia antiqua monumenta docent ; sed nunc tan- 
lum capris , porcis sylvestribus , atque cuniculis mirae magni- 
tudinis afflait ; ejusque portus ingens Spaltnatoris dictus est 



25 

•atis in tempestatibus tutus , ct a piratis frequentatus. Prope 
hanc insulam sunt Sardiniam versus 

Planaria insula circuitus M. P. 

Marium insula , quac potius dicatur scopulus. 

Ad latus Occidentale 
sunt infrascriptae insulae. 

In primis novem sequentes brevissimi circumgressus; 

Duae insulae parvae contra portum Canelle*. 

Tres insulae parvae contra Conesam. 

Alia contra Caput-Dadi. 

Alia contra Caput-Neapolis ; 

Duae ad Coput-Fraschae. 

Feniur-muliebre , insula, quam circummetiaris M. P. IV T ., a^ 
spera et deserta, contra Corrigam turrem in litore Arborensi, 
stationem piratis praebet. 

Malum-ventris insula circuitus M. P. VIII. contra Caput* 
magnum amoenior, et commodam praebens piratis stationem. 

Porrus, scopulo 9 quam insulae propior , juxta CapiU-albura 
contra salinas Orislagni. 

Columbariae quatuor parvae insulae contra Fiscellam. 

Bosae insula circuilus D. P. ad ostium Themi fluvii, turrem 
habet salis munitam , et tulam praebet navibus stationem. 

Insula-Marrargii , seu scopulus potius , juxta Hermaeum 
promonlorinm, vulgo Marrargium dictum. 

Insula-Rubra, seu potius scopulus, contra speculam Montem- 
Mandronem diciam. 

Insula parva , seu potius scopulus , contra PoIIerim. 

JWagdalenae-insula , cujus circuilio paucioribus , quam M. 
P. perficiatur, nomen habuit a fano S. Mariae Magdalenae di- 
cato. Abest ab urbe Algario P. M. D. 

Forada,vu\§o Foraddda a foramine, quod habet maximum 
contra stationem Serelli et Malae-quietis, dicta, non procul a S. 
Therami-promontorio aspera surgit. 

Planaria , dicta etiam Cala-longa, circuitus M. P. II., quae 
videatur Sardiniae cohaerere, et optimam habet stationem, 

Porri scopulus contra Monfem-Porrum. 

4 



26 

Fcmoris-muliebris scopulus contra Navls statione. 

Insulae parvulae, seu scopuli, juxta Caput-album non procul 
a Gorditano promontorio , unde auspicati sumus. 

De insulis adjacentibus dictum satis, nunc de totius insulae 
magnitudine dicamus. 

V. De insulae Sardiniae magnitudine , 
et circuitu. 

Est haec insula magnitudine praeclara , ut Pausanias et 
Leonicus; quin eam inter omnes maximam testantur Victor 
Uticensis , et antiquus Bias philosophus Prienensis , ut refert 
Herodolus. Equidem major est Crela, Euhoea, Cypro, Cyrno , 
et Lesbo , aliisque multis , et par magnitudine Siciliae , tesle 
Diodoro Siculo ( L. VI. ). Atque , ut refert Strabo , litoralis 
Sardiniae ora continet in circuitu M. Stadiorum IV. hoc est 
DM. P. , vel ut scribit Plinius DLXVM. P. Nempe. 

Ab Oriente patet . . . M. P. CLXXXVIII. 

Ab Occidcnte .... CLXXV. 

A Meridie LXXVIL 

A Septentrione .... CXXV. 

Vel ut tradit Ptolomaeus patet in cir- 

cuitu . . . DCXXXVH. M. P. nempe 



Ab Oriente . 


... 




CCXXXVIL 


Ab Occidente 


• . . 




CLXXXIIL 


A Meridie . 


■. . 




CXX . . . 


A Septentrione 


_ . 




C 


Ouorum milliaria non congruunt cum 






nostris: nam mihi certum est totam 






illius litoralem 


oram in circuitu 






continere . 


. • 


M. 


P. DCLXIII 



Septentrionalis lateris descriptio et 

mensura litoris ... M. P. CXXXIV. 

A promontorio Gorditano, ubi est specula 

Montis-Falconis valida turri munienda , 
ad Casaracii stagnum piscosum Passus 6000. M. P. VI. 

ad turrim Salinarum Sassaris » 500. P. D. 



ad stagnum-pulidum . 

ad osiium stagni Pili 

ad ostium Fluminis-sancti. 

ad statior.em Corbarae-magnae . 

ad stalioncm Corbarac - parvae , 
intcr quas turris spcculatoria 
vaklc prodesset 

ad stationem Pertusi 

ad Januarii stagnum 

ad ostium Fluminis-turritani 

ad turrem Portus,ubi jacet urbs 
Turris Libjsonis a PlinioctPto- 
lomaeo memorata , et est tutis- 
simusportus, et trirerniumcapax 

ad Balagais rupem, unde corpora 
ss. mm. Gavini , Propti , et 
Januarii projecta in mare fue- 
runt ; atque ubi turri exaedi- 
ficata ficri possent excubiae 
ad Scandellum, aliasque qua- 
tuor stationes 

ad speculam Aquac-currentis 

ad stagnum piscosum Platamonis 

ad ostium Silis fluminis Sursani , 
ubi interiit Tibala a Ptolo- 
maeo et Antonino Pio in Iti- 
nerario memorata 

ad ostium fluminis Petrae-foci . 

ad montem Aquilonis, vulgo di- 
ctum Di-tramontana, ubi es- 
set construenda turris specula- 
toria super proximis stationibus 

ad ostium Balnci fluminis . 

ad Frisani fluvii ostium , ubi 
ruinae excisae urbis Frisani 
conspiciuntur 
ad Castrum Aragonense , olim 
Genuensc dicimn . 



27 
Passus 5000. M. P. III. 

1800. P. MDCCC. 
2600. P. ll.MDC. 
» 1000. M. P. 



n 


500. P. 


&. 


» 


500. P. 


D. 


» 


500. P. 


D 


» 


2000. M. P. 


11 



500. 



P 



D 



1000. M. P. 
2000. M. P. 
1000. M. P. 



7000. M. P. VII. 
5000. M. P. Ili. 



2000. M. P. II. 
4500. P. IIII.M.D. 



500. P. CCC 
500. P. D. 



*8 

ad stationem Augustinam . 

ad rupem Montis-Foeni , speculam 
propinquarum stationum Bitar- 
giae, et Scalae-fratris turri mu- 
niendum .... 

«d ostium fluminis Cocinae, ubi 
templum S. Petri et exiguae 
ruinae Juliolae, urbis antiquae 
a Ptolomaeo memoratae , su- 
persunt .... 

ad Caput-Musmonariae sub insu- 
la-rubra, ubi satis prodesset 
turris speculatoria ad hanc , 
et propinquam stationem Ser- 
raniae ..... 

ad ostium fluminis Vineolae, Ur- 
bis antiquae memoratae ab 
Antonino .... 

ad Portum-Sardum juxta stagnum 
Austa dictum 

ad promontorium-rubrum , ubi est 
turris speculatoria antiqua 

ad Vallaltae stationem 

ad promontorium , Errebantium 
a Ptolomaeo dictum , vulgo 
La Testa, ubi interiit Plubium, 
urbs anliqua ab eodem memo- 
rata , extanlque monumenta 
non spernenda, ad portum S. 
Reparatae , duasque proximas 
stationes, ubi prodesset turris 
«peculatoria, si construeretur . 

ad portum et ostium fluminis Low 
gbnis-sardi oppidi illic prostra- 
ti , ubi puteus aquae dulcis est, 
et prodesset turris speculaloria 

ad stationem Capitis-Falconis , 
portum absconditum dictam . 



Passu« 1000. M. P. 



5000. M. P. 



3000. M. P. 



7000. M. P. 



7000. M. P. 



» 4000. 
2C0O. 



M. P. 
M. P. 



III. 



III. 



VII. 



» 


15000. M. P. 


XV. 


» 


2000. M. P. 


II. 


» 


2000. M. P. 


II, 


» 


4000. M. P. 


IV. 



VII. 
IV. 

II. 



29 



ad Marmoratam stationem . 

ail Portum-puteum, cujus anli- 
qua monumenta adhuc cer- 
nuntur ..... 

ad peninsulam, caput Sanctae Ma- 
riae dictam, pcnes quam sunt 
sta^na Caflredae et Barisonis, 
turrisque speculatoria desidera- 
tur . . 

ad ostium fluminis-magni Isclae 
dicti ..... 

ad promontorium Equorum 

ad Portum-Pulli, tutissimum et 
multarum triremium capacem, 
et ostium fluvii quem dicunt 
jilthram Cathalanorum 

ad Caput-Sardum 

ad portum medii Schifi dictiim . 

ad caput Ursi , promonlorium 
Arcti a Ptolomaeo appellatum 

ad porlum Salinarum, cui nomen 
a parvis salinis ibi existentibus 

ad portum et ostium fluminis Ar- 
zaghenae, in cujus monle, qui 
dicitur Pelrosus, turris esset 
construenda .... 

ad Arenae-albae stationem 

ad Inteslini-Ursi stationem 

ad stationem Portum-Cervorum 
vulgo dictum juxta speculam 
Muri-albati , quae turri esset 
munienda .... 

ad promontoriumMolae,Columba- 
rium a Ptolomaeo appellatum, 
ubi est finis lateris septentrio- 
nalis , quod licet adnavigante* 
opportunis, ut vidimus, statio- 
nibus accipiat; tamen praeva- 



Passus iOOO. M. P. 



7000. RI. P. VII, 



3000. M. P. 



III. 



2000. M. P. II. 
1500. P. M.CCC. 



2000. M. 


P. 


H, 


3500. 






2000. M. 


P. 


II 


4000. M. 


P. 


IV 


2000. M. 


P. 


II, 



6000. M. 


P. 


VI 


5000. M. 


P. 


111 


3000. M. 


P. 


III, 



2000. M. P. 



II. 



30 

lidi et incerti vcntorum flatus 

ex proximis montium jugis ir- 

rucntcs , parum tutos et pcri- 

cuii plenos faeiunt accessus , ut 

refert Pausanias. (L. X.), unde 

Claudianus (De Bello Gildon.) 

. . . Qua respicit Arcton Immi- 

tis, scopulosa, procax, subitis- 

que sonora Fluctibus ; insanos 

infamat navita montes . . Passus 2000. M. P. IL 



Lateris Summa Pass. 134000. M. P.CXXXIV. 



Orientalis lateris descriptio, et 

mensura litoris ... P. CXCVII. M. DCCC. 

A promontorio Molae in Columbario 

ad portum Molae 

ad promontorium Claudum 

ad Littarream stationem . 

ad Vulpis statiotsem . 

ad Isclam Rubram dictam. 

ad portum Congianum tutissi- 

mum et capacem . 
ad Portus-rotundi stationem 
ad portum Marinellae 
ad stationem Portus-Fenugiarii 
ad portum Venturae. 
ad Rutargium promontorium, pe- 

ninsulam venatione insigncm 

Caput-Figheris dictam, ubi est 

portus hujus nominis et esset 

constituenda turris speculatoria » 7000. M. P. VII. 

ad ostium portus Olbiani . . » 12000. M. P. XII. 

ad Olbiam , quae postea Phausa- 

nia , tandcm Tcrranova est 



. Passus 


2000. 


M. P. 


II. 


» 


5000. 


M. P. 


V. 


» 


2000. 


M. P. 


IL 


» 


2000. 


M. P. 


II. 


» 


2000. 


M. P. 


II. 


» 


3000. 


M. P. 


III. 


» 


2000. 


M. P. 


II. 


» 


5000. 


M. P. 


III. 


» 


2000. 


M. P. 


II. 


. » 


1000. 


M. P. 





dicta, ubi cst lurris speeula- 
toria non procul a portu . Passus 
ad ostium fluminis Pratojani . » 
ad portum Vitclli ...» 
ad caput Cerasi , ubi turris spc- 

culaloria essct construcnda - » 
ad portus Istani slalioncm . » 
ad portum s. Pauli , stalioncm 
tutissimam, et multarum na- 
vium capacem ...» 
ad portus Grcgorii stationem . » 
ad Coacaddi peninsulam, seu pro- 
montorium, in quo turris spe- 
culatoria esset construenda . » 
ad portum Ciabattinum . . » 

ad portum, seu ostium stagni Of- 

fide, oppidi nunc prostrati . » 
ad ostium lluminis Baddiuni , pro- 
pe antiquam urbem Feroniam 
a Ptolomaeo memoratam, quae 
jacet ...... 

ad stationem portus-occulti . » 

ad caput Noracis , seu Musmo- 
nariae, ubi turris speculatoria 
valde prodesset . . . » 

ad stationem parvam S. Annac . » 
ad speculam promontorii-longi » 
ad oppidum Posatae, ubi est 
flumen Ccdrisemna aPtolomaeo 
memoratum, et insignis arx 
rupibus praecisis ...» 
ad oslium fluminis Siniscolae . » 
ad portum S. Luciae . . » 

ad caput Cominum , ubi turris 

speculatoria esset construenda » 
ad promontorium Noracis Aquilaui » 
ad stationcm Juniperi . . » 

ad promontorium-nicrrum . . » 



31 

3000. M. P. Hl. 
2590. P.II.M. 1>. 
4000. M. P. IV. 

5000. M. P. V. 
2500. P.II.M. D. 



2000. M. P. 
2000. M. P. 



4500. P.IV.M.D. 
2000. M. P. II. 



1500. 



P. I. M.D. 



2000. M. P. 
2000. M. P. 



1500. P. 

2000. M. P. 
1000. M. P. 



M. D. 
II. 



4000. M. P. IV. 

1500. P. M. D. 
1000. M. P. 

6500. P.VI.M.D. 

300. P. CCC. 

2000. M. P. II. 

/000. M. P. VII. 



3£ 

ad ostium fluminis Uriseu 

ad stationem Osallae 

ad stationem Lunae . 

ad portum Sisinis 

ad speculam et promontorium 
Capitis-Monti-Sancti, quod ab 
oriente naviganiibus primus 
omnium se praebet conspicien- 
dum ..... 

ad turrem S. Mariae Navarresae 

ad oslium slagni et fluminis Tor- 
tolini, ubi est portus seu sta- 
tio Agugliastri 

ad turrem speculatoriam prcmon- 
torii Arbatassi 

ad caput, seu proniontorium-ni- 
grum Sabillonis 

ad caput Ferreum, et speculam . 

ad ostium flumims CJiirrae pro- 
pe castrum ejusdem nominis. 

ad promuntorium-rubrum. 

ad ostium fluminis Dosae, Soe- 
pri a Plolomaeo dicli , quod tri- 
bus constat ostiis . 

ad promontorium Salir.arum, ubi 
esset condenda turris specula- 
toria ..... 

ad Portum Sypicium, a Ptolo- 
maeo memoratum juxta piscu- 
lentum Sarrabi stagnum 

ad Caput-ferratum, ubi esset val- 
de utilis turris speculatoria, si 
conderetur .... 

ad vicum Susalei a Ptolomaco 
memoratum , soloque jamdiu 
prostratum .... 

ad caput Porlus-Piras, ubi esset 
turris speculatoria condenda , 



Passus 5000. 

6000. 

» 2500. 

1500. 



M. P. V. 

M. P. VI. 

P. II. M. D. 

P. M. D. 



J> 


6000. 


M. P. 


VI. 


» 


7000. 


M. P. 


VII. 


» 


3500. 


P.III.M. D. 


» 


1500. 


P. 


M.D. 


» 


8000. 


M. P. 


VIII. 


» 


13000. 


M. P. 


XIII. 


» 


14000. 


M. P. 


XIV. 


» 


3000. 


M. P. 


Iil. 


» 


4000. 


M. P. 


IV. 


» 


5000. 


M. P. 


V. 


» 


2000. 


M. P. 


II. 


» 


4000. 


M. P. 


IV. 


» 


5000. 


M. P. 


, V. 



33 
et non procul sedct excclsus 
uions Seplem-fratrum, qui ad- 
navigantibus ex Sicilia primus 

omniurn fit conspicuus . . Passus 6000. M. P. VI. 

Hic est finis orientalis lateris, 
quod licet pracdictos portus 
stationesque pracbeat; tamen 
inconstantes rapidacque vento- 
rum procellae, a montium ver- 
ticibus saepius in mare devo- 
lutae, periculosos et ancipites 
faciunt accessus , ut testatum 
reliquid Pausanias L. X. 



Summa Lateris orientalis Pass. 197800.M.P.CXCVIIDCCC. 



Meridionalis lateris descriptio, 

et mensura litoris . . P. CXXXIX. M. CCL. 

A capite Portus Piras, ubi est 

optima statio 
ad caput Serpentarium , seu Co- 

lumbarium, ubi esset construen- 

da turris speculatoria ad sta- 

tionem Columbariam . . Passus 2500. P. II. M. D. 

ad caput Carbonarium , ubi est 

turris speculatoria portus Junci » 5000. M. P. V. 

ad turrem speculatoriam statio- 

nis Catharinae ...» 1000. M. P. 
ad turrem speculatoriam Arcem 

veterern dictam ...» 1000. M. P. 
ad ostium fluminis Carbonariae » 2000. M. P. II. 

ad caput Bovis , ubi est turris 

speculatoria . . . . » 5000. M. P. III. 

ad caput Vaccae , seu montem 

Foeniculi, ubi est turris specu- 

latoria » 4000. M. P. IV. 

5 



m 

ad ostium fluminls Vergereti . Passus 

ad turrem speculatoriam Guar- 
diae, seu stationem Reginae . » 

ad turrem speculatoriam Nura- 
giannae dictam ...» 

ad turrem speculatoriam litoris 
ejusdem Foguiu fluminis S. 
Andreae, seu Pedis-altaris di- 
ctum ...... 

ad turrem speculatoriam Carcan- 
gioli appellatam ...» 

ad turrem speculatoriam oppidi 
Quarti, seu ostii fluminis, dictam » 

ad caput S. EHae, ubi est pri- 
ma turris speculatoria , S. Eliae 
dicta ...... 

ad turrem speculatoriam statio- 
nis-muscarum in eodem capite. » 

ad Caralim , ad quam est portus, 
seu sinus cujusvis classis capa- 
cissimus et satis profundus, a 
Capite S. Eliae ad Caput Pulae. 

ad oslium stagni Caralitani, seu 
illius cymbam 

ad ostium anliquum ipsius sta- 
gni, nunc coeno et lapidum 
mole clausum, ubi excisi pon- 
tis adhuc vesligia cernuntur. 

ad turrem speculatoriam su Loi, 
seu S. Magdalenae dictam, ubi 
litus Proseches a Ptolomaeo 
memoratum incipit 

ad ostium fluminis su Loi 

ad Tempadoris stationem . 

ad turrem speculatoriam loci flu- 
minis-vini, seu Antigoris dictam 

ad stationem Portus-calcis . 

ad stationem Sarrocae 



5000. M. P. III. 

1500. P. M. D. 

2500. P. II. M. D. 

5000. M. P. III. 

2200. P.II.M.CC. 

2200. P.II.M.CC. 

2200. P. II.M.CC. 

400. P. CCCC. 



» 


3000. M. P. 


III. 


» 


1000. M. P. 




» 


5000. M. P. 


V. 


» 
» 
» 


2500. P. II. 

1000. M. P. 
1000. M. P. 


M.D 


» 
» 
» 


2000. M. P. 

1000. M. P. 

500. P. 


ir, 

D 



35 



ad Porlus-morboni stationem . Passus 
ad promontoi ium Cunicularium a 
Ptolomaco appellatum , ubi est 
tpeculatoria turris Savorrae, et 
dcsinit litus Proscches . . » 

od speculam Columbi . . » 

ad caput Pctrae-salis . . » 

acl oslium fluminis Pulae in lito- 
re Forcatissi magnam aquae 
optimae copiam in mare vol- 
ventis contra non procul posi- 
tam insulam S. Macarii, inter 
quae est portus plurimis et 
maximis navigiis ...» 
ad stationem S. Victoriae , anti- 
quum portum Norae ad orien- 
lem . . . » 

ad caput Pulae, aliter Coltella- 
tiura , tibi super rupibus prae- 
cisis turris speculatoria natura 
loci satis tuta construi posset, 
et jacet urbs antiqua Norae , 
cujus theatrum, moenia, aquae- 
ductus, et plurima edificia se- 
midiruta conspiciuntur . . » 

ad stationem occidentalem Norae , 
ubi parvum stagnum, et o- 
stium Rierae fluminis decur- 
rentis juxta Castrum anliquum 
Pulae ...... 

ad stationes Astiae, velPetrae-foci, 
ubi turris speculatoria construi 
posset ...... 

ad ostium fluminis Chiae . { » 
ad Chiae speculam magistram 

turre muniendam ...» 
ad Cannarum stationes duas tur- 
ri speculatoria excubandas . » 



500. 



P 



2000. M. P. 



1500. 



1000. M. P. 



500. 



P. 



I>. 



1000. M. P. 




500. P. 


D 


2000. M. P. 


B 



u. 



M. D. 



D. 



2500. 
4500. 




P. II. M D 
P.IV.M.D 


250. 




P. 


CCL. 


2000. 


M. 


P. 


II. 



5000. 


M. 


P. 


V. 


5000. 


M. 


P. 


III. 


2000. 


M. 


P. 


II. 



36 
ad caput Spartiventi. . . Passus 1000. M. P. 
ad portum Malfatani, portum 

Herculis a Ptolomaeo dictum 

multarum triremium capacem, 

cui ad sagittae jactum vicina 

est specuia Canis-nigri . . » 

ad Piccinini stationem . . » 

ad Budelli stationem . . » 
ad portum Bithiam a Ptolomaeo 

appellatum, inter insulam Ru- 

bram et Sardiniam existentem , 

quarumcumque navium et tri- 

remium capacem , in quo lin- 

gula est, quae duas efficit sfa- 

tiones , piratis satis commodas, 

nisi arce ibi condita propel- 

Jantur » 1500. P. M. D. 

ad caput Tegulare, a Ptolomaeo 

Chcrsonesum dictum, quod in- 

star peninsulae jacet duas hinc 

inde piratis praebens stationes. » 3000. M. P. III. 

ad caput Plumbeum , et illius sta- 

tionem, turre speculatoria pro- 

tegendam » 

ad Pini stationem, ita vulgo di- 

ctam a pinetis, quibus ea 

plaga a capite Plumbeo ad Su- 

culiam stationem scatet . . » 

ad Suculiae stationem, ubi turris 

speculatoriasatisesselcommoda » 
ad flumen Palmae, et portum Sul- 

citanum , a Pio!omaeo Debo- 

ten appellatum, inler Sardi- 

niam et insulam S. Antiochi 

apertum, cujusvis classis ca- 

pacissimum » 

ad pontem insulae S. Antiochi, 

quae Plumbea aut Moljbodes 



5000. M. P. 


V. 


6000. M. P. 


VI. 


6000. M. P. 


VI. 



4000. M. P. IV. 



37 

a Ptolomaeo, Enosis a Plinio 

et Martiano cst nominata . Passus 4000. M. P. IV. 

ad portum Corongii Ajini multa- 

rum navium capaccm et tutis- 

simum , si in propinqua rupe 

turris cxtruerctur ...» 5000. M. P. V. 

ad Algliae fluviolum , ubi Pupuli 

urbcm inlcrisse nonnulli re- 

ferunt » 1000. M. P. 

ad portum Canelles , a Zurita me- 

moralum, ejusque stationem 

Scusi dictam , quibus propin- 

qua erat urbs Metalla ab An- 

tonino Pio relata, in quarum 

ora effossa arena aquae dul- 

ces scaturiunt ...» 8000. M. P. VIII. 
ad Connesae sinum , portum 

Villae Ecclesiarum juxta pro- 

pinquam speculam montis S. 

Johannis, qui primus omnium 

adnavigantibus ab Hispania ap- 

paret » 10000. M. P. X. 

ad promontorium Pachiam a 

Ptolomaeo, Monterai, seu Ca- 

put Dati vu]go appellatum, 

ubi cst specula et finis lateris 

meridionalis; quod planiori 

solo et ratibus clemens est, ut 

cecinit Claudianus de Bello 

Gildonico . . . . » 5000. M. P. V. 



Summa lateris . Pass. 159250. 



38 
Qccidentalis lateris descriptio 

et mensura litoins . . Passus CXCH. M. CCCC. 

A Pacliia promontorio 

ad caput Magistri ...» 2000. M. P. II. 

ad slalionem domesticam . . » 2000. M- P. II. 

ad oslium fluminis-majoris seu 

portum Neapolis a Zurita me- 

moratum in IV. lapide a tem- 

plo S. Nicolai prostratae urbis 

Neapolis existens . . . » 2000 M. P. II. 

ad Caput Neapolis, seu specu- 

Jam a Sardis Montem Arae, 

a Naviganlibus montem Plum- 

beum dictum, quibus in hac 

ora primus omnium apparet, 

ubi a Ptolomaeo Sardo-patoris 

Fanum colloc^lur. . . » 2000. M. P. II. 

ad Osaeam urbem a Ptolomaeo 

memoratam non procul a spe- 

cula Sarbazai excisam . . » 15000. M. P. XV. 

ad caput Fraschae ...» 8000. M. P. VIII. 
ad ostium Marcellini stagni, ubi 

est turris speculatoria, et por- 

tus capacissimus ...» 6000. M. P. VI. 

ad ostium slagni Sassi .. . » 12000. M. P. XII. 

ad ostium stagni S. Justae . » 4000. M. P. IV. 

ad ostium fluminis Oristagni 

Thorsi a Ptolomaeo dicti, et 

per pontem magnum iliius ur- 

bis delabentis ...» 2000. M. P. II. 

ad turrem satis munitam sinus 

Arborensis .... 
ad stagnum Marepontis 
ad stagnum Mistrae 
ad promontorium S. Marci , ubi 

interiit antiqua urbs Tharra a 

Ptolomaeo memorala, et tan- 



» 


1000. 


M. 


P. 


» 


1000. 


M. 


P. 


» 


1000. 


M. 


P. 



39 

ium supercst icmplum D. Jo- 

lianni sacrum cnm aliis non 

paucis ruinis, et turre specula- 

toria, hac nostra actatecondita. Passus 5000. M. F. V. 

ad turrcm anliquam Corrigiae 

nunc aliquanlulum destructam . » 4500. P. IV. M.D. 

ad turrem speculatoriam Capitis- 

magni , scu Salinarum . . » 12000. M. P. XII. 

ad stationem Capilis-albi, quae 

est juxta salinas Oristagni , 

ubi est lurris speculatoria . » 5000. M. P. III. 

ad stationem Embarcatorii con- 

tra stagnum Maris-vermae . » 5000. M. P. III. 

ad stationem Putei, ubi est tur- 

ris speculatoria . . . » 4000. M. P. IV. 

ad Archittum, portum Coracoden. 

a Ptolomaeo dictum> cui vi- 

cina jacet prostrata urbs an- 

tiqua Corni a Livio, Ptolo- 

maeo , et Antonino memorata. » 200. P. CC. 

ad turrem speculatoriam s. Catha- 

rinae juxta Pittinuris prostra- 

tum oppidum: ibi sub excisa 

spelunca est navigiorum opti- 

ma statio » 1000. M. P. 

ad stationem fluminis-vitae . » 2500. P. II. M.D. 

ad promontorium Nigrum, ubi 

est turris speculatoria . . » 1500. P. M. D. 

ad ostium fluminis Foghedolia, 

ubi est turris speculatoria. . » 
ad Isclae rubrae turrem specu- 

latoriam, ubi sunt duae parvae 

stationes ' . * . » 

ad caput Columbarium . . » 

ad ostium Fisuli seu Fiscellae 

Fluminis » 

ad ostium fluminis Bosae Tliemi 

a Ptolomaeo nuncupati , olim 



2000. 


M. 


P. 


11, 


2000. 


M. 


P. 


II. 


2000. 


M. 


P. 


1.. 


4000. 


M. 


P. 


IV. 



40 

trircmmm capacissimi , nunc 
mole lapidum praeclusi, ha- 
bens ex adverso insulam cum 
turre, quae tutam praebet na- 
vibus stationem 

ad linguam-argentinam , ubi est 
turris speculatoria vicinarum 
stationum sciiicet Mauri , Cara- 
portiti, Codulerae, Roconesae 

ad promontorium Hermeum a 
Ptolomaeo appellatum, quod 
Marrargium vulgo appellant, 
primumque conspiciunt ad na- 
vigantes a Balearibus 

Est in hoc promonlorio lurris 
speculatoria stationum Monget- 
tae, Foeniculi, Postae, Mar- 
rargii, S. Mariae Speluncae, 
Managhi , et Bovis. 

ad speculam Montis-mandronis . 

ad speculam Diaboli 

ad porlum PoIIeris , ubi est tur- 
ris speculatoria stationis illius, 
et Hominis-mortui . 

ad stationem Calae-bonae , il- 
liusque fluvii oslium 

ad Algarii urbem 

ad stagnum pisculentum, in cujus 
ostio est insignis fons aque 
dulcis ..... 

ad turrem Capitis-triremis, Alga- 
riensis sinus et navium in eo 
existentium tutelam 

ad turrem speculatoriam Capitis 
Lilii, ubi est ostium portus 
Comiiis. .... 

Portus Comitis , Nlmphaeus a 
Ptolomaeo appellatus tutissimus 



1500. P. M. D. 



5000. M. P. 



5000. M. P. V. 



5000. M. P, V. 
5000. M. P. Y. 



4000. M. P. IV. 

4000. M. P. IV. 
4000. M. P. IV. 



3700. P.IIIMDCC. 



5000. M. P. 



2500. P. II. M. D. 



41 

est, et cujusvis magnae classi* 

capacissimus , in longitudine 

M. P. VI. , in lalitudine quan- 

doque M. P. III. Ibi sunt sta- 

tiones Massae, S. Ambenis , 

Fratris, Tamaricis, et Portus- 

pavonis cum arce illi propin- 

qua,nuper condita, et duobus 

fontibus Dragonaria, et Stam- 

parogia, aquas dulces perenni- 

ter et copiose propinantibus. 
A capite Lilii 
ad promontorium S, Therami, 

Caput-Venationis etiam dictum, 

ubi est specus cum sacello illi 

Divo dicato, et stationes Ge- 

nuensium, et Mortuorum . Passus 5000. M. P. III 

ad turrem Pinnarum , seu magi- 

stram , quae speculatoria est . » 
ad speculam Leonum . . » 

ad turrem sinus Porticioli. . » 

ad fontem Bantini-Salis ex rupe 

litoris scaturientem . . » 

ad Gaginae turrem speculaloriam 

stalionis Vini, et aliarum , » 
ad stationem Montis-Girati, ubiest 

arx Sassarensium coralia in eo 

mari piscantium , et non procul 

turris antiqua speculatoria . * 5000. M. P. III. 

ad Argentariae promontorium , 

ubi erant argenti fodinae, tur- 

risque speculatoria valde pro- 

desset . . . . ' . 5000. M. P. III. 

ad stationem S. Nicolai . . » 1000. M. P. 

ad stationcm Palmae . » 1000. M. P. 

ad promontorium Nigrum, ubi 

est insignis lapidicina Petrae- 

nigrae I . . . . » 5500. P.HLM.D. 



5000. 


M. P. 


III. 


2000. 


M. P. 


II. 


5000. 


M. P. 


III. 


2000. 


M. P. 


II. 


2000. 


M. P. 


IL 



42 












ad ostium flumiais , piratarum 












stationem . 


Passus 2500. 




P.Il. 


M. D. 


ad Montem-porri . . , 


» 


5000. 


M. 


P. 


V, 


ad Femur-muliebre . 


» 


5000. 


M. 


P. 


III 


ad promontorium Falconis, olim 












Gorditanum appellalum, ubi 












est finis occidentalis Jateris, 












et principium septentrionalis, 












unde auspicati sumus 


» 


6000. 


M. 


P. 


VI 


Summa lateris 


Pass. 


192400. 







Dc longitudine et latitudine Sardiniae. 

Palet haec insula latior a septentrionibus ad meridiem , 
hoc est ab Errebantio prornontorio regionis Gallurae, lesta 
vulgo appellalo ad Chersonesum regionis Caralitanae, Caput 
legulare nuncupatam. Nam eo tractu procurrit ex Pausaniae 
senlentia ( L. X.) CXX. super M. Stadiis, idest M. P. CXL. : 
ex Strabonis mensura CCXX.; sed ex Paulli Orosii (L. 1 c. 2.), 
et Ptolomaei descriptione , quam sequor , in M. P. CCXXX. 
protenditur. 

Est autem angustior ab ortu in occasum,qua excurrit CDL. 

Stadiis, vel LVI. M. CCL. P. , ut inquit Pausanias; vel XCVIII. 

ut vult Strabo; vel CLXXX. , ut scriptum reliquit Orosius. Quae 

mensurarum diversitas est a locorum diversitate, unde dimen- 

siones variae sunt inslitutae; quandoquidem ea pars, quae Cor- 

sicam respicit , et Caput Logudori atque Galluram conlinet , 

aliquanto spatiosior est, ut inquit Pomponius Mela ( L. II. ), 

quum a promontorio Argentario lateris occidentalis ad promont. 

Cominum lateris orientahs sit distantia M. P. CLXXX. ab Orosio 

relata; ea vero pars, quae meridiem respicit, et regionem Ca- 

ralilanam continet , angustior contrahitur in M. P. XCVIII. ex 

Strabonis mensura ; quae valet a prompntorio Pachiae ad Ca- 



4* 

put-Ferratum Sed omnium angustissima est pars i ..ulae media, 
quae Arborcnsem rcgionem complectitur ; cnm a!) ostio Thorsi, 
vel Thyrsi, ad Uriseis portum intersint, ex dicta Pausaniae sen- 
tentia , LVI. M. CCL. P. Atque ita eorum senlentiae concordari 
possunt. 

De natura , et bonitate soli. 

Ka pars Sardiniae, quae a Gallura ad Sarrabum usque spe- 
ctat Corsicam et Italiam, aspera est, ut inquit Strabo ( L. de 
situ Orbis ) , et in montes consurgit invios , extremisque oils 
contiguos, ut auctor est Pausanias, quem sequitur Leonicus. 
Interius etiam in media ferme insulae regione a Monteferro 
ad Pcsatam , montes sunt alii alios continenler excipientes ; ta- 
men mitiores et humiliores, quos L. Florus, Jnsanos, Ptolo- 
maeus Maenomenos appellavit, quod est insalubres: id enim 
Maenomenon, teste Plinio , ( L. XXI. c. 45. ) signilicat. Nam 
inter eos turbidus, et omnino pestilens, intercluditur aer, Pau- 
sania et Leonico referentibus ; quod tamen hodie verum non 
esse suo loco demonstrabitur. Praeter hos alii in Capite Lo- 
gudori circumspersi sunt montes; sed plerique amoeni, et 
ascensu faciliores sunt, humanisque necessitalibus uliliores; 
sed inler omnes praealti conspiciuntur montes Arcti, Arcis , 
Argentarii, Argenti , Benetutlis, Bomttae , Caralitanus, Colum- 
barius, Conesae, Cornu-bovis, Cunicularius , Doliae, Erreban- 
tius, Ferratus, s. Gavini, Gorditanus, Guspinenses, Hermaeus, 
Jarae, Javensis, s. Johannis, S. Leonardi, Leonis, Limbarae, 
Marganais, Marrargius, S. Michaelis , Olianensis, 0!ilae, Oru- 
nensis , Osuli , Pachiae, S. Patris, Pattadae, Pelai , Posatae , 
Sarrabi, Sassi, Tonarae Tufudesi, et Vineae de Manza. Quae 
vero pars Afrieam Hispaniamque prospicit planior est. Nam ab 
Urbe Caralis ad Aristanim et Bosam usque effusissiuios M. P. 
C. habet campos, vulgo Campitanos dictos, Unde Claudianus 
cecinit quae pars vicinior Afris Plana solo. 

Preterea in regione Logudori, et aliis partibus insulae, sunt 
multa campestria loca; sed insigniores planities sunt Aristanis , 
seu Arboreae, Bosae, Caralis, Cieris-regalis, Cocinae, Gociani, 



44 

Campi-Javemtog, e t Isclarurn Lazzari, Melae, Martia, Nurrae, 
Agugliastri, Oskeris, Othieris, Pratojani, Saltus-majoris, Sar- 
cidani, Uriseis: estque ubique optimum solum, ut inquit Pom- 
ponius Mela, et terra pulla, pinguis et feracissima, ut mox dicetur. 

De fertilitate insulae sardoae, et mirabili 
frugum feracitate. 

Tradit Aristoteles (L. de admirabil.) Sardiniam fertilissimam 
esse, et omnium rerum copiosissimam; eamque omnium fru- 
ctuum genere excellere testantur Polybius (L. I. histor.) et 
Leonicus ( L. I. c. 1.) Strabo quoque asserit (L. V.) agrum 
Iiabere rebus omnibus felicem, et praecipue tritico, quo a- 
bundare insulam Appianus Alex. asserit (L. II. belli civilis), 
et Claudianus dum cecinit, ( De Bello Gildonico) Insula, Sar- 
diriiam leteres dixere coloni — Dives ager frugum. Item Si- 
lius Italicus ( L. XII.) Cetera propensae Cereris nutritafavore, 
et Horatius Flaccus (L. I. Carm. Od. 51.) Quid dedicatum 
poscit Apollinem — Vates? quid orat de palcra novum — 
Fundens liquorem? Non opimas — Sardiniae segetes fera- 
Cis. Lucanus tandem de Sardinia atque Sicilia sic cecinit ( L. 
III. ) Utraque frugiferis est insula nobilis aivis — Nec plus 
hesperiam longinquis messibus ullae -— Nec Romana magis 
complerunt horrea terrae. — Ubere vix glebae superat ces- 
santibus austris — Cum medium nubes Borea cogente sub 
axem — Effusis magnum Ljbiae tulit imbribus annum. 

Tanta frugum foecunditas provenit in Sardinia et Sicilia , 
ut referunt Astrologi, et qui eos sequuntur Geographi, cx bo- 
nitate soli, ex eoque etiarn, quod subjacet , ut dixi , IV. Cli- 
mati, quod caeli clementia sex reliquis antecellit. Hinc fi ugibus 
«emper abundat, plurimumque subsidii in bello Carthaginiensi- 
bus et Romanis Sardinia semper dedit, ut refert Polybius. Nam, 
ut cetera omittam, eam vim frumenti transmiserunt Sardi an^ 
no A. C. N. 204. ut cum horrea, quae Romae habebantur, 
eam recipere non possent, nova fuerint aedificata, et comple- 
ta ; et sequenti biennio Sardiniae commeatus tantam annona« 



45 
vilitatcm effecerant, ut mercator pro Tcctura nautis frumenium 
reliquerit..! ! quod T. Livius ( L. XXIX. et XXX.) refert. Et 
Plutarchus in vita Pompeii tradit Sardiniam saepe annonae an- 
gustiam levasse; propterea annonae pignus a L. Floro ( L. IV. 
c. 2. ) fuit appellata. 

Hac etiam tempestaste a mercatoribus multae quotannis na- 
ves tritico oneratae in Hispaniam et Italiam deducuntur, et 
commeatus regiis classibus suppeditantur. Quod si Sardi magis 
agriculturae intenti essent, majorique induslria arva colerent, 
eorumque labores vili et injusta annali frugum licitatione , et 
exactione, non depascerentur in dies; et qui Fassalii dicuntur, 
seu potius Vexati, a Baronibus inexplebili siti, atque inexhau- 
sta avaritia non expilarentur, sed regiis privilegiis in agrico- 
latione ipsa foverentur: tantam tritici, aliarumque rerum af- 
fluentiam sibi in sua compararent terra, ut Sardinia ipsa in 
foecunditate nemini cederet. Fit ex hoc sardonico tritico 
similago candidissima, et glcbuli laudatissimi. Abundat etiam 
hordeo: siliginis autem, farris, secalis, irionis, robi, panici , 
milii , zeae , oryzae , et sesamae , sementibus nulla cura ; lina 
fiunt affatim ; at cannabis parvus est usus. Fabae , ciceris , 
lentis, et phaseolorum multa affluentia; sed lupini ad agros 
opimandos, aliave legumina, ad alimentorum usum, non seruntur. 
Hortensia cujusque generis et olera coluntur: inter quae prae- 
sertim laudantur caepae ascaloniae, et quae in Sassaritanis 
vallibus veniunt capitatae, ac melopepones, qui sunt gratissimi 
optimique saporis. 

De Arhoribus, 

Quamvis Cartaginlenses jusserint olim omnes arbores victui 
idoneas ex insula extirpari, ut testatum reliquit Aristot^les ( Lib. 
de Admirab.),e\ refert Volaterranus; nihilominus hodie Sardi- 
nia ubique habet viridaria nemorosa malorum aureorum, li- 
monum non unius modi, et citrorum, arboribus instructa, et 
multorum diversorumque fructuum speciebus referta: in quibus 
praecipua sunt, mala cotonea, persica, armeniaca, punica, et 
vernacula latina dicta, quae quum et sapore et odore italicis 



46 

appianis et camosis hispalensibus non cedant , magnitudine 
excellant. Multae etiam, et quacque multiplex, pirorum spe- 
cies proferuntur; sed praecipuae sunt camosina et . . . Lauda- 
tur prunus, et (icus muitiplex, nux juglans, avellana, amygdala, 
mesphilum, sorbus, et morus frequentissima, praesertim in agro 
Sassarensi. Hic a paucis retro annis coeperunt bombyces enu- 
triri, qui miro, et fere incxplicabili opere sericum vellus con- 
fecerunt probatissimum ; ingentemque facerent copiam, si serici 
artiiicii magistri plures adessent. 

Sunt praeterca vineta multa per insulam, et vites triferae, 
quas ob id, ut refert Plinius (L. XVI. c. 50.) insanas dixe- 
runt, quae scilicet ter in anuo florent, sed primas tantum ma- 
turant uvas. Vinorum optimorum magna colligitur copia albi 
et nigri coloris, quae ab odore et sapore valde commendan- 
tur, et multorum annorum vetustatem integerrima ferunt. 

Oleum terra non ferebat ob incolarum incuriam; qui ex Li- 
guria, et Balearibus emebant; aut utebantur animalium pingue- 
dine , et lentisci oleo ad concinnandas lampades, quum olei 
oliviai abundantissima esse potuisset. Siquidem proiert passim 
in sylvis oleastros, ex quorum baccis Oiianenses magnam olei 
copiam exprimunt. A paucis abhinc annis coeperunt sardi 
plantare oleas, quae satis feliciter cultoris compensaverunt 
laborem, ut propterea in dies plura fiant oliveta praesertim 
in Capite Logudori. 

Castaneae, ut iriquit Plinius ( L. XV. c. 25.) Sardibus pro- 
venere; quas habet optimas Sardinia, praesertim in montibus 
Gallurae, Gerreis, et Arilzi. 

Provenit etiam sponte in multis locis insulae sylvestris pi- 
rus, prunus, malus, et cerasus : extantque plura opaca ne- 
mora, et sylvae proceris arboribus ad domorum tigna, uten- 
silia, et ad navium fabricam, in quibus frequentissima oc- 
currit pinus, cupressus, juniperus, sabina, laurus, fraxinus , 
nlmus, taxus, larix, salix, abies, populus, arbutus, fagus. At 
quercus, ilex, suber, cerrus, adeo nemorosae proveniunt, praeser- 
tim in vastissimis sylvis Gallurae; ut glandibus innumerabiles 
porcorLim greges quotannis saginentur. 

Palma domestica rara in aliquibus viridariis cernitur; quae 
tamen fructum non profert, sed sterilis consenescit. At sylve- 



stris seu humilis ehamaaphimi a Theophraslo ( L H c 8 ) 
appellata copiosissima venit in «gris Algariensi, Nurraho,' SuV- 
sano, et Sulcitano, cubiti alliu.dinem vix excedens ; cuiu. par* 
tenernma, cum medulla radid proxima, ori gratissima, in secun- 
ds ed.tur mensis; ram, praebent satis ad fiscornm, sportarum, 

dhanTr' I SCOf>a, ' Um C " S " m: * l0Tum febr,ca et commercio 
d.tantur Sursam, ct Sennorenses. Lenlisco et mvrlo tota fere 

rudtiir 1 ' " re<l0let *"**' ** *"*"**£ inS 
r[nLn°h, P TT n( ' Ut . mensibl,s M «", et Junio, speciosis 
et tulgentibus flonbus vest.t, colles procul aurei videantur et 
jucundum speclaculum praebeant viatoribus ,aeamur ' 



De Herbis. 



te^rTerttZr 1 "^™ ^A ^^ 
uis l *L~f~&» dictam: et Pe^™/ ^ 
inventnm fmsse ,n Sardinia refert Textor i„ OfficL "v^bo 

Srssn m lai,dai ? et ceteris crat ' fe " wosc^dc r t 

III. c. 90. q... refert caulem emittere tenuem et rracilentum 
focmculo s,mdem,comam habere statim a terra fo«S 

£22 S lteo ' radice ni6ra > c,assa - firma > s-^io ■ 

«uccosa, ,llud ex oleo et rosaceo illitum prodesse letfiamicis 
phreneticis, vertiginosis, comitialibus, lonL capitis loloWh • ' 
resoluUs .schiadicis, convulsis, in uniCersuli omn I us £ ornm 
vt„s prodcsse ex oleo et aceto illitum; ex olfactu recreare 11 Te 
strangnlatus; aurmm doloribus convenienter ex r re ~ 

~ov e otw^ 

s me exovo assrnm; susp.rns, torminibus, et inflalionihus subve- 

n ue; ventrem lemter emollire; potum facere ad vessicac cr„cia,r S 

et rennm d.stensiones , difficiles partus mire adjuvare X» 

apenre; rad.cem ad eadem u.ilem esse, sed i nefficachs e i.« 

fridS f :; inara sordida u,cera ^ SSS* ! 






48 
xime cupiat, ipsius peucedani iconem, ut tanto viro satisface- 
rem , et publice utilitati consulerem, hic ad vivum delineatura 
edere volui ; quod omnibus Sardiniae seplasiariis est notissimum , 
et in monte Uruselli , aliisque Sardiniae locis passim invenitur. 

Praeterea abundat Sardinia croco optimo, sinapi erratico, 
et absinthio maritimo, a Latinis Sardonico vocato, ut testa- 
tur Volaterranus ( L. XXVI. Comment. cap. Hortensia), quod 
prodest stomacho, pecudes valde saginat, et efficit, ut apes 
ejus flore pastae mel amarum in Sardinia, teste Dioscoride (L. 
II. c. 75. ) gignant ; quum alias ex thymo , ceterisque flori- 
bus , mella praedulcia et probatissima ibidem conficiant : est 
enim absinthium vehementer amarum; unde Virgilius cecinit 
Bucol. Ecgl. 7. Itnmo ego sardois videar tibi amarior her- 
bis. Nascitur in Sardinia et Chrytmum , foeniculum marinum 
dictum, praesertim in scopulis , et rupibus litoris turritani. 
Proveniunt asparagi dulces, et gustui grati , cappares praestan- 
tissimae; tuberaque numerosa a rusticis effodiuntur candidae 
et pullae pulpae; radixque glycirhizae, et rubia radiee inficien- 
dis lingendisque lanis aptissima. Isatis sylvestris passim repe- 
ritur: sativam a fullonibus et infectoribus lanarum expetitam 
coeperunt Sassarenses magno cnra proventu colere. Kali planta 
in terris litoralibus insula abundat, cujus cinere utuntur fabri 
vilrarii ad vitrum conficiendum. 

Dz Sardoa herba, et risus Sardonici adagio. 

Stirpium lethalium expers est Sardinia ; et omnibus vene- 
T^ & '€**»• nat ' s et noxus herbis caret , teste Pausania in Phocaicis ( L. 

<W ^♦^^w»*^*^'*^* )» uno dumtaxat Melisophillo, quod Hyginus Apiasti um ap- 
y/rS, ZZ* &'r~y c^jrpellavit , leste Plinio ( L. X. c. 11.); Dioscorides ( L. H. 
/**uJ^y*JW/^««Afc. 171.) Raniinculam \ Salluslius , Servius ( In comment. ad 
*JL& % **&^&*+J~y\rg. Ecgl. 7.) et Solinus Polyhist. (c. 9.) Sardoam her- 
fr'„'mstrtm<**J»A.tf~£^bam', Graeci, ut refert Plinius ( L. XXVI. c. 15.) Batra- 
fv*t~"- ^b/^T 'jW** chion; Latini herbam Strumeam; et Mauritani Apium-risum , 
^/ w^.^tyXrJ^'<M teste Matlhiolo ad Dioscor. ( L. VI. c 14.), et herbam risus 
fr^f^~*^*^HCa&\fo referente ( L. XXIX. c 15. ) Constat coriandri foliis 
^/f/^A^«^^-*^3tioribus, subalbidis, pinguibus, lanuginosis, pluribus foliorum 

<-+-<tfi*4* '+&**** r^~'~ /y 



49 
incisuris , accrrimo ftustu , florc lutco , interdum pUrpureo , 
caule gracili, alliore cubito, radice alba, exigua et amara multis 

capillamentis, hellebori modo j fibrata, ut Plinius ( L. XXV. G»J*rC+~i C ft>- /Ur£~ 
13.) et Dioscorides ( L. 11. c. 171.) referunt. Nascitur circa -y£**^«.'V ^W^^y 
fontes , riguosquc illorum tractus ; ipsis tamen aquis veneni /*^«~y y***** t-i^y 
naturam non communicat, ut scribunt Solinus c|0., Pausanias V y \, t 

L. X. et alii. Folia , flores , et caules recentes , illitu exutce- *?. f^^J^ ' 
rant , et crustas non sine dolore gignunt ; Iepras excoriant ; m j J**^ 
ungiics leprosos divellunt; stigmata discutiunt; acrochordonas , 
ct myrmecia detrahunt ; quin et alopecias juvant , pauco tem- 
pore admota; nam si diutius inhaereant, non modo ipsa cutis 
excoriatur , sed et in crustam uritur. Ejus radix arefacta ster- 
nutationibus est remedium; dentium dolores juvat; ipsos tamen 
frangit. Calida et sicca valde est cum radix , tum universa 
herba, ut scriptum reliquere Galenus L. VII. Simpl. Medic, 
Plinius dicto superius loco , et Dioscorides. Eam comedentes 
pcrpetuo risu emoriuntur , ut auctor est Pausanias ( L. X. ). 
Namque hujusmodi herba ( ex Solino c. 9.) nervos vescentibus 
contrhait , rictuque ila diducit ora , ut qui mortem oppetunt, 
veluti ridentium facie intereant ; quod et Sallustius ( L. VI. 
c. 14. ) testatur , qui hujus venenatae herbae meminit. Addit 
Dioscorides hanc herbam adimere mentem vescentibus, et qua- 
dam ncrvorum distensione labia in rictum contrahere, ut risus 
speciem miseri praebeant. Idque hac noslra aetate morte duo- 
rum Nulvensium , qui eam comederunt , comprobalum fuit. 
Quare Plinius (L. XX.c. 11.), inconfessa damnatione, esse vc- 
nenatam in Sardinia tradit ; et Slrabo ( De situ orbis ) refert 
ex hac ipsa herba venenum ab hispanis confici , quod , ur- 
gente fato> citra dolorem perimat edentem. Propterea herbam 
sceleralam eam Apuleius dixit , si ejus tamen est cle Plaruis 
Commentarium. 9 & / 

Eius curatlonem tradit Dioscorides ( L. VI. c. 14.) dlcendo jf** li , *. * 
quod post vomitum pecuhariter convenit aqua mulsa , et lac / J 



liberalius; fitque postea irrigatio, pcrunctioque a pinguibus me- t^y^ f Zl^"*y> *[ 
dicamentis totum corpus calefacientibus ; atque in calidam a_ ^ZV\Z c Pio 
quam oleumque infirmi descendant. Sed tunc multum perfri- 
care , et inungere, et in svmma curam omncm quae ccnvi;!- 
sioni nervorum adhibetur , exequi opoitet. Aptius ( L. XIII. ) 

7 



50 
praefert castorum in pulverem contritum aut per se , aut e 
dulcis vini potu ; et inquit adjuvari infirmos vino dulci , poten- 
tique , adeo large epoto , ut inde ebrii facti diutius dormiant ; 
item melissophilii succo ex aceto sumpto ; is enim , ut idem 
ait, Sardonicae herbae verum est et singulare antidotum. Mat- 
thiolus item tradit balnea , et laconica prodesse , si parentur 
medicamentorum decoctis , quibus insit vis excalefaciens , et 
quae propria virtute nervos tum roborent, tum juvent; cujus- 
modi sunt Stoccas, Hyssopum, Salvia, Ruta, Vettonica, Cha- 
maepithys , Amaracus , Origanon , Calamintha , Pulegium , Di- 
ctamnus , Anthemis , Saturcia , Acoron syriacum, etcelticum, 
Asarum, Rosmarinus, et id genus alia. Ad haec praestat inun- 
gere occipitium , cervicem, etuniversamspinalemmedullam, su- 
sino oleo , aut e castoreo , aut e terrestribus lumbricis , aut 
ex Costo, aut ex Hyperico, aut Vulpino, aut unguento Agrip- 
pino , aut denique aliis his similibus. 

Ex hujusmodi herba adagium de Sardonici risus omine in- 
fausto , ut inquit Pausanias , et Dioscorides , in vuigus mana- 
vit ; quo uti possumus in eum , qui , ut ait Virgilius « Spem 
* vulta simulat , premit allum corde dolorem » id est hila- 
ritatera praesefert aspectu, ridet, et simulat; intrinsecus autem 
tristi afficitur dolore. Quod inter graecos primus usurpavit 
Homerus, ut idera refert Pausanias; inter latinos C. Gracchus, 
si vera refert Sabellicus ( L. VI.): eoque scite usus est Cicero 
( L. VII. Epist. ad fam. 25. ad Gallum ) ita scribens « Ri- 
« deamus risum sardonicum » et ab omnibus hodie celebra- 
tur, teste Polidoro Virgilio (L. XII. Adasior. ) et Coelio Rho- 
digino ( L. XX. c 19. ) 



De Animalibus. 

Nullus in Sardinia reperitur lupus, ursus, aut ieo, ut refert 
Pausanias; nullumque gignitur animal nox>um praeter vulpem, 
quae illius est magnitudinis , cujus invenitur in Italia , occidit- 
que arietem , caprum , et tenellum vitulum. Sed insula fei-e 
ubique abundat apris , cervis , damis , et alio quodam ani- 
mali , quod Pausanias dicto L. X. capram , Plinius ( in L. 



51 
XXVllI. c. 42. 2») ophion, quod definit animal cervo minus , 
et pilo dcmum 8imile ; ubi ex graecorum opinione putat Sar- 
diuiam ij tantum ferre solitam , et suo tempore interisse ; in 
L* VIII. c. 49. Musmoneni vocaverat, iterum ophion vocaturus 
sub finem L. XXX. c. 42. Musmonem etiam vocavit Strabo 
L. de situ orbis ; vulgus muflonem vocitat. Habet corium et 
pilos cervinos, non caprinos, ut quidam asseruere, et cornua 
instar arietis, non longa , sed retro circum aures reflexa , ma- 
gnitudinem retinens mediocris cervi ; quod solum herbis ve- 
scitur , habitatque in montibus superioribus cursu praeditum 
velocissimo. Ejus carnes bonae sunt ad vescendum. Hoc ani>- 
mal in Corsica , Hispania , et Germania reperiri . quidam asse- 
runt , quum tamen certum sit esse Sardiniae peculiare , nec 
alibi inveniri. Ex hoc genere e ovibus alia animalis species 
generatur, quod veteres, teste Plinio (L. VIII. c. 75. %), voca- 
verunt Umbrum. Affluit insula cuniculis, leporibus, herinaceis, 
viverris, et martibus, quorum pelles summo habentur in pre- 
tio: atque ita venatione est nobilis. Multi rustici ex sola vivunt 
venatione , praesertim qui in montibus habitant. Habent enim 
sardos et corsos canes , qui molossis , teste Volaterrano , non 
cedunt , et fortissimos equos , quorum copia tanta est, ut vili 
emantur pretio ; et quamvis non sint sic proceri , ut hispanici 
et italici ; robore tamen et agilitate non sunt illis deteriores, 
animumque habent generosum et audacem , gressumque irre- 
quietum. Sunt praeterea in Sardinia muli et asini breves qui- 
dcm ; at utiles , et labores maximos perferentes : boves etiam 
albi , gilvi, rubri, et nigri coloris, agriculturae et laboribus ido- 
nei , qui mites adeo sunt , ut etiam clitellati ferant maxima 
onera: oves quoque innumerae hirti, tamen velleris; et milleni 
greges porcorum , atque caprarum. Quare Sardinia abundat 
carnibus, et mercatores multa ex ea coria in Hispaniam et 
Italiam abducunt , sicut et miram lanarum et casei copiam. 

Praestat etiam Sardinia aucupio perdicum, coturnicum, tur- 
turtim , sturnorum , merularum , palumborum , et aliarum a- 
vium ; fitque ingens captura turdorum in Caralitano praeser- 
tim agro. 

Extant aquilae , vultures , et accipitrum varia genera in de- 
liciis regum, teste Zurita , habitorum, gallina, grus, et aqua- 



52 
ticae aves multarlim specierum , praesertim quam dicunt Jlam- 
mengam , a flammeb colore , quae alibi , ut creditur , non 
reperitur, et quae a Plinio ( L. XXX. c. 5_. 1.) Gromphena 
appellatur , avis hujus insulae peculiaris , grui similis , quam 
\ ignotam etiam sardis existimat!! 

Praeterea a Dioscoride (t. 11. c. 9.) laudantur Sardonicae 
cochleae , ubi etiam quae pomatiae , idest operculares appel- 
Jantur. * 

Tradunt insuper Pausanias (X. c. 9.) et Solinus Polyhist. 

in Sardinia serpentem nullum infensum et veneniferum gigni; 

et refert Thomas Facellus ( De rebus siculis L. I. c. 1. in 

fine ) serpentem dirum Africae animal Sardoa lerra necari ; 

^-«wirrmton*/ \*+»u C*. } in( ^ e Silius Italicus cecinit; Serpentum tellus pura, ac viduata 

trvc**}) i^tJru^r,' kmL: r' n *L y. veneno. Nihilominus Sardoi cavent a vipera , quae venenata 

</vt>~ ffiitfksM-mr*. est etiam in Sardinia: ceteri serpentes innoxii sunt. 

" ' Sed quod aliis locis serpens, hoc , Solino teste, Sardis be- 

7« «**•*» Wf /u.y'+cf fe . stiola , quam Solpungam quidam, alii Solifugam aut Solfu- 

*/?'crCa^> — £i'/*nJu^ gam, et plerique Solipungam nominant, ut recte animadvertit 

y^«^A*y c^2^ ^^Hermolaus Barbarus L. 111- qui hunc Lucani versum citat 

v' y^»'-%a'«^^ « Qui calcare tuas metuat Solipuga latebras ». Aftert insuper 

Jrtpjispz* i* 4 " 4^^T>locum Plinii ( L. XXIX. c. 29. ) ubi habet « Solipugas Cicero 

nJh2l&£*' fety^p^^f* 4 *'* appellat , Solfugas Boetica ». et Fest. Pompejum , qui 

t*L/ Atfai**** ^Av^r» scripsit « Solipunga , genus bestiolae , quod fit acrius , conci- 

'Wv W^«' "^- ^'^' « tatiusque fervore solis , unde nomen traxit». Atque expe- 

's*»6y *^" u * l ^ i 1a' rurt% ~ rientia nunc nobis constat, quod nonnocet, nec apparet, nisi 

QtL^f***'**^- /*2/ «^•"aestivo tempore. Solfuga, inquit Solinus, ita est dicta, quod 

*** ***TJ r * a% *^*' , '**f»^ solem fugiat. Qualis autem sit ista bestiola dubitant scriptores. 

6a*6*v* , Zr 6 o? '*p > '**^arn Soiinus ( c. 9.) dixit esse animal perexiguum, siraiieque 

^T^^^fy '!#/* *"*araneis forma: Plinius putat formicarum genus venenatum. Sed 

^. Cth^Sifyf t**""^ a d concordiam reducuntur ex eo , quod earumdem duplex sit 

fc/w*' «^ <** 4- rV *£' in Sardinia species : una formicae similis , quae arbores an- 

*Wt-^ /^y^yi *^** n nosas frequentat ; altera similis araneae ; ambae tamen ejus- 

c*4- fW y*'^ tjf^*^*^**' T^dem coloris subrubei, duabus fasciis nigris maculalae. Has non 

Hy ,M ik*^r^^^" 0vit Ita, * a > teste PUnio (L. VIII. c. 43.), sed regio citra 

tt^,w aM**J<*£f*j y^ Cynamulgos Aethiopas, quae a scorpionibus et Solipugis gente 



I*t*" r *£yC- »S*2nLfi su ^ ,ata > jacuit^qeserta. Habcnt viin nocendi maximam ; sed 
]/*&*.. ffcmx »"j* *yj ""conlra earum venenum fontes calidi et salubrcs Sardiniae, teste 






fpvj ^'^J^Jf ^Solino, prosuut. Earum plures vidi, a quibus recle cavent rustici. 

'^rC/\aM^fJL /****** h 9^***y 






M 






53 ,0 






Dc mclallis , ct aliis fossilibus , lapidibus, ' "V™*' *"~f 
(jcmmis ctc. 



***^~ 



Est Sardinia tota raetallifcra. Aurum namque liaberi in 
regione Loci-aurci vulgo creditur; quod tamen cerlo non scio. 
At argeuti ditissimam esse testantur Solinus (JLi«H~. Polyhist. c - f* 
c./d. ) et Architcmius , qui cecinil « India cborc , argento 
Sardinia , Altica melle ». Idque plane constat cx quorundam 
fluviorum ramcnlis, montibus, et locis eo nomine insignitis, et 
ex multis antiquis argentariis fodinis, praescrtim arborensibus, 
quarum mcminit Augustinus Justinianus ( L. 11. histor. gen. ) , 
et Villecclesianis , in quibus ingens eflbssio olim tiebat a Pi- 
sanis , et specus plures excavati in hunc usque dicm cernun- 
tur ; fiei etque eliam hodie , si fossorum copia et praesidum 
cura adcsset. Ferunt et inveniri ferrum in rnoniibus Kelemules, 
regionis Capitis-Aquarum , et in regione Osuli : aUrichalcum 
in agro Bosano , moiybdaeum lapidem in solo Viliecclesiano , 
et in insula S. Antiochi, proptcrea Moljbodcs , a Plolomaeo ap- 
pellata. Chrysites , argyritis , et lapis spumae candidae niten- 
tisque , quem aiii slibiura , alii alabastrum , alii carbasum 
appellant ; pyrites , marchisita , minium , hydrargirium , chry- 
socolla , pigmcnla sil et coerulcum , sandaracha cum arsenico 
facile haberi possent in his argenti melallis, ubi, teste Plinio, 
reperiuntur. Alumen quoque in Sardinia reperitur ; salnilrum 
in Caralitano et Sassarilano agro; ochra fossilis aureo colore 
in plumbi fodinis, et, ut ferunt, in Algariensi et Cossaynis a- 
gro; terra Lemnia in Villecciesiano, quae a quibusdam sepla- 
siariis cum bolo armenio , nec perperam eadem est exiuima- 
ta, ad Porticiolum, et passim crcta sarda, cujus usus in dea!- 
bandis vestibus a Plinio commendatur ( L. XXXV. c. 57.) 
( XVIII. ) nam Sarda , inquit , quae affertur de Sardinia , can- 
didis tantum assumitur, inutilis versicoloribus, et est vilissima 
omnium Cimoliae generum. Atque in abhjtione hic ordo: pri- 
mum abluitur vestis sarda, deinde sulphure suffitur, mOx des- 
quamatur cimolia, quae est coloris veri: rubrica item fabrilis, 
et lerra cretica vehementer alba ; gypsum , quod de Japide 
coquitur , argilla, ca!x , arena etiam aiba , ac figulis expetita. 



ftt n f'l rythr-t 'rn^J ^f-rfe^i 



31 

Lapidieinae plures sunt in Sardinia , nigrae in lilore Nnrra- 
no ; lapidis rubri inagro Bosano , et ad montem Castri-Au- 
riensis ; viridis apud Fortrajanum, et albi ad instar marmoris 
in Sassarensi, et Caralitano agro. Silex etiam, et cos aquaria , 
Japis molaris , olcarius , et frumentarius caeditur , ophitesque 
granitum a sculptoribus dictus, in Testa regionis Gallurae ; 
cyaneus lapis in agro Villecclesiano gignilur ; sarda gemma , 
in Sardibus primum , ut refert Piinius ( L. XXXVIIL c. 51.) 
reperta , in Sardinia abundat , et optimae notae dignoseitur , 
atque alia mellei coloris in agro Caralitano, quae annulo ar- 
genteo digito alligata ad emicraniae dolorem multum prodest. 
Plures tandcm lapides speciem crystalli , adamantis, et berilli 
habentes, passim inveniuntur; et coraliorum magna copia quo- 
tannis e proximo mari extrahitur , ut mox dicemus. 

Dc Aquis et Animalibus aquaticis. 

Sardinia non terrae tantum , verum etiam aquarum com- 
modis maxime praestat , maria in primis>habet pisculentissima, 
in quibus capiuntur morenae nobiles , Siculis non inferiores , 
auratae , sermones , et mulli , qui sunt in honore mensarum ; 
conger eliam , polypus , sepia , loligo , mugil , cephalus , che- 
lones , salpa , acus et alii vulgares pisces , ubique aiTluunt. 
Thynnorum etiam, et xiphiarum, fit copiosa captura , pracsertim 
in Sulcitano freto; unde ingentiori copia extraherentur, si tutus 
a piratarum insidiis esset accessus. Arietes quoque marini , circa 
sardoum et cyrnaeum mare, oberrantes visuntur , ut inquit 
Aelianus ( L. XV. c. 2. ) ; mas frontem alba vitla regum mo- 
do redimitus aspicitur; foemina vero cirros ex imo collo pen- 
dentei habet, et ad modum gallinacei quasdam barbae ap- 
pendiculas possidet; cui est tanta ambitio, ut hos alteri 
pulchriores possidenti eripiat rapacissima bellua , quae in ho- 
mines et navigia involat spiritu gravi et vehementi , quo sane 
instrumento ad praedas utitur ceterorum piscium , praesertim 
vitulorum mari/iorum , quos proflatu haud aliter, quam jaculo 
expugnat , ut etiam refert Volaterranus L. XXV. Capitur et 
jocusta praegrandis , cancer , pagrus , et echneis ; gignuntur- 



S5 
quc ostreac , eonchae , cammari , mitulus , cl pinnae , mu- 
riccsquc nobiles , et purpurae , quas adcsse in Sardinia te- 
statur Lazarus Baysius, ct conslat ex proverbio graeco Bam- 
ma sardiiiiacon. 

Kst ex Sardiniae mari coralium probalissimum , nigrum et 
rubrum, quod antiphalen vocant. TNascitur sub aquis, ubi cum 
radice ad petras ramosus berbascit ; extractum vero durescit 
in lapidem pretiosum. Cujus ingens copia est in freto Bosano, 
Algariensi, ct Sassarensi ad Montem-Giratum , et Asinariam. Sin- 
gulis annis de mense Aprilis, Maii, Junii, Julii, et Augusti , 
mari non exagitato a tempestatibus, avellitur relibus a nume- 
rosa cymbarum multitudine, non parvo sardorum quaestu, qui 
per omnem Europam celebri mercimonio coralia difFundunt. 
Extrahitur etiam inter Sardiniam et Corsicam, et in Caralitano 
sinu ad Carbonariam , aliisque in locis ; attamen nec pluri- 
mum , nec satis rubens et ramosum. 

De Fontibus. 

Emicant aquae bei.igne in Sardinia , passim in plurimis 
locis , alibi calidae , alibi frigidae , alibi tepidae. Effervescunt 
enim ad Fortrajanum, oppidum regionis Partis-Barieati; in agro 
Sardarano, regionis Montis-regalis ; ad Aquas-calidas regionis 
Partis-Hippis ; ad radices montis Castri Auriensis in i egione 
Cocinae , et in valle Comitatus Gociani non procul a Benetulti , 
ubi ferunt centum prope csse fontes hujusmodi calidos et sa- 
lubres , qui teste Julio Solino in Polyhist. c./©. medelas af- 
ferunt , et solidant ossa fracta , aut abolent a soifugis inser- 
tum venenum , aut etiam ocularias dissipant aegritudines : in- 
colae tamen illis parum utuntur, quo faclum esl, ut antiquae 
thermae ibi conditae conciderint. Sunt, ut ipse fabulatur So- 
linus, iidem fontes qui oculis medentur, et coarguendis valent 
furibus : nam quisquis sacramento raptum negat , et lumina 
illis aquis madefacit , si non pejeret , cernit clarius ; si perfi- 
dia abnuit , detegitur facinus coecitate , et captus oculis ad- ^ 

missum tenebris fatetur : unde Aemius . i n DioniG ^anogyr. iKtittnruxuin Mi'pnt4JH 
« Sardinia postquam pelago circum/lua tellus — Fontibus fifsrrtaeji 

.^Vuy^^-A. <p*^ArJ%w«^ * QJV^^W^ A^r* // St'£y ^a//W JU StWltW *. M't J&F+JKmS** ** ^ 

vm*> StU4l*+e> /+*!** , //W *^»t*A*'«**r <*£*// </fintJy t '^*H^r * *JUr**Y *J- *tvU*'a*Ji t'**)sft W4**S tt^mJ t'^ 
C'u% *Ly~f +*4+*i< S«U***&J *Jl**y tK $vfsJkftr^ ,*^A'c-y »«-* £//*v~/* , 






Ji. 



'r 



5S 
« e liquidis praebet miracula mundo — Quod sanant aegro* 
• tos, pandunt damnantque nefando — Perjuros furto , quos 
JrjSstSU** *(vt" Jk ■ laclo lumine coecat — Amnis . . . etc. » Sed hujusmodi 
vi/fc*. «/< /wl- *r*J fontium in Sardinia nulla nunc extat notitia , licet plurimos 
»^QmJtJ{*JS^o iwc^wmilw > permirae naturae, fontes reperiri tradat Plinius (L..XX* 
^^^U^^Wj^^O^.-it,); in Sicilia Hermolaus ( In Castigatione Plinii); juxta. 
SvV .K.««^t;^'P/rfS^Thianam Philostratus iii^ec. vol. Vitae Apollonii, et tnJSthi*- 



«wJL^,*«^|f"^ ,oc,orils Sicul. (L.JJJL.-^) Aquam autem medicam esse 
^wX/&"'Jr>'^ ,n 0l» anae a g r0 regionis Agugliastri , et in anlro D. Luxorio 
'jj*^ ^mtfvrr rfiig .^^* 1 regioiMs Montis-Leonis , ejus die festo stillantem multi 
\j£?^ Vidi etiam ifi varias formas aquam lapidescere in 

U* ,',uI~S^~~^ antro Domus-novae regionis Sigerri , et totam in- 

^JUi^JtUji^ tJiiufL sulam fontibus quamplurimis aquae dulcis abundare , et infra- 
^._t^7^-^'^- scl ''P ta flumina habere praecipua. 

TV — tm *,ftf*?'P tm ' Dc Fluviis. 

t<r*S ^«wc« Cfr •* *J+**\c*m f 

l^iJ&S^^&mfamfi*- Turritanum flumen notissimum, a Ptolomaeo praetermissum, 
<V/ y ^««*<^«^J^*e*«^ritur ex duobus fontibus parum ab oppido Villae-nova Monti- 
eL» <2?» v^« itr'dLa,**a» sancli semotis, et regionem Meiloci prius, mox Curatoriam de Co- 
^}^iu-**^lt**ul%*'*TO* percurrens, nomen Tamaricis et Petrae-Albae, sibi mutuat. 
-,v*^v <**•«/> oMfnj- *?«**/ Jtirim oppidum ad sinistram, Usinim ad dextram relinquit, pon- 
^jZE^fi^^^v^ii-teraque S. Georgii praeterfluens , Sassarensem agrum , neglecto 
^&Tf^y^h^t^- -ro^priori nomine , percurrit , et per Fluminariae regionem multis 
^^.cA^^V-^O^ft-ambagibus labitur, et juxta urbem Turrium, ubi est pons ma- 
*±> fcMM^^S^fL^4^^\\mm ad fauces piscosus , pelago se exonerat. 
^Sj /e^^A^-Mp* «***- Influunt in illud ; flumen ex septem fontibus Tiesiensis , et 
****** ZtJ^tL/j^- 1/-*~) Bessudensis agri , quod ex regione Capilis-aquarum , et agro Tic- 
V^/^^a^^«^>^si8 inter Banarin, etltirin, in Curatoriam de-Coros dilapsum, in 
tA^V^i^V/a^^^.fljmenTamaricis, non procul ab Ecclesia S. Maria de Cea, ia- 
<J)e^^+ZUJ f ) u/vM «^funditur. 

&fAA^'ijU)f/v<<rj'»~)'*- Flumen aliud, quod ex fontibus hinc Bangii (oppidi excisi), 
y^^t^r^Xj d**~~?o\i\\\nc Paludis ( alterius oppidi prostrati), et aquis Jussaei agri 
j^.^A^^^^-^y^Mn Curat. de Coros auctum , per loca deserta , et flexuOsa in 
^«♦H^^Vlaevam Tamaricis ad pontem S. Georgii funditur. 
l& t p,A~ftLty Mascaris , qui ex agro oppidi Salvennori in regione Plo- 
tJj i^JL <~tf~l Yacae prcfluen» ad dexteran Bedam , ad laevam Saccargiam 



'ZK& 



ce**o*r*<x _ 




Kif $t+**;+M <%Afh'Jt+t*Jh, lW2«iJ%**'<iri*4y* StnJxJu* -c» t'Jj (**-» +4* 



'W/^ 



r -hyf*»t6*r*& {"±xm»4 fV- '$ * Sfl 4*+'*- ****£+*! tJ+H* s ff «A^V^m. ^JriJiA 



57 
et Codrongianum , et non multo post Cargieghen et Muros re- 
linquit , mukisque fontibus et fluviolo ex agro Florinensi au- 
ctuin per Campum Mclac impiger excurrit , pontem cognomi- 
nem subintrat , pluresque deinde valles longo tractu periu- 
strans ad pontem S. Georgii in Tamaricum se effundit. 

Bunnaris , qui ex monlibus agri Osulensis oriundus per Sas- 
sarcuscm regionem molas plures fruinentarias circumvolvens 
excurrit , et ad pontem Scalae-Cocbleae Mascari additur. 

Flumen Octavae , ex fonte Aquae-clarae Vallis S. Martini 
prope Sassarim oriens, juxta banc urbem labens crescit a fluen- 
tissimo Urusellis fonte, et, molas frumentarias multas convol- 
vens, insignia viridaria irrigat, et hortensia copiosissima nutrii, 
omnium toto Sardiniae regno laudatissima. Inde Eristolam per- 
transiens non procul ab Octava (oppido exciso ) alio augetur 
fluvio , qui ex Barcae fontibus in agro Sassaritano ad Caprc- 
lum decurrit ; unde rivulo Achetae agri Osulensis auctior fa- 
ctus in Loculentum et Oridlam dilabitur molas frumentarias 
circumagens , et viridaria irrigans , usque ad Octavam , unde 
cuiii alio confluens flumen Turritanum petit. 

Fiuviolus , qui oriens ex fontibus Vallis et Monasterii S. Mi- 
chaelis de Plaiano in stagnum Platamonis decurrit. 

Sila , seu flumen Vallis-Coeo , quod III. ab Osulo lapide 
Plovacam versus oritur, et vaSlem-Presbyteri decurrens augetur 
alio fluvio ; qui ex fontibus agri Nulvensis prosiliens, mox 
suscipit incrementum aquis montium S. Michaelis De Eris et 
Cuiiis , et in Romandiae regkmem tendit , ubi in mare volvi- 
tur IV. a Sursa lapide. 

Flumen Pelrafcci , aliter Vallis Ispredighae , quod oritur m 
so!o Nulvensi, et Mannonis nomine per agrum Osulersem ser- 
pit , et monle Eris ad sinistram , agro Cerici ad dexlram rc^ 
lictis in sylvosam valtem Bois labitur , multisque fontibus 
auctum inter Tramontani, et Piosmarini montes mare ingreditur. 

Flumen Bagni oritur in reglone Cerici non procul a norace 
Corvi , unde in mare dcscendit. 

Flumen Frisani ex agro Nulvensi, et regione Cerici per ,va- 
stissimam Vallem-Inferni delabens , Abbatiam Cerici ad sini- 
stram , et Castrum Aragonensej relinquit , juxlrf cpod mari ex- l<w $c^/~t^ 

Vianvitiii» I I 



hauritur. 



8 




99 ***- p-T 



58 

Thermus , seu flumen Cocinae, multorum iluviorum capax, 
oriiur ex jugibus fontibus regionis Montis-acuti VII. ab Othieri 
lapide , et Butulis oppidum , pontesque Othieris , et Castrae 
transcurrens inter regiones Anglonis et Gallurae , relicto ad 
sinislram Perfyga oppido, progreditur ad castrum Auriense , ad 
cujus radices aquis thermalibus scaturientibus ebullit; hinc Coci- 
nae regionem transit, et si imbribus excrescat more Niii su- 
perfunditur, armenta et pecora in mare juxta S. Petri templum 
deferens. 

Influunt in ipsum : fluvius , qui oritur in regione Capitis- 
aquarum I. ab Javae lapide ex abundantissimo fonte juxta an- 
liquum pontem tribus fornicibus constructum , et statim per 
Campum-Javensem lento et placido tramite incedit. Inde in 
Toralbensem agrum, et regionem Oppiae excurrit, ubi non 
procul a Todorachis oppido alio augetur fluviolo , qui Malis 
dicitur , et oritur in radicibus montis Pelai ex duobus fonti- 
bus. Huic ad pontcm Othieris progredienti additur 

Fluvius, qui oritur ex fonte Populi ad radices Montis-saneti , 
et decurrens inter Ardaram et Plovacam, non procul a Bisar- 
ehii civitate recipit fluviolum , qui ex Pentuma ad radices 
ejusdem Montis-sancti exortus per agrum Tolae et Bisarchien- 
sem properat ad pontem Othieris. 

Flumen, quod inter oppida Oskeris et Berchillae in regione 
Montis-acuti ex ulriusque montibus decurrit , et ad Balasei 
montem flumine Coriano augelur , et cum eo IV. a Castro 
Montis-acuti lap. in Thermum labitur. 

Flumen aliud ex monte Ledda et Magolla decurrit per re- 
gionem Anglonis inter oppida Martis et Nulvis, et non longe a 
Perfyga antequam Thermo infundatur , recipit. 

Flumen aliud ortum ex Sancti Leonardi rupibus Sasso vulgo 
dictis. 

Fluvius Silani ex valle cognomine in agro Nulvensi ortus 
regionem Anglonis juxta Ecclesiam S. Petri ab Imaginibus al- 
luit , et I. a Perfyga lapide , Thermo accedit. 

Flumen Vineolae oritur ex montibus Agii, et multis fontibus 
auctum in mare devolvitur. 

Fluvius Vallis Galerae, ortus ex fontibus ad B. Virgiais Bo- 
nae-viae, mare petit ad Longonem sardum. 



59 

Flumcn tsclac oritur iu Curatoria dc Geminis cx fluviolis 

deeurrentibus iuter oppida Templi , Nuches , et Galaniani , ct 

transactis montibus in planiliem pervcnit, et in mare infcrtur. 

Flumcn Allurae Calhalanorum ex fonlibus Monlis-Cani , ct 

Surrai ad porlum Pulli dcscendit. 

Fiumen aliud oritur ex Limbarae monte excelso et excur- 
rens inter oppida Templi et Nuches ad Arsaquenam , ubi in 
marc se efiundit. 

Flumen Sialae ex loco regionis oppidi Monlis, vulgo Qua- 
ranta-bbes dicto, ad Castrum Pedresum fluit, ubi alio augetur 
fluvio S. Simeonis dicto , qui ex Limbara per vailem Trahis 
descendit ad Sialam ; unde simul dilabuntur in flumen Praii- 
Oggiani, quod ex montibus Alahae et Orgaris et Orruaventurae 
defluens ad oppida excisa Orfilis et Lorrai , planitiem Pra*i- 
Oggiani pelit , ac in mare labitur non longe ab ostio porluy 
Terraenovae. 

Fluvius Baddiunis oritur ex fontibus Montis-nigelli , et H. 
lapide a stagno Offudeae in mare labitur. 

Cedrisemna IV. a Bithi-magno lap. ortum ex Valle Rihae 
fluit per regionem Encontratae de Bilhi non procul ab oppido 
Gorafais et Onanini , et in lvgione Baroniae de Posata aiio 
augetur fluvio , qui ex montibus ipsius Bithis-magni oriundus, 
juxta oppidum Lodehe argenteas voivens arenas, inde cum eo- 
dem per M. P. X. uno alveo fluit ad radicem usque montis 
Gastri-Fabae, nunc Posatae dicti, ubi mare irgreditur. 

Flumen Siniscolae provenit II. ab Onanino lap. et non pro- 
cul a Siniscolae oppido in regione Posatae in mare labitur. 

Fiumen Cedrinum a Ptolomaeo nuncupatum originem ducit 
ex montibus Orgosuli regionis Enconlratae de Nugoro , et II. 
a Mamojata lap. augetur rivulo aquarum ex duobus fontibus 
agri Mamojatensis regionis Barbariae Ollolais ; inde regionem 
Nugori tranegreditur ad Uriseis regionem , ubi non procul a 
Sarpei oppido incrementum suscipit alio flumine , quod ex 
moniibus Nugori et Ormnis emanat, unoque alveo mare petunt 
Galtellini et Uriseis oppidis ad dexteram, Sarpei et Onifai ad 
sinistram relictis. In quod influit aliud. 

Flumen orium ab ostio vasti antri i-jgionis Olianae ex mi- 
rabiii fonte, qui eam -vim aquarum evomit, ut statim amnem 



C\ 



60 
faciat decurrentem ad majorem alveum non procul a Sarpei 
oppido. 



Flurnen aliud oritur ex fontibus montis Alussarae , et prope 
castrum Chirrae mare ingreditur. 

Bosa, a Ptolomaeo Soeprus dictus oritur ex montibus Cornu- 
bovis et Januae-Argenti, ex ea parte, qua regionem Aguglia- 
siri speciant, et fluit in regione Barbariae Belvini juxta oppidum 
Cadonis. Inde decurrens inler regionem Barbariae Sehuis ( in 
qua relinquit ad sinistram oppida Sadalis et Sterzilis), et regio- 
nem Curatoriae Seurgus , in qua Tulum, Nurrim, et Orrolim 
ad dexteram, Scalaplanum vero ad sinistram relinquit, pro- 
perat ad regioneui Encontratoe Gerreis juxta oppida Bailai, et 
Villae-saltus , ubi recipit fluvium ex montibus Foghesi , seu Pe- 
Irae-foci, cum quo in regionem Enconiratae Sarrabi prope S. 
Viti et Muraverae oppida labens , tribus magnis ostiis IV. M. 
P. ab invicem distantibus in mare se exonerat. Influunt iu Dosam. 

Flumcn , quod oritur ex montibus Barbariae Seuli, qua A- 
gugliastri regio patet , et VIII. ab ortu lap. juxta Ussassain, 
ejusdem regionis oppidnm fluit : deinde ad XL. lap. eum Dosa 
jungitur. 

Flumen aliud ex ejusdem regionis montibus ad Gennasein 
( oppidum excisum Barbariae Seuli), et non procul a Seulo, 
Sadali, et Sterzili oppidis , ejusdem regionis, labitur, Dosam 
post XXV. lapidem ingrediens. 

Flumen Carbonariae oritur ex moniibus proximis, et I. ab 
Arce vetere Cap. mari recipitur. 

flumen Chiaremeae ex montibus Ollae defluit juxta oppidum 
excisum Cbiaremeae, et ad Vegeretum mari illabitur. 

Flumen Ouarti ex montihus Ollae per regionem Campiiani 
Caralis non procul a Mara-Calagonis , et Quarto decurrit , et 
niare ingreditur. 

Flumen Caralis oritur ex Badepiscopi agro. Decurrit per rc- 
gionem Gerreis juxta oppidum Sisinis , et per regionem Cura- 
toriae Treceniae juxta oppidum Arigis, ubi incremenlum suscipit 
ab alio flumine, quod oritur et ex Gcnamella agro oppidi S. 



61 

Ba:»ilii, et ex regicne Gerrcis, quocum viam regiam petens , iti 
regionem Doliae volvitur. Atque hic rccipit Orrolis iluvium ex 
fonlibus agri cognominis, ct inontium Piani-Fargeris: undc ver- 
tus oppidum Ussanae decurrit , ubi augctur Bonarhac fluvio, 
qui ex montibus OHae oriens per regionern Curatoriac Scurgus 
et Trecentae non procul a Donigailac oppido defluit; mox Sa- 
maUaim trangrcssus sub Ussanae oppidum superiori conjungitur; 
atque uno alveo juxta Monasterium labuntur in regioucm Cu- 
raloriae-Decimi non procul ab oppido S. Speralr, et pontem 
magnum XIII. fornicum inter Decimum-magnum et Decimum- 
Puieum praetereunies, in stagnum maximuin Caralis non pro- 
cul ab oppido Asseminis se devolvunt. Influit in hcc. 

Flumcn quod oritur in Sarcitano ex fonte Vitae, et in regio- 
nem Partis-V r alcniiae inter Isilim et Nuragum dcfluit non pro- 
cul ab oppidis Gesturis, Baruminis, Plalearum, et Marae-Arba- 
reis , inde per regionem Curatoriae Nuraminis excurrens juxta 
oppidum Furteis pontem antiquum subtermcat, Nuragique ad 
dextcram, Samassi ad sinistram relietis regionem Partis-Ippis, 
pontemque Villesorris ingreditur , et flumen superius petit. In- 
fluit in hoc. 

Flumen Lenis, quod ex monlibus Villae-Cidri regionis Cura- 
toriae Ippis juxta oppida Samassis, Serrentis, et Serrae-magnae 
decurrit, et fluvium superiorem dextrorsunv ingreditur. 

Badarena oritur ex montibus oppidi Domus-novae regionis 
Sigerri in vastissimi antri ostio, ubi fons maximus tantam a- 
quarum evomit copiam, ut statim amnem efficiat, qui in re- 
gloncm Decimi juxta Siliquam defluens Utam ad dexteram 
relinquit, et in Stagrtum Caralilanurn ditatbitur. Huic additur 

Fiuaien Sigerri ortum ex agro Capitis,-aquamm regioon Si~ 
gerri, et decurrens inter Villam-massargiam, et Viilecciesiam ad 
Siliquam in Curatoriam Decimi pervetftt, et per eam incedit 
juxta Castrum Jojosae-guardiac, et S. Johannis templum; inde 
Utae oppidum ad sinistram reliquens in superioris alveo reoipitnr. 

Fiuvius Cioffae , vel Anciofia dictus oritur ex montibus Ca- 
pitis-terrae , et non proeul a turrc Su-Loi mare pelii. 

Flumen Norae oritur ex Monte sancto divi Miehaelis et ex 
Monte Petrae-sterritae in Curatoria ddgnomJne , unde per 
angustas longasque valles inter excelsos inoutes deourrens 



62 
eastrum et oppidura iulae relinquens aci dexterara in mar« 
se effundh. 

Fiumen Rierae oritur ex Monte-sancto , et castrum et oppidum 
VvAae ad sinistram relinquens , stagnum petit. 

Fjumen, quod cHcunt Foghe-salis, oritur ad radices Montis- 
sancli , et non procul a statione Ostiae mare ingreditur. 

Flumen Chiae oritur ex montibus Domus-de-Maria , et juxta 
oppidum excisum Chiae mare petit. 

Flumen Teuladae oritur ex Monte S. Marci, cui sub oppido 
exciso Teuladae adjungitur fluvius , qui provenit a Curatoria 
Sulcis; paullo post mare ingrediuntur. 

Fiumen Paimae critur ex fontibus Nugis, Perdagii, et San- 
tadis, quorum aquae ad Trataliam uno alveo recipiuntur , et 
nomen sumunt iluminis Palmae, obliterata antiqua appellatione 
Debotes, quae legitur apud Ptolomaeum, et in sinum Sulci- 
tanum dcvolvitur. 

Flumen Aighae diclum oritur ex et per re- 

gionem Sigerri excurrens juxta portum Corongii mare ingredituF. 

Flumen-majus , vulgo Jlumini majori oritur ex 
et IV. lapide a templo S. Nicolai prostratae urbis Neapolis de- 
currens inare ingrediiur. 

Flumen-magnum juxta Bonorchilem proveniens ex montibus 

ad Iaevam oppidi Uris versus S. Petrum 

Terralbensem decurrens mare ingreditur. 

Flumen aliud oritur ex montibus Guspinis et regionis Mon- 
tis-regalis, et inter oppida Gonnos et Fanadigae decurrens versus 
Papilionem deilectit , et mare petit. 

Fluvias Sacev a Ptolomaeo appeilatus oritur ex fonte Oradeilis 
et versus Caput-Fraschac decurrens mare petit. 

Fiumen Morgongioris originem ducit in regione Partis-Mon- 
tium ex rupibus Morgongioris oppidi, et per eam regionem 
defluens, oppida Pompi, MasuIIas, et Mogori, ad dexleram de- 
serit, ad sinistram non procul a Sersela recipit fluvium, qui 
ex Parte-Useliis ortus oppidum Gonnos Trarnatzae interluit, 
simulque uno alveo juxta Urim decurrunt, et in stagnum Saxi, 
seu Marcellini exonerantur. 

Flumen aliud ex montibus Arcis procedens regionem Cam- 
pitani Simagis juxta oppidum Palmae decurrit, etsubingressuro 
S. Justae pontem stagnum influit. 



63 

Flumen Oristagni Thyrsus a Ptolomaeo, Thorsus a Pausania 
et Leonico, sumit inilium cx fontibus Buddusonis , agri Encon- 
tratae Montis-Acuti , et excurrit rcgionem Gociani , Benetuttim 
ad sinistram, castrum Gociani et alia montana oppida ad dex- 
teram relinquens : inde vallem inter montes Maenomenos re- 
gionis Macumelis, et fines regionis Doris scindens, Bolothanam 
ad dexteram , Ottanam ad sinistram reliuquit. Mox in Partis-Cie- 
ris regionem labitur juxta Zuuris et Tadasunis oppida; unde 
iu partem-Baricati juxta Fortrajanum et Villam-novam Truschelli 
defluit, ex qua in Campitanum progrediens, Oleastrum, S. Hie- 
rum , Simagim et Sillinum ad sinislram , Cerfallinum, Solo- 
russam et alia oppida ad dexteram relinquit. Tandem duobus 
alveis, quorum primo urbem Oristagni lambit, et ad stagnum 
deiiuit, altero et majore Pentem-magnura subtermeat, et in mare 
altero a Turre-magna lapide se exonerat , 

Affluunt inThyrsum; Nordolis, qui ex cognomine saltu Oranis 
agros Univeris et Oitanae excurrit, et multis auctus aquis de- 
mum XX. ab origine lapide non procul a Seduli oppido in 
Thyrsi alveum sinistrorsum se effundit. 

Flumen aliud oritur ex montibus Barbariae Ollolais , ex in 
regionem Partis-Baricati excurrens juxta Neonellis , Ullae , et 
Busachis oppida, ad laevam Thyrso jungitur. 

Massaris oritur ex montibus Cornubovis non procul a D£~ 
suli oppido regionis Maodrelisais , ipsamque, et Belvinum, Mea- 
nam et Atzaram ad Samugheum usque decurrit , Sarcida- 
num inde petens in partem-Valentiam inter Laconum et Gen- 
nonim supra Buinam et Mogorellam profluit. Postea Partem 
Baricati ingressus Allaim et Fortrajanum alluit, ubi pons exci- 
sus antiquae et sumptuosae slructurae cernitur, et in Thyrsum 
sinistrorsum delabitur IV. sub Busachi lap. 

Flumen aliud proveniens ex agro Curatoriae Austis dilabitur 
in regionem Mandrelisais inter Ortueris , Sorgoni , et Sammu- 
ghei oppida , et II. a Sammugheo lap. Massaris flumen in- 
gredilur. 

Flumen Petrae-fittae oritur ex Orgdsuli agro a fontibus Ca- 
dehvizos, Sorbolais, et Cornu-bovis , et in Barbariam Ollo- 
lais decurrens Fonnim et Lodinem ad dexteram, Desulum re- 
giouis Mandrelisais ad sinistram relinquit. Inde GCwana flumin* 



64 
ex monlibus Fonnis oriundo X. ab ipsis montibus iap. incre- 
mentum suscipit, et intcr Gavois, Ovoddae, Tetis, et Olzais 
oppida excurrit in regionem Curatoriae Austis, ubi II. a Teti 
lap. asio augetur fluvio Badelasi dicto , qui ex montibus De- 
suii et Fonnis protkiens inter Thianae et Austis oppida ince- 
dit, et in Parlem Baricati ruit, ubi non procul a Fortrajano 
jungitur Massari, et sinml in Thyrsum ex laeva parte iniluunt 
■IV. a Busicbi lap. 

Flumen aliud oritur ex Ghirgini in agro Mogorellae et re- 
gione Partis-Valentiae , et in Campitanum arboreense progres- 
sum , juxta oppida VilSae urbanae et Siae-magnae decurrit et 
Tbyrsa ad iaevam miscetur. 

Conftuiint in Thyrsum ad oram dexteram 

Fiumen, quod procedit ab agris Bolothanae et Silani , et 
non procul a Seduli oppido Thyrsum ad dexteram ingreditur. 

Flumen aliud ortum ex fonte ad radices excelsi montis S. 
Patris, non procul a Bortigalis oppido, Agruni Seduli ingredi- 
tur atque Thyrso ad dexteram miscetur IV. . lapide a Busachi. 

Fiumen aliud ortum ex Septem-fontibus S. Leonardi regio- 
nis Montis-ferri , quod defluit in regionem Partis Cieris inter 
pauli-Latini et Aquae-sanctae oppida, et non proeui a Guilar- 
tia aliud flumen recipit, quocum ad dexteram Tbyrsum ingre- 
ditur. 

Flumen Tramatiae originem habet in montibus S. Luxorii 
regionis Montis-ferri , conflatis ex eorum aquis duobus fluviis 
Badolia et Badesia regionem Campitani de Milis sejunctim ex- 
currentibus usque ad S. Hierum, post quod coatra Ceileianum 
uno alveo recepti tendunt in stagnum Marepontis. 

Flumen Vitae ex vicinis Maenomenis montibus oriens plani- 
liem juxta Noracem decurrit, mareque petit. 

Flumen Badiiitae ex montibus Scani oppidi regionis Montis- 
ferri scatens per Planariam Bosae discurrit, et ad Foghedoliae 
sinum in mare se ofFundifc. 

Flumen Fisulae, seu Fiscellae ex ejusdem oppidi Scani agro 
progrediens versus Tresnuraghen , ad scopulos Columbarios 
niari illabitur. 

Fiuvius Bosae, Themus a Ptolomaeo nominatus, originem 
ducit ex fontibus Vallis Archiverii regionis Capitis-aquarum , 



65 
ex quibus primum cxilis ct macer, sed paullo post multis a- 
quis auolus pontem Bdinum pelit. Rclictis dcinde ad dexleram 
Puteo-majore ct Patria, ad sinistram oppidis Planariae ad pon- 
tem Sannam decurrit, et prius antiquum tcmplum calhedrale 
S. Petri , urbemque excisam antiquac Bosac ex parte laeva , 
deinde ex dextera Bosam novam lambit , et ad II. M. P. na- 
vigabile , mari illabitur. Influit in hoc. 

Flumen Campi-Bovini ex monte Cuco regionis Villae-novae 
emergens ad radices Montis-Leonis non procul a Romana de- 
fluit iu pontem Patriae , parvosque amnes recipiens in flumen 
Bosae se effundit. 

Fluvius Pollinis ex Barreleris loco per vallem Azetratae de- 
currit in mare. 

Fluvius Calae-bonae ex valle Salondrae oriens ad Calambo- 
nam devolvitur in mare. 

Flumen Montis-furcati oritur ex radicibus monlis Cuilis re- 
gionis Villaenovae Montis Leonis , et per agrum Algariensem 
excurrens fluvio Surighelli ex valle Rubra augetur, et pontem 
Serrae non procul ab Algario subtermeat, stagnumque pisco- 
sum ingreditur. Influit in hoc. 

Flumen Ungiae ex valle Boylis oriens , ct fontibus Myrti , 
Inferni, et Rupis auctum propc Algarium pontcm cognomincm 
ingreditur , et cum superiori ad stagnum procedit. 

Fluvius Cantarelli ex fontibus Abbatiae oricns , et per pon- 
tem Spillitae, non procul ab Ulmeti oppido, lentus et exilis ad 
'' aedes S. Gavini decurrens multis augetur fontibus et stagnum 
petit. 

Fluvius S. Michaelis ex diversis fonlibus Nurrae oriens agrum 
Algariensem inter Montem-petrosum excurrit et S. Michaelis 
oppidum excisum ; deinde a stagno ebibitur. 

Fluvius ex fontibus Falconis ct Sojanae ( prostrati oppidi ) 
proveniens mare non procul a promontorio Nigro ingreditur. 

Fluvius Sanctus ex Oleastrello per Artiminum et Esse , oppi- 
dum desertum , dccurrens juxta oppidum excisum Sancti , a 
quo nomen snmpsit, labitur, ejusque fontibus auctus mare in- 
greditur VII. a Turritano flumine lap. , unde auspicati sumus. 

Quae omnia flumina transvadari praesertim aestivo tem- 
pore plurimis in locis possunt, habcntque anguHlas et salares; 



66 
ex quibus quaedam et mugiles, et auratas, aliosque pisces flu- 
\iales abunde suppcditant. 

De Stagnis et Salinis. 

Habet et pisculentissima stagna Sardiniae insule , ut inquit 
Solin. Polyhist. ( L. V. c. 9.) et quidem multa. Sed praeci- 
pua sunt infrascripta , nempe 

Stagna , Algariense , Baracis , Januarii , et Scarinzae rcgionis 
Nurrae ; 
Platamonis regionis Romandiae : 
Villae-majoris , Terrae-novae , et Offud£ae regionis 

Gallurae : 
Uriseis , quae Aquae Lesitanae a Ptolomaeo appcl- 

lantur : 
Tortolini in regione Agugliastri : 
Sarrabi in regione cognomine : 
Caralis ; duo ad orientem Urbis , unum , quod om- 

nium maximum , ad occidentem ; 
Palmae in regione Sulcitana ; 
Sabazi in regione Montis-regalis , quae Aquae Nca- 

politanae a Ptolomaeo dicuntur ; 
Saxi et Marcellini in Terralbensi agro : 
Paludis-Fici , Paludis-majoris , et S. Justae in regio- 
ne Campitani Simagis, quae Aquae Hjpsitanac a 
Ptolomaeo dictae sunt : 
Marepontis , et Mistras in regione Campitani de Mi- 
lis: ex quibus fit ingens captura piscium et anguillarum prae- 
pinguium , quarum magna pars per totam Sardiniam defertur 
et absumitur ; plurima vero muriatica , et in doliis asservata 
celebri quaestu in Italiam et Hispaniam mittitur. 

Salinas habet magnas non uno tantum , sed pluribus in locis 
regionis Caralitanae, Turritanae , Arboi?ensis , et Gallurensis. 
Ouare sal vili venumdatur pretio , et quibusdam ex privilegio 
gratis datur , quantum illis satis sit ; et multa navigia oneran- 
lur, et in ltaliam mittuntur. Sunt majores salinae prope Ca- 
ralim , quae caudidiorem salem gignunt ; at magis valet ad 



67 
condimcntum , qui cxtrahitur cx Sassaritanis; in quihus paratur 
hoo modo. Ingrcdiuntur liibcrno tcmporc aquac maris in hiijus- 
modi stagna , quac salinac vocantur, ubi postea acstivo tem- 
porc ob solis fcrvorcm coagulantur in solidissimum sal , nnde 
hoc mcnsibus Julio ct Augusto vel totum cxtrahitur , vel cjus 
pars , quando vel totum cxtrahcre non sit nccesse , vel sta- 
gnum non sit exsiccatum: nam aliquando et quibusdam in sa- 
linis in oris tantum aquae in salem exarcscunt. Saepe ex Al- 
garicnsibus ct Tcrranovanis nihil extrahitur. 

Putei aquac salsae Sassari et aliis multis Sardjniae locis 
sunt, ex quibus muries haberi posset: puteis vero aquae dulcis 
ct cisternis nonnisi Carali et quibusdam aliis in caslellis super 
locis montanis utuntur. Quare Solinus Polyhist. (Ioco cit.) non 
rcctc dixit Sardiniam opem plurimam de imbrido coclo ha- 
bere , hiberaasque pluvias in aestivam penuriam reservari , 
quum in tota insula , magna sit , ut vidimus , aquarum copia 
tam fontium , quam fluminum , et stagnorum, ex quorum multis 
Intemperies , quae vulgo dicitur , aeris , ut nunc dicemus , cas- 
satur. 

De aeris intemperie. 

Sardinia inquit Pomponius Mela ( L. VIII. c. 5.) soli, quam 
caeli , melioris , atque ut foecunda ita pcne pestilens. Quare 
M. Cicero Q. Fratrem monet quamquam hjems esset , memi- 
nisse cum debere in Sardinia esse ; et alibi ad M. Fabium 
Gallum ( ep. 24. L. 1. epist. ad famil. ) scribit « Tigellium 
« sua patria pestilentiorem » : Cornelius Nepos ( L. de Viris 
Illustr. c. 65. ) inquit C. Gracchum pestilentis Sardiniae quae- 
sturam sortitum: et Val. Martialis Sardiniam Tiburi, tamquafm 
saluberrimo loco pestilentissimum opponit, dicens « Nuilo fata 
« loco possis excludere; quum mors Venerit, in medio Ti- 
« bure Sardinia est » : Florus etiam ( L. II. c. 6.): tandem 

Livius ( L. IV. ) et Claudianus Sardi- 

niae montes Insanos appellant, quos Ptolomaens Macnbmenos, 
quod idem sonat, teste Plinio ( L. XII. c. 15.), appellavit. Scd 
multt intclligunt pestilentem Sardiniam a Cicerone, et ab aliis 



68 
esse dictam proptcr Solpungam, et Sardoniam herbam, ut re- 
fert Coelius Rhodiginus ( XII. c. 16. ) Et certum est insulam 
raro peste laborare , nec ubique locorum morbosam esse , ut 
testatur Strabo ( L. I. Geogr. ). Nam montes omnes, omnique 
tempore salubres sunt , quidquid dicant Florus , Livius , et 
Ptolomaeus ; et planities non omnes sunt infestae , sed illae , 
et quidem numero exiguae , quae nimis foecundae , palustres 
sunt , aut salem habent concretum ; quae tamen nonnisi aesli- 
vo tempore , ut Strabo ( L. V. ) , et experientia docet. Nam 
menseJulii, increbrescente splis ardore, consurgunt ibi vapores 
crassi aerem corrumpentes , teterque odor gignitur , qui deli- 
catis et inassuetis perniciosus est. Aliis autem, qui a pueritia 
sunt assueti illi aeri , quique labori vacant , atque soliti sunt 
aestivis etiam solibus terram peragrare, non nocet ullo modo ; 
immo in illis locis et robusti vivunt, et grandaevi senescunt , 
ut in regionibus, ubi saluberrimo aere homines fruuntur. Hujus- 
modi vapores et infectus aer non ventis, sed imbribus, pellun- 
tur mense Octobris vel Novembris; nam praegravis auster ibi 
ilare solet; ut inquit Pausanias ( L. X.) et cecinit Silius Ita- 
licus « palliclaque intus — Arva coquit nimium Cancro fuman- 
« tibus austris ». Boreae vero salutares et refrigerantes aesta- 
tis tempore flatus montium arcentur objectu , quos ad illud 
latus altissimos insulam habere, et Pausaniae compertum ( L. 
X. ) , et Claudiano , qui haec cecinit « . . . . Quae ( pars ) re- 
« spicit Arcton — Immitis , scopulosa , procax , subitisquc 
« sonora — Fluctibus : insanos infamat navita montes. -— 
« Iiinc hominum pecudumque lues ; hinc pestifer aer — 
« Saevit , et exclusis regnant aquilonibus austri » • Corsicae 
quoque insula quae M. P. IX. dumtaxat a Sardinia distat, ex- 
cclsis se undique montibus altollens Favonio et Aquiloni ob- 
tenditur , quominus eorum in hanc terram flatus pervadant , 
ut idcm Pausanias refert. Quare nobiles et laboribus insueti , 
quique luxui corporis vacare solent , et saluti consulere , se 
domi , fervente aestate , continent , et nunquam nisi hiberno 
vernoque tempore ex civitate ad sua castra et oppida egre- 
diuntur, terramque circumeunt: qucmadmodum et illi qui Ro- 
mae degunt non audent aestatc urbc cgredi ; et Neapolim pe- 
tere , ne in morbum incidant. Quod si aestatis tempore co- 



69 
guntur transirc pcr Sardiniam fugiunt hujusmodi loca infesta, 
ct quaerunt montana , ubi aer salubrior , ut dixi ; alquc ita 
tliu vivunl , fitque populosa insula , ut mox dicenuis. 

De incolarum frequentia. 



De natura et moribus sardorum. 

Sardi natura sua sunt ingeniosi, atque, ex senlentia Arislo- 
telis , melancbolici , litterisque dediti ; unde viros plures scien- 
lia iliustres Sardinia tulit, quos in bistoriis retuli ; multique in 
dies, et in Italia et in Hispania, medicinae et Juris prudenliae 
student, Sassari vero et Carali Grammaticac , Rbetoricae , 
Philosopbiac , et Tbeologiae cum doclissimis viris sardis has 
artes et scientias publice profitentibus. Quare Sardinia doctis- 
simos habet Theologos , et Verbi Dei praecones, Philosophos , 
Medicos, et Jurisperitio insigneS; qindquid alii rerum Sardoa- 
rum nescii impcritorum scriptis aut verbis, in contrarium te- 
mere blatercnt. 

Mililia praesertim sunt insignes, et erga Reges fide incorru- 
pta , ut latissimo historiarum testimonio , usuque quotidiano , 
cognoscimus. Sunt robusti , optimi equites , et venationibus 
assueti. Ulebantur olim pelta et pugione, musmonumque pelli- 
bus, tboracis modo^ se muniebant, ut rcfert Strabo ( L. V. ). 
Maxime vero utuntur balistis, sclopetis, et occulto laqueo,quo 
bostem , medio certamine , minus ad tales insidias cautum , su- 
bito jactu implicitum perimunt : et quando piratae turcae aut 
afri ad haec litora appellunt praedam abacturi , facile a sar- 
dis capiuntur , vel in fugam vcrtuntur. Labori etiam sunt dc- 
diti ; atque ita olim plectebantur ignavi otioque dediti, ut te- 
statur Alexander Sardus ( c. 22. L. I. De moribus genltum) 
ct Aelianus ( L. IV. c. 1. Variar liistor. ) ; ct parenles 



10 
scnio confecli , tamquam ii qui otiose vitam degerent fuslibm 
lelhalitcr caedebantur a filiis, et contumulabantur: turpe siqui- 
dcm putabant multo scnio confectos inutiliter superesse, ut 
refcrt ctiam Coelius Rhodiginus L. XXX. c. 26. Agriculturae 
tamcn fuerunt montani populi parum dediti , qui olim in pla- 
niticm populabundi saepe descendebant, ut diriperent quae 
suo labore et industria campestres sibi paraverant, Strabone 
referente; at hodie incusatur aliqua et horumce colonorum 
negligentia, qui, ob soli foecunditatem et copiam frugum, pa- 
rum accurate colunt et segniter serunt. Desideratur ideo in 
rusticis major industria , et superiorum favor. Rei pccuariae 
sunt deditissimi: quare fit ut vili prctio emantur carnes, sicut 
et triticum; omnesque pane triticeo et carnibus vescantur, 
rusticis quibusdam et pastoribus demplis, qui, ut antiqui Ilien- 
ses, Jolaenses, et Balari consueverant, sola vivunt aqua et 
carne pecorum et armentorum, quorum sunt voracissimi: ali- 
qui enim reperiuntur, qui uno prandio vel coena medium 
arietem, vel porcum dimidiatum, dcglutiant; quum tamen gens 
reliqua frugalitalem hispanorum aemulentur. 

Panno vilissimo Foresi vulgo dicto vestitur magna pars ser- 
vorum, et eorum qui in villis et oppidis habitant. Illorum foe- 
minae in vestituvalde honestae sunt, omnem excludcntes pom- 
pam. At urbani viri et foemine , divitiis abundantcs, abutuntur 
vestibus in magnam supcrbiam. Olim sardi vestiebantur capra- 
rum pellibus, veterum graecorum more, ut inquit Alexander 
Sardus ( L. I. c. 19. De morib. gent.): nam et Hcrcules, a 
quo originem duxerunt, pelle vestiebatur. Illis tamen utebantur, 
hyeme villis introrsum conversis, aestate vero aversis, ut in- 
quit Nymphodorus, quem refert Volaterranus, eamque, thni- 
cam sardonicam, nominat Coelius (L. XVI. c. 10.), et sar- 
dorum mastrucam vocat Cicero, et D. Hyeronimus (L. adv. 
Lucif. ); unde sardi mastrucati dicti sunt a Cicerone, et pel- 
liti a Sabellico post Livinm ( L. XXIII. et XXIX.) qui alibi 
refert anno A. C. N. CCIV. fuisse a Sardis romano exercitui 
data XII. M. tunicarum , et M. CC. togae. 

Sardinia habebat etiam focminas Bitras vocatas, quas nar- 
rat Solinus Polyhist. (L. VI. c. 4.) gcminas in oculis pupil- 
las habere et in visu perimere, si forte quempiam iratae 



71 
aspiccrcnt: fanaticas ctiam ct maleficas, plurcsquc praeficas in 
fwuoris luctu advoeari scu conduci solitas, quac cantu ct fu- 
nebri carmine defunctorum lauilcs non sine miseralione rcfe- 
rcbant, ct modum plangendi ceteris foeminis circumstantibus 
dabant. Ilae ad crebras regressiones simul respondentes allo 
cum gemitu comas et ora lacerabant, capita et pectora suis 
pcrculiebant palmis. Ita olim fcre ubique; nunc Praesulum et 
lnquisilorum hacreticae pravitatis zelo punitae hujusmodi arlem 
cxcrcere formidant. Parentalia, quae olim apud Norenses sar- 
dos, teste Ciccrone in Orat. pro Scauro , fiebant, adhuc 
ticri multis in locis videmus. 

Cetcrum Sardi sunt sui commodi, quam pubblici amantio- 
rcs, et in prospcris conterrancorum successibus saepe conta- 
bescunt; advenas autem amant, et humaniter excipiunt. Coloris 
sunt albi et rubicundi ad aquilonem; subfusci ad mcridiem. 
Loquuntur lingua propria Sardoa cum rhilmice, tum soluta o- 
ralione, presertim in Capite Logudori , ubi purior, copiosior 
et splendidior est: Et quum Hispani plures, Tarraconenses, 
Cathalani, et Itali migraverint in eam, et commerciorum causa 
quotidie adventent; hinc loquuntur etiam variis linguis hispa- 
nicis, et italica, quibus omnibus solent concionatores loqui a- 
pud unum eumdemque populum , seu auditorium. Caralilani et 
Algarienses communiter majorum suorum lingua cathalana utun- 
tur; alii genuinam retinent sardorum linguam , quae in oratione 
domijiica hujusmodi est. 

Pater noster , qui es in caelis , sanctificetur nomcn 
Babu nostru , qui istas insos Kelos , santificadu-siat su nomen 

tuum ; adveniat regnum tuum; fiat voluntas tua 
tuu ; bengiat a nois su regnu tuu ; fettasi sa voluntade tua 

sicut in caelo et in terra. Panem nostrum quotidiawim 
comente in Kelu et in terra. Su pane nostru de ogni die 

da nobis hodie ; et dimitte nobis debita nostra , 

da no lu hoe ; et perdona nos sos debitos nostros, 

sicut et nos dimittimus debitoribus nostris ; ct ne 

gasi comcnte nois perdonanius sos debitores nostros; et non 



72 
nos inducas m tentationcm sed libera nos a malo. 
nos lasses ruere in tentatione ma libera nos dae male. 

De dignitatibus et Magistratibus sardorum. 

Multae sunt in Sardinia dignitates, multique magistratus. Sed 
dignitates omnium supremae fuerunt olim quatuor regum, 
nempe Turritani, Gallurensis, Arboreensis, Caralitani, qui Ju- 
clices dicebantur, et quatuor praeerant regnis, in quae tota 
Sardinia erat divisa. Nunc unus est Rex Aragoniae et Sardi- 
niae, unusque Prorex, qui in ea omnem fere Regis babet 
auctoritatem, et solus bispanus hunc Magistratum gerere solet, 
cui a Rege unus Assessor J. U. D. , quem Regentem appellant, 
et quatuor alii Consiliarii, J. U. D. , assignantur ,quorum con- 
silio omnia disponit, appellaturque ejus tribunal Iiegia Au- 
dienlia. Olim hoc magistratu juxta privilegium regni nullus 
poterat fungi , nisi per triennium; deinde alius succedebat in 
ejus locum: nunc autem in eo officio multis temporibus quis 
persistit, ut Regi placet; eoque absente, vel mortuo, remanet 
Pracses eamdem habens potestatem. Hi residere solent partim 
Carali, partim Sassari ; nisi aliud imminenlis belli periculum 
suadeat; quapropter Carali pro majore anni parle eos residere 
Africa, et vicinus Turca, hac lempestate coegit; sicut et olim 
Barbaracinorum metus Praesidem romanum in montibus rcsi- 
dere fecit. L. 2 ff. In Sardinia Cod. de ojjicio Praef. Prae- 
tor. Africae. 

Quum Sardinia a Regibus Aragoniae in duas sit divisa par- 
tes, nempe in Capul Sassaris, et Caput Caralis, suum unaquae- 
que habet gubernatorem; nec refert hispanus , an sardus fit. 
Praesenle Prorege nullam, absente omnem aucloritatem hic in 
suo Capite habet. Sed licet provocare ab eo ad Proregem. 
Committit Rex hoc gubernationis officium cui velit, quique ido- 
neus ad id gercndum videatur. 

Est et alius in civitatibus Magistratus Regius, qui ab incolis 
Vicarius Regius appellatur , et praesente etiam Prorege , vel 
Gubernatore , sua non privatur jurisdictione, cum in causis ca- 
pitalibus et poenis infligendis, tum in aliis controversiis. Fun- 



^3 
[runtur offlcio Carali ct Alfjario pcr umim annmr», Sassari vero 
pe* bicnnium; idque et propter insolenliam quorumdam , qui 
liuic praefuerunt oflieio; nec non ut reliqui civcs eodem potiri 
queant. Nam olim ad quinquennium, poslca ad tricnnium, haeo 
auctoritas rctinebatur. Concedit Rcx hanc functioncm unis civi- 
tatibus; liabcntque sinfjnli , qui huic officio pracsunt , Assesso- 
rem J. U. pcritum; sub quibus sunt ceteri magistratus minO- 
res, quos brevitatis causa missos facio. 

Sunt praeterea in Sardinia Archiepiscopatus tres , Turritanus 
seu Sassaritanus, Caralitanus, et Arboreensis; et Episcopatus 
scxdecim. Ilorum octo sunt Archiepiscopatui Turritano snftVa- 
(janei, nempe Ottanen. seu Aloarien. , Emporicn., Bosanen., 
qui suos habent Episcopos; Plovacen.,et Sorrcn. Turritano u- 
niti; Castrcn. et Bisarchien. Algariensi additi; Phausianen. nunc 
Civitaten. dictus, Emporiensi conjunclus. Ouatuor sufTra^aneos 
habet Archicpiscopatus Caralitanus, sibique unitos Sukhanen. 
Suellen. Dolien. et Galtellinen. Tres tandem sunt Archiepisco- 
patui Arborcensi suffraganei, nempc S. Juslae ilii unitus, 
Usellen., qui Episcopura habct, et Terralben. Uscllensi unilus. 
Miriensls Episcopatus temporibus D. Gregorii erat inSardinia, 
ut ex illius ep. ad Petrum Notarium in Sardinia constat; qui 
hodie suppressus cst, et nullum habct Episcopum, nec digni- 
tates, aut Canonicos, cum tamcn in aliis sint plures dignitates, 
Canonici , Plebani , Rcctorcs. 

Ab ipsis Episcopis ct Archiepiscopls appcllatur ad Judicem 
Gravaminum, et Appellationum, qui anno 1460. fuit a Pio 
II. crcatus. 

Sunt quoque in Sardinia Inquisitores Gcneralcs contra hac- 
reticos, apostatas, et maleficos juxta canonicas sanctiones, 
morcs, et inslructiones Siipremi Inquisitoris Hispaniarum, quem 
illi Superiorcm agnoscunt; eorumque vigilantia , prudenlia, ju^- 
stitia factum, ut fides catholica pura inviolataque jampridem 
apud sardos sit custodita, et gens a cunctis haeresibus quie- 
verit libera. 

Habent praeterea Sardi Bullae Cruciatae Commissarium, 
Abbates, Priorcs, et aliorum Ordinum rcgularium Provincialcs, 
quos ctiam brevitati consulens recenserc supcrsedco. 

Fuit etiam dfgiiltas Principatus in Sardinia, tcstc Nauclcro 

10 



74 
in Chorogr. (vol. III.) et Abbate Vespergiensi , Pigna (L. I. e 
seq. ) et Panvinio ( L. XII. et XIII. hist. de Regno Jtalico). 
tt nunc habet etiam Marchionatum Oristagni , et Comitatus Go- 
ciani, Chirrae , Villessorris , Laconis, et Seduli, qui suos re- 
tinent Comites ; Galtellini etiam, Montis-Leonis , et montis-re- 
galis, qui habere desierunt. Vicecomitatum habet unum, scili- 
cet Salluris, et quamplures barones, equites, et milites, qui 
sua habent privilegia et constitutiones, Capitula, brachii mili- 
taris dictas in generali conventu Sardorum quolibet decennio 
congregari solito, editas, quibus, et aliis legibus lingua sarda 
in uno volumine Carta de logu vulgo appellato a Judicibus 
Arboreae compilatis de consilio proborum hominum, judicatur 
in omnibus causisrerum, et rusticarum personarum, in suis re- 
gionibus, civitatibus, castris, villis. At in aliquibus urbibus u- 
iuntur jure communi. 

Sunt in civitatibus quinque consules, qui sorte quotannis ex 
singularum hominibus eliguntur, et per civitatem officii insi- 
gna portant, habentque reip. administrationem, in qua nec 
Rex Aragoniae, nec Prorex se intromittit, s,ed soli remp. ad- 
niinistrant, ejusque redditus dispensant, et debent distribuere 
pro sua prudentia, utentes civium consilio, etpublicam cuncti 
respicientes utilitatem. Habent etiam in quibusdam casibus le- 
ges condendi potestatem, possuntque poenas statuere, multa- 
que habent privilegia et immunitates, quas olim obtinuerunt 
a Regibus Aragoniae. At hodie , quando non solliciti sunt de 
rep. , sed magis privatum considerant commodum, ut ubique 
fere fieri solet, omnia ruunt in pejus. Urbes autem quae hujus- 
modi consules habent sunt Algaria , Bosa, Caralis , Emporia, 
Sassaris, et Viila Ecclesiae; non autem aliae Sardiniae regio- 
nes, civitates, castella, et oppida, dc quibus, eorumque situ 
in sequenti Libix> dicemus. 



IN 

SARDINIAE CHOROGRAPHIAM 
LIRER II. 

EX RECENSIONE V. ANGIUS. 



De Turritana Urbe et DioecesL 



lOardiniae insula , in quatuor dividitur partes , Turritananl , 
Arboreen9em , Caralitanam , et Gallurensem , ut seripsit Chri- 
stophorus Landinus in Comm. ad cantic. Inferni Dantis Ali- 
ghierii , Sigonius ( L. VIII. hist. de regno Italiae), et Vola- 
terranus ( L. V. cap. Res Pisanorum ). 

Turritana, omnium maxima, nomen sumpsit a Turrium urbe 
amplissima; et a felici illius soli amoenitate et fertilitate Loci- 
Aurei , vulgo Logudoro , cognomen est consecuta. 

Fuit prius Judicatus ; mox regnum; et primam insulae par- 
tem continet, quae ad Circium et Favonium vergit, eoque la- 
tere mari abluitur et flumine Cocinae, Maenomenisque monti- 
bus terminatur. 

Octo complectitur Dioeceses, nempe Turritanam, Plovacen , 
Sorren. Emporien. Algarien. Bisarchien. Castren. et Bosanen. 

In Turritana fuit Turrium civitas vetuGtissima et primaria in 
loco quarumper edito juxta fauces fluminis Turritani, et por- 
tuna , ubi insignis est turris Sassarensium praesidio , et duce 
munita. Creditur a Vetuloniis Turrenis primis Sardiniae acco* 
lis condita turritis aedibus; et propterea Turrium , Turrita , 
et Turrhid civilas fuit dicta. Thusci enim urbes turritis ae- 
dibus condere solebant , ut inquit Marsilius ( L. I. de Origine 



76 
Jial. et Turren.) et Dionysius Alicarnasseus ( L. I.); deinde 
Augusta civitas ah Hercule facta Turris Libysonis, teste Plin. 
L. U. Natur. hist. cap. 7. et Plolomaeo L. III. Geogr. co- 
gnomen est consecuta. Libyson enim civitatem Herculis au^u- 
stam significat, Annio adBerosum L. VII. Antiquit., et Tarafa 
De Reg. hisp. cap. Hercules, referentibus. Deducta postea ad 
eam romanorum colonia , ul inquit Plin. L. III. c. 7. Onu- 
phrius L. Imper. Rom. , et S^gjpnius L. III. de antiqao jure 
Jtaliae , fuit multis et amplissimis aedificiis exornata, perenni 
dapsilique fonte decorata, qui ex Aqua-clara Vallis S. Marlini 
deducebatur XII. M. P. aquaeductu opere arcuato afFabre e- 
laboralo, cujus reliquiae adhuc cernuntur. Hic residebat Prae- 
ses Sardiniae , cujus magnificae aedes, fornicibus testudinatis 
exaedificatae, in hunc usque diem conspiciuntur semirutae; fuit- 
que postea sedes Archiepiscopi Turritani in maximo ejusdem 
urbis lemplo a Comita Judice magnificentissima fabrica extru- 
cto , columnis marmoreis teretibus et striatis suffulto , tegulis- 
que plumbeis teclo , quod ss. mm. Gavino Romano, Protho, 
et Januario, Sardis Turritanis dicatum, frequentia hominum, et 
religione celeberrimum, extat adhuc integrum multisque aedi- 
jficiis a Sassarensibus cinctum. Urbs vero ipsa jacet Genuensium 
bello et piratarum incursionibus destructa , et a populo , qui 
cum Praesule et omnibus opibus Sassarim mi[jravit deserta , 
herbis rubis et virjjultis obsita , atque hinc nulla re integra , 
et .antiquorum aedificiorum majestate fere ad nihilum diminuta, 

De Urbe Sassaris. 

Sassaris urbs omnium Logudori urbium maxima , et prae- 
clarissima, quae etiam regalis civitas a Marco Guaxa in Chron. 
nominatur , fuit XII. M. P. a Turribus interius in Joco amoe- 
nissimo, et totius insulae saluberrimo, condita a Taratibus, ut 
creditur, qui teste Strabone (L. V. de Situ Orbis) hic juxta 
Sossinates consederunt , et propterea lingua sarda Tatari , 
T et R corrupte transpositis , etiam hodie vocatur, 

Hujus prima fundamenta jacta fuerunt in Joco Funtana cle 
bidda vulgo dicto ; destructaque urbe Turrium cum circum- 



11 

\ieiiiis oppidis, adaueta cst orientcm vcrsus 'in cam urbis for- 
iiiam , qua nunc ceniitur , et a Potcstatibus ipsius cx stalulo 
Urbis niocuibus ct fossa circumscpla. Quatuor palcnt porlac ; 
Castelli scilicct, quae Eur;un prospicit, olirn Porla Cajntis-Urbis 
dicta , Uceris ad Africum sita ; S. Antonii , olirn nuncupata S. 
Blasii Circio objcela , et Uruscili, etiam Macelli appcllata, ad 
Aquilonem sita , ubi est propumiaculum Maceili dictum. 

Practerea anno circitcr 13$j. a Guillelmo Cervellono Pro- 
Rege ct Baimundo Montpavone Gubernatore fuit insigui arce 
munita, quadrangulari forma et quadrato lapide constructa eum 
quatuor lurribus in angulis , et altera in j>orta , per quam ex 
Castro est exitus in civitatcm , ubi sunt quatuor portae , iii 
quatuor murorum ordinibus, et propugnaculuni concameralum 
ailabre ab Antonio Pontio anno 1503. elaboratum. Ilabet arx 
ij^sa ad pomoeria ameonos horlos , intus puteos et cisternaur , 
praeterea portamque falsam dictam, longam et flexuosam per 
trium murorum vallationem , qua extra urbem datur egressio. 
ln ea residebat o!im Dux rcgius cum militum praesidio , nuno 
liabitatio est Inquisitorum Apostolicorum lotius Sardiniae , ct 
sunt carcercs S. Officii. 

Fuit tola civitas in quinque divisa Regiones , seu Parochias 
a Dorgotorio Archiep. turritano anno 1288. et in illis hacc 
praecijjua sunt aedificia. 

Templum maximum S. Nicolai parochiale quod anno 1434. 
fuit Archiepiscopalis sede Turritana decoratum, et anno 1480. 
populr expensis in ampliorem formam , qua hodie cernrtur , 
redaclum , insignique lestudine et sacellis multis ornatum. 

Templum S. Catharinae parochiale. 

S. Sixti j^arochiale. 

— S. Donati parochiale. 

S. Apol-inaris parochiale. 

Jesu Mariae, Coikgium PP. Societatis Jesu anno 

1580. maimifice construi coeptum. 

S. Mariae ad Belhlehem, olim Abbatia Cassinensium, 

nunc insigne Monastcrium Franciscanorum Conventualium ex- 
tra muros. 

S. Petri de Sirchi, olim Abbatia Monialium Ordinis 

S. Benedicti a Mariani Judicis Matre conditum , et deinde a 



78 
Martino V. Ecclesiae Turritanae unitum. Nunc amplissimum 
cst Monasterium Franciscanorum de Observantia extra muros. 

Templum S. Augustini extra muros, AguslinorumMonasterium. 
— - S. Antonii extra muros, Prioratus. 

S. Leonardi extra muros , Prioratus. 

S de Subaleo, Prioratus Ordinis S. 

Benedicti , Ecclesiae cathedrali unitum. 

». S. Clarae, monasterium moniaiium Ordinis Minorum. 

S. Elisabeth, monasterium monialium Ordinis . . . . 

nunc desertum. 

Annunciationis Beatae Mariae Virgiuis , hospitale in- 

tirmorum. 

S. Mariae Magdalenae , hospitale infirmorum. 

S. Lazari , hospitale leprosorum extra muros. 

S. Sepulchri, olim domus Canonicorum Regularium, 

nunc sodalitatis , vulgo Confraternitatis Orationis, alias De la 
Movtc dictae. 

► S. Crucis, domus Sodalitii, vulgo Confraternitatis Gon- 

falonis, seu disciplinatorum dicti. Habet et saceila, quinque 
inurbe, quindecim extra muros. Habet Senaculum, domum Ci- 
vitalis vocant, Domum Archiepiscopalem , et Regiam , ubi 
Gubernator Logudori habitat; scholas pubiicas, balnea , licet 
nunc inutilia, ubi foeminae diebus Lunae, Martis, et Mercurii; 
mares reliquis diebus olim lavabantur; ludum pilae; carceres, 
forum olitorium rerumque venalium, triticarium , boarium, et 
piscarium; tabernam salis; panis, et mercium omnium extera- 
rum , Majoriam dictam. Habet vicos amplissimos, areas et 
plateas plures , puteum publicum (funtanade bidda ). Praeler 
hunc sunt alii plures putei in urbe aquam salsam manantes, 
ex qua muries fieri posset; extra vero in circuitu, neque ul- 
tra III. M. P. numerantur quadringenti perennes fontes, dulcem 
et salubrem fundentes aquam, qua laudatissima hortensia, et 
nemorosa viridaria malorum aureorum, citrorum, limonum,et 
aliorum omnium fructuum fertilia irrigantur, pluresque fru- 
menlariae molae versantur. Inter quos primatum tenet Uru- 
selli fons pubiicus juxta Macelli portam , duodecim canallbus 
aquam populo largiter propinans, quae clara, tenuis, levis , 
pura et omnium saporum expers, gustuque jucunda, celeriter 






79 
sinc ulla venlrieuli moleslia praccordia pertransit, quaequc ae- 
state frigida, hyeme autem calicla , cmanat, ncc non et igni 
admota cito calefit, rcmota ocyissimc frigescit. Extat etiam 
juxta Portam-Castclli ibns regius Putcalis gelidas pracbens a- 
quas , acstalc jucundas : et fons publicus Conclae dictus ad 
Portam-Uceris, fonsquc parvus pulealis ad Portam S. Antonii 
ubercs suppeditans aquas. Ager perlate palet vini, olci, lhu 
ct tritici feracissimus, ct pecore abundans , qui aucupio et 
venatu multas et varias hominibus voluptates praebet. Mare 
est propinquum et piscosum, optimisque refertum coraliis: ilu- 
niina vero an^uillarum et trutarum foccunda. 

De Sasscwis Dioecesi. 

Amplissima cst hacc Dioeccsis a finibus Emporiensis ultra 
flumen Sursanum Aquilonem versus incipiens , ubi est. 

Romandia, marilima regio, quae solum habet alicpiantulum 
arenosum et siccum , frumcnti tamen feracissimum , si assiduis 
adjuvatur imbribus , palmas sylvestres profcrens , tubcra , ct 
mala persica, et vina optima. 

Stagnum piscosum, quod Platamonis vocant continctur in ca. 
Supersunt duo oppida, Sursa et Sennaris III. a mari VI. M. 
P. a Sassari distantia — Intericre. qualuor, Gennon , Uruspa, 
Geritus, et Tdniga , cum antiqua urbe Tihulae a Piolomaeo 
tab. 7. memorata, a laiinisque condita, qui nomen Piomandiae 
sedes in ea collocando, dedere. Hinc orientem versus sequitur. . ' [\, 

Osuli regio, quae ad fines Dioeceseon Emporiensis, et Plo- Q^gjPpfe 
vacensis, extenditur, fluviolis irrigua, multisque aspera collibus 
et montibus, inter quos sublimiores exsurgunt, Tufudesus, et 
mons Osuli , ex quorum summitate magna pars Sardiniae, ejus- 
que maris, circumspicitur. Extat in vertice montis Osuli Ca- 
strum arte et natura satis munitum, ejusque amplissimum et 
populosum suburbium VI. M. P. a Sassari, totidem a Sursa , 
distans, cujus coloni arjriculturae incumbentes pluribus, quam 
sexcentis boumjugis, ipsius rcjjionis pin!>uissimos agros colunt. » 
InteriereTeliqua oppida, Tonsae, Felisquentini, Gutbi, Utalis, 
Sassalis, Budlis, Scalae cum Monasterio S. Mariae, prioratu 












flUj.JoA"?*^* V.rwr*. 



jM* fi""" 



1Mlh 




80 



#^'/*v fa. fr- 



t^lri 



"/ 



x -*^-~- 







ordinis Camaldulensium, et Villafranca $.ricis, ubi Ewcitfutf, 
urbs aniiqua a Ptolomaeo memorata. Ad oram maritimam de- 
inde revertenti post Romandiam se offert 

Fluminariae curatoria, quae usque acl flumen Santum 
protenditur, Tamarici et Octavae fluviis, a quibus venit hoc 
nomen, irrigata, culturae idonea, et foecunda. In qua Cora- 
cexsii Ciliciae populi suas sedes collocarunt , Ptolomaeo refe- 
rente, et quatuordecim jacent excisa oppida, Septem-pal- 
mi , Hertis , Lentis , Lequili , Sancti , Ardi , Querqui , 
Herlae, Domus-novae, Murussae, Taverrae, Octavae, Eri- 
stolae, Nonnbis, arx et oppidum Curchense, Monasterium 
Ardi, et insifjnis Abbatia S. Michaelis de Plano Ordinis Vallis- 
umbrosae, olim ab Eugenio IV. Turritanae , deindc Emporiensi 
Ecclesiae unita , nunc sanctae Inquisitionis Officio donata. In- 
terius in agro Sassarensi interiere duo oppida, Sirchis , ubi 
est Monasterium S. Petri; et Ouiterbnis, ubi periit monasle- 
rium Sanctae Juliae, in quo Theodora Abbalissa claruit. Post 
FJuminariam est. 

NurrAj regio maritima, quae usquc ad fines Algariensis 
agri excurrit, et ad boream et Occidenlem mari terminatur, 
solum habens inaquosum cum paucis puteis , stagnis, et lacu- 
nis; herbidum tamen, et pascuis satis idoneum, multisque tau- 
rorum armentis, ovium et caprarum gregibus frequcntatum , 
glandiferis sylvis, et venatione aprorum, cervorum, damarum , 
et musmonum nobile, nec non et salinis, in quibus effusum 
mare aestivis solibus totum abiit in salem. Est populo deserta , 
et jacent excisa , Tilium urbs anliqua a Ptolomaeo , et Nure 
ab Antonino Pio memorata cum aliis duodecim oppidis ; Issi, 
Longi , Ussi, Bibris, Sojanae, Occbae, Gilitis, Vialossi, 
Esquilis, Duonuragis, Nurchis , et Bdracis telluris hiatu et 
aquarum inundatione absorptae; Castrum-Essolae et Castrum- 
Pisaisum in edito et ascensu difficili monte conditum, natura- 
que ipsa munitum, in quo purus erumpit fons. Hinc introgre- 
dienti se oflert. 

Coros Curatoria, quae regio, inter Sassarensem Algariensem 
et Bosanensem agrum protensa , sativos habet et feraces colles, 
valleculasque pinjjues, et pascuis prata idonea , in quibus, et 
fontes plurimi ex vivo saxo erumpunt, et excurrunt flumina 



Jl 



81 
anguillis ct tnitis aflluentia', Mascaris, Pctralbac, ct Uris. Su- 
persunt oppida Ultneti, Zlris, Itiris / Ossis , ct Ussinis VI. 
M. P. o Sassari distanlis: at jacct solo prostrata urbs Guru- 
lis-vetus a Ptolomaco dicla, ct sexdccim oppida, Coros ; 
scu flnrn f { jbrjj . Canneti , Mcmstbles , Vindiguinbris , Nod- 
lis, Sartis, Tissis, Bangii, Paludis, Turtdnae, Loddis , Ol- 
tazoris, Turriguis , Liessis, Noracis-Loiigi, et Junchi cum 
praeclara Abbatia S. Mariae de Paludibus Ordinis Cistercien- 
sium, quac ab Eugenio IV. Ecclesiae Turritanae unita fuit 
anno 1452. ^ ^ tM^^j *,. W . 

De Civitatc , et Dioecesi Plovacae. 

Post Turritanam Dioecesim sequitur interius Plovacensis, 
cui Plovaca, civitas mediterranea XII. M. P. a Sassari di- 
stans, nomcn dedit; quae licet parva sit, et moenibus desti- 
tuta, tamen fuit episcopali sede, et templo maximo S. Petri 
decorata, in quos. Hilari caput, et aliud cujusdam unius ex XH. 
M. Virginibus cum spina Dominicae-Coronae , multisque san- 
ctorum reliquiis asservantur. 

Anno 1502. ab Alexandro VI. Ecclesiae Turritanae fuit u- 
nita: nam parvos habebat reditus, parvamque Dioecesin, unica 
tantum contentam regione, quae dicebatur 

Figulina; in qua extant oppida Gargieghes, Muri, et Codron- 
gidni, ufoi est insignis ecclesia S. Pauli , oiim prioratus ordinis Ca- 
maldulensium ; et praeterea oppida Florinae, Bedae, et Salven- 
nori, ubi est antiquae structurae templum a Mariano Judice con- 
ditum, et Divo Michaeli sacrum, Abbatia Vallis-umbrosae inter- 
vallo tantum II. M. P. a Plovaca distans, nunc a Monachis deserta , 
et semiruta. lnteriere oppida Figulinaefc Noagrae, Muselldni, 
Senae, Bridis, Biguegnae, Sebbdes , Dulnbsae, et Saccdrgiae , 
ubi templum SS. Trinitatis anno 1116. a Judice Constantino 
quadratis lapidibus albis et nigris fuit conditum , cum insigni 
Abbatia Ordinis Camaldulensium, quae etiam nunc deserta,et 
deformala jacet. Hujus regionis solum, transgresso Campo Me- 
lae, collinum est et montanum, tritico et pecorc abundans , 
venatione etiam insigne, et pluribus irriguum fluviis. 

ii 



1/14* Grr**,, <"^ 



'CM*JW 




,/! 



f r*MSt*ui~ 



r«~~ t*<z> 9« <A« y 













'./, ,v#**'£"*p 



82 

De Civitate , et Dioeccsi Sorrae. 

Sorrcnsis Dioccesis post Plovacensem ad Austrum profici- 
^vOScenti se offert; cui nomen indidit Sorra , civitas antiqua in 
■ ».» planitie monlis Sorrani XXV. M. P. a Sassari, cpndita, et ab 
Aragonensibus insigni propugnaculo , teste Zurita , munita. Haec 
episcopali titulo decorata unitam habuit ab Eugenio VI. eccle- 
siam Bosanensem; frustra tamen, atque absque effectu. Nam 
ingruentibus bellis, civitas ipsa, et propugnaculum, adeo inte- 
riere, ut nihil aliud jam supersit, nisi templum Cathedrale D. 
Petro dicatum , magnis et quadratis lapidibus albis et nigris 
venuste compactum, columnis fultum, et testudinatum. Quare 
anno 1502. fuit ab Alexandro VI. Ecclesiae Turritanensi haec 
Dioecesis unita. In qua prima post Plovacensem agrum occurrit 

Meilocus, vetus Curatoria, montibus aspera, sed pabulo, 
frugum ubertate, et aquarum copia, nobilis, in qua excelsus 
Mons-sanclus exsurgit, ad cujus radices est oppidum Villae- 
Tiovae, in vertice sacella duo S. Eliae, et S. Henoch dicata, 
et plura monumenta antiqui Castelli. Consurgit et mons Pelaus 
ad jactum sagittae , in cujus pendice , hinc sedent oppida 
Silighi et Bannaris , inde Bunnannarum , Toralhaet Buriita-, 
ubi est ingens et horridum specus, et ad altam rupem , fontem- 
que ex eadem scaturientem , sacellum S. Antonii de Taylo. 
lnde ad laevam est 

Oppiae regio, Meiloci etiam nomine appellata, Malis flumine 
irrigua, et terrae fecunditatae non infelix. Habet oppida Mo- 
res, Laquesos , - Todoraquis , et Ardarae ( quae Bisarchiensis 
est Dioecesis). Cetera quae fuere, Salis, Cajbla, Corcbtum, 
Bltiris, Castilis, et JYiellus, omnino interiere; et cum iis in- 
signe Castrum Capulae, cujus saepe meminit Zurita , in verti- 
ce Montis-Pelai prostratum jacet. Huic est contermina 

Costavallis regio, pascuo et sativo, solo venatuque nobilis, 
ubi sunt oppida Terchiddi, Behecchi, Semestenes , et Bonor- 
*vae cum oppido de Frio destructo, et Ecclesia S. Nicolai de 
Trullo, olim prioratu Ordinis Camaldulensium Saccai giensi Ab- 
batiae unito. Et sequitur 

Capitis-Aquarum regio, aliquantulum montuosa, frugifera ta- 
men et limpidis fontibus uberrima, ex quibus tria ilumina, et 



83 

nomcn Capitis-aquartim , origincm duxcrc. Est in ca Jave op- 
pidum, ct Campus Javcnsis, noraeibus multis spectaculum via- 
toribus pracbens, Cossajncs, Thibsis, Bessudes, et Kelemules. 
Solo jacent prostrata Sustana, Mbgoris, lbilis, et Nurighes 
olim aedibus S. Pctri, in antiquis codicibus memoratis , insigne , 
et Castrum Montis-Javae a Nicolao Auria conditum. 



De Emporiae , et Castri Aragonensis 
Urbe y et Dioecesi. 

Emporicnsis Dioecesis, Plovacensi et Turritanae contermina , 
Aquilonem versus et in regione Anglonae sita, nomen habuit 
ab Emporiae antiqua urbe, quae in planitie juxta piscosum flu- 
men adeo excisa jacet , ut nihil memorabile cernatur , nisi 
templum priscae structurae Divo Petro dicatum, in quo erat 
posita cathedra Episcopalis. Interierunt in eadem regione op- 
pida Bangii, Montis-furcati , Murleii, Odatelis, Ostiae-de- 
monlibus , Baptanae y Orriae-magnae , Orriae-paivae cum Ca- 
stro Bulcis, cujus tamen oppidulum restat, sicut et alia septem, 
quae sunt JYulvis , Clarambntis , Martis , Lahirri , Sbdinis , In- 
siiris, Perslgae, et Speluncae, quae agrum habet campestrem 
et collinum natura feracem , et pascuis satis idoneum , in quo 
est insignis mons Sassus, et flumina multis anguillis et trutis 
ubera. Ex praefata Emporiensi Ecclesia fuit anno 1502. ab 
Alexandro VI. sedes translata ad conterminae regionis mariti- 
mae Ecclesiam S. Antonii, prioratum Ordinis S. Benedicti, 
Castri , Genuensis olim ab Auriensium familia ( quae anno ferme 
H02., ut hispani referunt auctores, illud condidit) et Arago- 
nensis postea dicti ab Aragonensibus, qui anno 1448, devictis 
Nicolao Auria et Genuensibus , illud dominati sunt, Est urbs 
Castri Aragonensis parva, et populo infrequens, in edito pro- 
montorio ad Aquilonem ex parte, qua fluctibus pulsatur, pro- 
clivio sita, undique celsis rupibus moenibus et turribus uiunita, 
unam tantum habens portam cum propugnaculo , et arce edi- 
tissima ad meridiem , in monlis cacumine conslrueta, quae 
militum praesidio, et insigni duce perpeluo custoditur, in qua 



84 
extat cisterna: nam terra aquarum est inops, easque extra 
muros satis incommode cives, hauriunt. Est etiam in ea urbe 
Monasterium Franciscanorum Conventualium , et Sodalitium 
Gonfallonis. Urbs ipsa perfruitur optima coeli temperie, et 
mari pisculentissimo, portumque habet cum parva turre, et 
tolum a finibus Cocinae ad Romandiae terminos partim mon- 
tuosum et pascuosum, partim collinum et planum, totumque 
frumentarium, ubi synapis erraticus abunde provenit , et tria 
excurrunt flumina. Interiit in agro suo urbs antiqua Fri- 
sani, cujus vestigia et monumenta non spernenda hucusque 
non procul a Castro Aragonensi cernuntur, et jacet excisum 
oppidum Cerici cum insigni Abbatia Ordinis s. Benedicti , uno 
incolumi templo,quod frequentia hominum sanctissime cultum, 
egregiaque fabrica olim a Mariano, Judicis Turritani fratre , 
quadratis lapidibus constructum, et B. Mariae sacrum, postea 
a Judicis filio Constantino, et Gonnario ejus nepote, magnifice 
decoralum, inque ampliorcm formam redactum; tandem ab 
Eugenio IV. anno 1445. dfciae Ecclesiae Emporiensi fuit unitum. 
Post eam regionem sequitur 

Coctnae regio maritima, effusissimam habens, planitiem pecua- 
riam, frumentariam, Thermoque flumine multorum fluviorum ca- 
pace foecundatam, in cujus ostio proslrata jacet urbs prisca 
Juliola a Ptolomaco memorata nullum antiquitatis retinens monu- 
mentum, nullumque urbis vestigium, praeler aedem prisca fabrica 
constructam, et Divo Petro dicatam. Ceciderunt etiam oppidi 
antiqua Villalbae et Coclnae , quae nomen regioni reliquit 
cum Castro Auriae, turre quinquangula super edito coIIe,ubi 
maxime capax cisterna cernitur, domusque destructa, ad hujus 
radices aquae calidae in flumen ebulliunt. Sequitur deinde Ci- 
vitalensis, Dioecesis, Emporiensi unita, quam continet Judicatus 
Gallurae, in cujus descriptione postea de ea dicemus. 

De Algariac, et Ottanae Civitate, et Dioecesi. 

Algariae insignis civitas fuit olim oppidulum in regione 
Dioecesis Turritanae, agio Nurrensi cobaerenle, et ab Aurien- 
sibus, ut hispani rcferunt auctores, anno 1102. ad liltus ma- 



ris intcr arenam cl scopulos conditum, ubi affluebat alga, ex 
qua DOmen mutuavit. Acvi progrcssu fuit mocnibus cinctum, 
ct duabus portis, quibus mari lerraque patct introitus , ornatum, 
Genuensiumque praesidio satis munitum: scd anno 1554. a 
Begc Petro expugnabatur, et, expulsis Algariensibus omnibus , 
Tarraconcnsium , scu Cathalanorum colonia ad illud dedu- 
ta , sedc Otlancnsi ab Alcxandro VI. transiala, anno postea 
1514. Johanne de Loysa Episcopo creato , fuit civitatis nomi- 
nc insignilum. Atque baec civitas licet parva sit , saevaquc 
pcste fuerit afflicla, tamen domibus et aedificiis pulchris est or- 
nata, babet senaculum, et templum maximum, quod, vetere 
destructo, magnifica nunc conslruitur fabrica; tcmplum S. 
Michaclis ad Coilqjiurn PP. Societatis Jesu; tempkun S. Fran- 
cisci cum insigni monastcrio Franciscanorum Conveniualium ; 
lcmplum S. Mariae Pietalis, et Monasterium Franciscanorum 
de Observantia extra muros; ct Sacclkim sodalilio, vulgo Con- 
fraternitati , Oralionis dicto. Habct cistcrnas, puteosque piures 
aquam largiler propinantcs, et propugnaculis, tormcntisque 
acneis nunc a Piege Philippo niunitissima est reddita. Iliius si- 
nus, et Comiiis portus magnae classis cst capax. Mare et sta- 
gnum est pisculentum; ager tribus fluviis irriguuSj ^ini, tritici, 
et olei ferax, pascuis idoncus, et venatione insignis, in quo 
bolus armenius et ochra foditur, gypsum ct cos aquaria exci- 
ditur. Ouae erant in hoc agro, oppida Vessi, Lunctfras, E- 
cis, S. Marci, cum Monasterio B. Mariae, Prioratu Ordinis 
S. Benedicli, Juris-patronatu nobilium stirpis Auriae, omnino 
interierc. Dioccesim habet mediterraneam Sorrensi ccntermi- 
nam , Ottanensem appcilatam ab Otiana civitatc non procul 
a Thyrso, quam hostium incursiones populationesque adco de- 
formarunt, ut nihil supersit memorabile, nisi templum S. Ni- 
coiao dicatum, ubi erat scdes episcopalis ad Algariensem Ec- 
clesiam Alexandri VI., et Juiii III., dipiomatibus translata. Con- 
tinetur in hac Dioccesi 

Incontrata Macumelis Costavaiii hacrcns, frugifera, et peco- 
rosa, pcr quara Macuomcni montes protenduntur , glandifcris 
sylvis, et aliorum sylvestrium arborum nemoribus ad domoruui 
tigna et navium fabricam opportunis, vcstiti; flumina dccurrunt 
mitylis, anguillis et trulis ubera,et cxtat oppidum Macumelis. 






7" 



86 
Ibi Castrum Macumelis dictum jamcliu interiit, et Castro pro- 
ximus videtur porticus templi parocliialis tribus fultus lapidi- 
bus, quibus viae publicae milljaria erant a Romanis in Sardinia 
descripta , in quorum primo haec leguntur inscripta : 

I. A. LVI. TVRRE 

IMP. CAESAR . VESPASIANVS . AVG. 

PONTIFEX . MAXIMVS . TRIB. 

POT. V. IMP. XIII. P.P. COS. V. 

DESIG. VI. CENSOR . REFECIT 

ET . RESTITVIT . CVRANTE 

SVBRIO . DEXTRO . PROC. ET. 

PRAET. . SARDINIAE. 

Similes sunt aliarum inscriptiones, quas brevitati consulens 
omitto. Extant et oppida Molariae, Blroris , Borticalis, Sila- 
iii y Lhjs 9 Bbroris, Dualchis, Nuracucumis , et Bolbthanae , 
ubi templum est ab Anna Fara conditum, ets. Bacchidis cultui 
sacratum, miraculis et sardorum frequentia clarum. Hinc sequitur 

Gociani regio, Comitatus titulo a Petro Aragoniae Rege 
anno 1358 , teste Zurita , decorata , quae in Maenomenis 
montibus ejusdem naturae , ac regio Macumelensis , solum 
habet; et convallem amplissimam , et frugiferum campum, 
comprehendit, per quem duo excurrunt pisculenta flumina. Se- 
dent in pendice orrentali montium Castrum Gociani, a Gon- 
nario Judice Turritano conditum, locinatura, magis quam arte 
munitum , ejusque suburbium , et oppida Illorais , Sporlati, 
Bbttiddae, et Bortibcorist Nam cetera sunt Dioecesis Castren- 
sis. Gocianum contingit 

Doris curatoria, quae continet regionem Oranis. Haec pin- 
gues et amoenas valles, campos frugiferos, et fluvios irriguos, 
collesque vitibus et arboribus aptos habet; et armentis gregi- 
busque abundat. Extant in ea Ottanae civitas memorata , et 
oppida Orotellis, Sarulis, Univkris , et Oranis-magni siti ad 
radices Gonnaris, excelsi montis in tria cacumina elati , e qui- 
bus utrumque , sardoum et tyrrhenum fretum conspicitur ab 



87 
iis, qui templum 13. Mariac in co condilum frcqucntant. Dori 
ost oontermina 

Nugori regio, monlibus ct vallcculis frugifcris aspcra, vi- 
tibus ct olcis sylvcstribus commoda, cx quibus olcum exprimilur 
copiosum. ln qua (luvius excurrit argenleas volvcns arenas; et 
extant oppida Nhgori 9 Lolbvcs , ct Orgdsoli , quac finem 
buic Dioeecsi ponunt. Nam Lolbves Galtellinae est Dioecesis, 
licct sit hujus rcgionis. 

Dc Castrac Cwitate et Dioecesi. 

Castrcnsis Dioccesis mediterranea, Ottanensi proxima, nomen 
sumpsit ab urbc Castra , quae in rcgione Montis-acuti solo 
prostrata, jacet relinens tantum priscae habilalionis et domus 
episcopalis vestigia, nec non antiquae strueturae templnm a 
Judice Mariano conditum D. Mariae dicalum, ubi episcopalis 
est scdes ab Alexandro VI. an. 1502. Ecclesiae Ottanensi , scu 
Aljjarien. unila: cujus Dioeccsis incipit a regione,quac dicitur 

Anelae curatoria, quae fuit pars dicti Comitatus Gociani , 
in qua est excelsus Mons-Rasus cum monasterio Franciscano- 
rum in eoconditum, aliiquc Maenomeni montes, sylvis glandi- 
fcris vestiti, venalionequc aprorum et aliorum sylvestrium ani- 
malium insigncs. Ad quorum pendicem, orientem contra, sedent 
oppida Booni, Anelae et Bulthis; scd in planitie sub ex- pus?*^*- 
celsa rupe occidentem respicit oppidum Benetuttis, in cujus ^^^^^Z^^^i^^ 
agro intcriit oppidum BuUeiinae, et innumeri aquarum cali- *27^' » L* fr'} 
darum fonles scatent, ad valetudinem simul etvoluptatem satis ^'^fh '/£?, , sjju 
idonearum, duoque flumina excurrunt, multum laudata trutis ct *A/*U*s , #9*** &*' 
anguillis. A laeva partc vallls ; oppidum ciiam sedct Orunis W*-+< t #***£~t 1U**~ -> 
in monte , magna copia probatissimi casei dives, qui finem ^«^«i^, /fW- ***••*/*'* 
huic regioni imponit. Iluic adjacet regio $^f^V f i/it^ix*^*-'-, 

Montis-aclti, Superioris dicti a montibus hiberna nive can- l/% t 4*s«*+^> / &$***'} 
didis, quae culturae parum, at pabulis satis idonea, duo habct // {LC*f+s, 

fiumina, ct octo oppida Nulae, Osillae, Pattdde, Bantinac, 
Bidhcarae , Buddusbnis , Aiahae, et Montis, in cujus agro 
est Ecciesia S. Pauii prioratus ordinis . . . . In hac regione 
interiere duae Abbaiiae Aquae-iermosae, et S. Mariae de 



88 
Ardarello Cisterciensis Ordinis; nec non oppida Naivarae , et 
Usulifeni cum Casip.is Orgueris et Olofaae, quorum ruinae 
adhuc cernuntur. Huic proxima est regio 
<V* r */fc' ofkof' Montis Accti B artis Og iani, montuosa, et pabulis magis, 

quam culturae, apta, in qua flumen inter duo oppida Berchillae 
et Osheris excurrit, jacetque excisum Ocli oppidum, et Castrusi 
Cucati, cuuiCastro Montis-acuti , quod nomen regioni dedit; 
et urbs memorala Castrae, unde Dioecesis appellata. 

De Bisarchii Civitate et Dioecesi. 

Bisarchiensis, seu Gisarclensis, parva Dioecesis mediterranea, 
statim post Castrensem se ofFert, nomen a Bisarcrto sumensj 
quae civitas in regione Anglonis destructa cum paucis casis 
cernitur, nulla antiquorum aedificiorum majeslate servata, prac- 
ter templum testudinatum, et prisco artificio ex quadratis la- 
pidibus a Torcbitorio Judice turrilano constructum , columnis 
fultum, et Divo Antiocho dicalum, in quo sedes erat episco- 
palis. Haec Dioecesis anno 1414. babuit ab Eugenio IV uni- 
tam Ecciesiam S. Nicolai de Butuie, prioratum Ordinis . . . . 
poGiea anno 1502. fuit ab Alexandro VI. Dioecesi Aigariensi 
adjuncta. 

Habet dextrorsum in rcgione Oppiae propinquum oppidum 
Ardarae , in quo saepe Judices Logudori residebant , et 
Georgia, Comitae Judicis Turritani soror, ex quadratis lapidibus 
albis, nigrisque insigne condidit templum B. Marlae Begiri 
sacrum, tribus fornicibus muitisque columnis fultum, et muni- 
tissimam arcem, Castrum Ardarae, ampiissimis acdibus, nunc 
ruina deformatis, memoria tamen Aragonensium claris. Subinde 
occurrit regio 

Montis-acuti Inferioris, quae si a ioci conditione sic appei- 
landa sit; attaraen terrae fcccunditate ct amoenitate aliis longe 
est superior, babetque pecnarius grandes, et armentosissimum 
campum Oibieris, fontes , et flumina multa trutis et anguillis 
ubera.Tn hac Luguidokesii aPtoIomaeo memorali consederant; 
et nunc extant oppida Othieris, Bidufeni , Talae , Nuchli , Bu- 
lules, et Itiris: interierunt Oivbis, et . . . . ubi turris 






89 
parva, ot saccllum 0. Mariae sacrum iri hunc usque diem 
cernitur. Sed ad oram maritimam revertamur. 

De Bosa Urbc, ejusque Dioecesi. 

Post Algarienscm regionem sequitur Bosana maritima Dioe- 
ccsis, in qua Bosa urbs pervetusta Ptolomaeo, Plinio, et An- 
tonino Pio memorata , juxta Themum fluvium II. M. P. procul 
a mari interiit, nihil antiquitatis retinens praeter quaedam ae- 
dificiorum vestigia rudia, inelegantia, et coacervata, templurn- 
que intcgrum, veteri forma testudinatum, quadratis lapidibus a 
Constantino Episcopo constructum, ut ex lapide patet haec 
referente 

EGO . CONSTANTINVS . DE CASTRA 

EPS. . P. . AMORE . DEI . AD . HONOREM . STI. 

PETRI . HANC . ECCLAM . AEDIFICARE . FECI 

CDLXIII. 

Veteri hac destructa urbe fuit a Marchionibus Malaspinae 
anno circiter 1121. nova constructa Bosa , mari vicinior , ad 
fluvii dexteram oram, et montis radicem,qua meridiem spcctat, 
moeniisque cincta , Serravallis sfpe in verlice ipsius inontis 
turribus et duplici murorum corona munita, in qua duae sunt 
portae, una, quainurbem, altera, qua in agrum ad orientem 
patet egressus. Sunt aliae tres urbis portae S. Johannis ad Se- 
ptentriones, S. Justae ad orientem, et Pontis ad occidentem, 
ubi Themus fluvius urbem alluit, et insanam aestivo tcmpore , 
consurgentibus crassis vaporibus, reddit. Ejus praecipua aedi- 
ficia sunt Domus-regia, et episcopalis, templum maximum ca- 
thedrale B. Mariae dicatum; templum D. Anlonii, monasterium 
Carmelitarum extra muros; templum B. Mariae MagdaSenae, S. 
Crucis sacellum , et sodalitium Confallonis. At templum S. 
Mariae Garavettae, ubi erat antiqua Abbatia ordinis . . . 
jacet solo prostratum. Sunt praeter haec alia et multa sacella, 
quae non juvat enumerare. Ad portas autem, quas dicunt S. 

12 



/ 



90 
Jobannis et s. Justae sunt publici fontes puteales , unde populus 
haurit aquas : nam intra moenia nullae sunt dulces , puteis 
salsam manantibus aquam. Solum habet Bosa foecundum vini, 
olei , tritici et cujusque gencris arborum et fructuum feracissi- 
mum, inter quos ficus sunt probatissimae; praeterea agros 
sativos, camposque pascuis laetos, et sylvas glandiferas in 
montium convallibus ad alendos porcos satis idoneas. Por- 
tum olim habebat in Themi ostio; sed ejus aditus lapidunl mole 
a Bosanis anno 1528, metu Francorum classis, praeclusus , 
nunc appulsum navium et triremium prohibet. Nihilominus in- 
sula parva cum turre munita, contra jacens, tutam stationem 
adnavigantibus praebet. Fit in hoc mari piscium et coraliorum 
plurima captura. 

Ipsius Dioecesis amplissima est, incipiens a finihus Dioecesis 
Algariensis, unde exsurgunt montes excelsi, qui ad promonto- 
rium Marrargium , a Plolomaeo Hermaeum diclum, non procul 
a mari continenter concurrunt. Prior se cffert regio 

Montis-leonis, quae licet montibus aliquantulum sitaspera; 
frumenti tamen vini et pecoris exuberans est, et duobus flu- 
viis abluitur, Comilatusque titulo a Petro Aragoniae et Sardi- 
niae rege, anno 1383, decorabatur. In qua nunc extat Castrum 
Montis-leonis in vertice montis ardui excelsi et praerupti, 
ubi solum est planum , et fons perennis; quod castrum licet 
unico ad meridiem et difficili ascensu tutum esset, et paucis- 
simi presidii indigum; nihilominus longam post obsidionem 
fuit deditione captum anno 1451. ruinisque deformatum. Ex- 
tant et oppida Villae novae a piratis , anno 1582, direptae, 
Romanae, Putei majoris, Marae, et Patriae, quae in latere 
trium montium sedet tot antiquis ornata monumentis, et subler- 
raneis cryptis magnificis, ut opinari liceat urbem antiquam 
Macopsisam, a Ptolomaeo memoratam, ibi interiisse, proutex- 
cisum jacet Castrum Bonvicini cum suo suburbio, et oppidum 
Paulisy ubi templum est S. Laurentii , in antiquis codicibus 
memoratum, et aedes prioratus S. Eustachii ordinis . . . 
oppidumque Minutddes, ubi est insigne templum S. Michaelis 
clmA' Jv^KOuKhi iJe Furrighesosm eisdem codicibus memoratum, et cetera op- 
, * ,.,J pida Massaclae, Montis-Curtci , 6'. Vicloriae, Mocitani , et 

Mincrvae ad pedem cxcelsi inonlis ejusdem nominis sitae, 



*t<K~+ 



91 
quorum ruinae, adhuc visuntur. Hinc transgresso Prali-magni 
iluvio , se ollert cflusa planilies Bosae. 

Planaiua , regio culturae admodum ct pascuis idonca, duo- 
busquc fluviis irrigata, ubi nunc cxtant oppida Sindiae et Sd- 
gamae antiqua et vencranda Arcangeli Gabrielis imagine no- 
biiitatae, et oppida Tinniirae, Sunis, Mbduli , Magomadas, 
et Triumnoracium. Bosae magis propinqua , huic contermina est 

Montis-ferri regio, quae fontibus, et fluviis insignem ad ma- 
re planitiem habet, intus vero Maenomenos montes densissimis 
sylvis confertos, et pabulum uberrimum pecoribus suppeditantes 
vallesque frumentarias, et colles laudatissimum vinum feren- 
tes : in qua Cornensii populi , a Ptolomaeo etiam Aequilesii 
dicti , consederunt, et extat Castrum Montis-ferri in edito 
colle ab Ittocaro, Judicis Barisonis fratre, conditum, artc et na- 
tura satis munilum, atque oppida Citralis, Sinnarioli , Scar.i, 
et S. Luxwii. Interiit autem antiqua urbs Corni a Plolomaeo, 
Livio, et Antonino Pio, memorata, et oppida Picinuris, et & 
Leonardi cum templo, ad quod crat prioratus Ordinis militum 
S. Johannis Hierosolymitani. Quibus sit finis Turritanae pro- 
vinciae. 

De Arborea, Oristanique Urbe , et Dioecesi. 

Transactis Maenomenis montibus post Bosanensem Dioece- 
sim sequitur secunda Sardiniae pars Arborea dicta, quae Ju- 
dicatus titulo fuit a Pisanis, anno 1050, decorata; deinde Regni 
nomen a Friderico Barbarossa, anno 1164, est consecuta: his- 
que obliteratis titulis, anno 1370, Comitatus a Petro Bege ; et 
anno 1410, Marchionatus Orisiani coepit a Martiao Bege A- 
ragoniae nuncupari, ut rcfert Zurita; quo titulo Reges Ara- 
goniae ab anno 1480, usi sunt. Sedet haec iusulae pars inter 
Turritanam, et Caralitanam , in plaga occidentali , qua mari 
sardoo alluitur, quatuor constans jurisdictionibus ecclesiasticis, 
quas graeci Dioeceses appellant, Arborensi , S. Justae , Usel- 
lensi , et Terralbensi. 

In Arborensi fuit urbs antiqua Tharrae a Ptolomaeo me- 
morata in - promontorio S. Marci sita, quod longissime in mare 



92 
excurrens cum alio promontorio Frascliae dicto amplissimum 
Oristanensem sinum, cujusvis magnae classis capacissimum, ef- 
iicit, et amplectitur. Haec urbs nunc proslrata jacet, vepribus 
et sylvis adeo obsita, ut in ea nihil pulcrum integrumque 
cerni possit, nisi fons perennis, dulces exhibens aquas, et pri- 
scae structurae templum testudinatum , D. Johanni sacrum, 
metropolitana sedes Episcopi Tharrensis et Arborensis , quae 
in Oristani urbem est translata , anno circiter 1070, quo 
Orzoccus De-Zori, Arborensis Judex, cum toto fere populo in 
eam commigravit. 

Urbs Orislani , vel ut habent vetusta monunaenta , Arislanis, 
juxta flumen Thyrsi ifi solo campcslri posita IV. M. P. amari, 
X. M. a capite S. Marci , et cincta moenibus et turribus a 
Mariano Judice Arborensi , duas dumtaxat habet porlas, unam 
Pontis dictam, quae ad Circium versus anno 1291. ab ipso 
Mariano fuit condita; alteram , quae Porta-maris nuncupatur , 
conlra meridiem , et S. Justam , anno 1293, fuit ab eodem, 
ut ex illarum inscriptionibus constat, fabricata. Atque ibi ad- 
huc superest arx insignis Castrubi Oristagm vulgo dicta, 
domusque amplissima Marchionis, quae licet aliquantulum rui- 
nosa sit, majori tamen parte integra , et affabre elaborata 
cernitur. Inter alia aedificia memorabo templum maximum, 
B. Mariae sacrum, quadrato lapide insignique structura a Tor- 
gotorio Archiepiscopo et Mariano Judice Arborensi anno 
1228 constructum, ubi sedes est Archiepiscopalis, et antiqua, 
piaque B. M. Virginis Annunciatae imago populorum frequen- 
tia sanctissime culta; sacellum Saivatoris, prioratus . . . . 
de Jure palronatus marchionum; templum S. Nicolai, Abbatia 
ordinis .... extra Portam maris; templum S.Francisci, 
monaslerium Franciscanorum Conventualium , ubi est sanctis- 
sima Crucifixi imago miraculorum fama et populorum confluxu 
celeberrima, quae a S. Nicodemo, ut fertur , ad vivum fuit 
expressa, et caput S. Basilii Magni, auro argenloque clausum , 
graecam habens in theca inscriptionem ; templum S. M. Mag- 
dalenae, monasterium Franciscanorum de observantia extra 
muros; templum S. Clarae, monasterium moniaiium ordinis S. 
Benedicti; templum S. Antonii, prioratus , et hospitale infir- 
morum ; templum S. Vincentii , prioratus Ordinis .... 



93 

lcmplum S. Lazari , prioratus Ordinis .... exlra muros ; 
aliaque sacella, domum Archiepiscopalem, Senatoriam, carccres, 
et forum olitorium et piscarium, tabcrnam mcrcium exterarum , 
fontes duos puteales Carri, et Pubaiae, aquam largiter pro- 
pinantes. Civitas est aliquantulum angusta, et propterea quinquc 
illi haerent suburbiola, & Lazari, Noni, Magdalenae , Ponti- 
culi, et Figulorum , ubi fiunt opera figulina. Ager pinguissimus 
et frugifer est, at passim paludosus , et frequens stagnis. Ex 
quibus ad mcridiem est stagnum S. Justae , Paludis-majoris , 
Pa!udis-fici, et Saxi; ad septentrionem stagnum Maris-pontis, 
Mistrae, et Maritermae, in quorum aquis cycnorum multituuo 
frequentare solet, et fit infinita piscium et anguillarum captura. 
Hinc vero aer crassior et concretior aestivis solibus reddilur, 
teterque odor gignitur delicatis peregrc proficiscentibus saepe 
lethalis, et accolis ipsis aliquando perniciosus. Quare urbs 
ipsa parum est populosa; habet tamen maritimam dioecesim 
amplissimam, novem continens regiones, quarum prima est 

Campitanus de Milis , regio campestris, S. Marci De-Sinis 
etiam dicta , quae a finibus Dioecesis Bosanensis usque ad o- 
stium stagni Maris-pontis occidentalibus fluclibus abluitur, et 
inter Moenomenos montes, et flumen Tramatiae, usque ad fines 
regionis Monlis-ferri protenditur, frugifera, et pascuis salis 
idonea, ingentique sylva malorum aureorum citrorum et limo- 
num etiam sponte nascentium nobilitata, florumque odore suf- 
fusa. In qua interiit urbs anliqua Tharrae a Ptolomaeo , 
Thjrae in S. Ephysi historia, et aliis antiquissimis monumentis 
dicta, extantque septem oppida Tramaliae, Vadi-ldti, S. Ilibri , 
Nurapoliae, Seneghes, Milis , dicta malorum aureorum sylva 
insignis, et Bonarcadi , ubi est prioralus S. Zenonis, Ordinis 

Iude meridiem versus sequitur aiia mari- 

tima regio 

Campitani-majoris dicta, quae insigni planitie usque ad 
piscosum flumen Thyrsi effunditur , foecunda, et frumcnti fe- 
racissima, arboribusque domesticis, et vineis vestita , in qua 
sunt oppida Celleiani, Baralilis, Biblae, Noracis, Caprac , 
ubi aiiliqua cernitur Arx Maris-pomis aquis olim cincta , 
Wuraecaprae, Dounigallae , Solanae , Fenughedac , JSo/a- 
cis-nigri, Massamae, Siac-majoris, Villae-iongae, Soloruoiae, 



94 

et Cerfallini, ubi Thyrsus fluvius optimas dat auratas. Huic 
contermina regio est 

Campitani-Simagis, quae a litore maris inter duo piscosa 
flumina Thyrsi , et S. Justae , effunditur, tota plana, pascuis 
magis, quam culturae idonea. Extant in ea urhes Oristagni, 
et S. Justae, de qua, ejusque Dioecesi, suo loco dicemus, et 
octo oppida Palmae, Siae-i£hjprw > ^'"°-ritrtnnr, Villae-ur- 
banae, S. Hieri, Oleastri, Sillni, et Simagis, S. Coelii Sym- 
/ % machi palriae: interiit urbs Hiadis, et oppidum Congii; cujus 

< **" • ^«"jY* ""** agr° haeret re S io 

e c^a^y'^1 ^K <^ Pars-Baricati, regio, mediterranea , quae montibus sativis 

f*. iMt/Lxt, «**-^c«W^et pascuis aspera, frumenti, vini et pecoris est exuberans, 

hx. X+X <l7i ■ ^uI^yJL f mvioS( l ue babet , piscatione auratarum, salarum, et anguil- 

larum insignes. In ea sunt oppida Villae-novae-Trusclielli , 

JLf* ""V^Fom-Trajani, quae fuit urbs antiqua, et nunc jacet prostrata 

^f^ v *•«- W****£», juxta fluvium, multis antiquis semidirutis aedificiis tum publicis 

tum privatis ornata, thermis in primis , tota Sardinia celeber- 

rimis, adsudandum, et varios morbos depellendum efficacibus, 

ponte maximo toto lapideo, aquaeductu sumpluosae slructurae, 

viaque lata maximis lapidibus strata, et anliquae slructurae 

aedibus, D. Luxorio sacris, inloco, ubi pro Christi nomine fuit 

decollatus, et hujusmodi inscriptio cernitur 

* 

* HIC . EFFVSVS . EST . SANGV . . 

BEATISSIMI . MARTYRIS 

LVXVRII . CELEBRATVR 

NATALE . EIVS . XIIKS * 

* RENOBATVS . TEMPORIBVS 

HELIA EPCP. 

Sunt etiam in hac regione oppida Allais Ullae, Bidonlni,- 
Nuceti, Ardaidis, quod cerasis abundat, et Busachis, mona- 
sterio Fratrum Dominicanorum, et Collegio Patrum Soc. J. 
insignis<; Neonelis autem, et Serratilis, sunt Dioecesis S. Justae, 
licet sint ejusdem regionis. Cui proxima est regio 

Austis in amoenissima et pinguissima convalle, pascuisque 
montibu3 conclusa, in qua duo currunt flumina, et tria extant 



m 





95 
oppida Thctis, Thlanac, ct Ahstis parum inter «c distan- 
tia. lnde occurrit 

IUrbaria Mandrelisais appcllata , regio montuosa, flu- 
vio Massaris, alioque innominato irrigua, quae septem habet 
oppida Dcsuli, Tonarae, Sorgoni, Spasulhni, Atzdrae, Or- 
tueris, et Sanmughei. Interius orientem versus est 

Barbaria Belvini solum habens asperrimum, et maximis tume- *•—*»* 
scens montibus, qui castaneis et juglandibus sunt referti; ubt sft* *** 
lliunen Dosa deiluit cum alio flumine. In qua extant oppida h' , e/ 
Mednae , Gadbnis, Aritzi et Belvini. Inde meridiem vcrsus cst #£?«*» ) 

Pars-Valentiae solum habens amoenum inter montes Ja- n*4 y r %<,um+*yC 
rae, et Asunis, vini, tritici et pecoris exuberans , multisque fjfj, #/*****» ^' ff" 
irrigua aquis; in qua Valentini populi, a Ptolomaeo memorati, utfj^ £****** 4*4+"H ** 

Mabmilla Arhorensis, m qua regione oppida Gesturis , //'■-■-« 

Bariiminis , et Villaenovae-franchae huic Dioecesi finem im- XjL 
ponunt. Quare de aliis hujus regionis oppidis, ipsiusque solo, 
alibi dicemus. 

De S. Justac Civitate , et Dioecesi. 

Secundo ab Oristano lapide antiqua Hiadis urbs, idolorum 
cultui dedita, fuit mirabiliter destructa, fluctibusque siagni 
absorpta, et juxta litus eondila S. Justae civitas, cui nomen 
dedit S. Justa, Virgo et martyr, quae cum sanctis Virginibus, 
Justina, et Enedina, miraculis clara, magna sardorum frequen- 
tta colitur in templo ipsius urbis maximo, eisdem sanctis dicato, 
ubi sedes erat episcopalis, quae anno'1502. fuit ab Alexandro 
VI. Arborensi Ecclcsiae unita, atque ita praesule, et populo 
destituta, ruinisque deformata, cernitur. Urbs ipsa absque moe- 
niis unum tantum viculum, quem ipsius stagni piscatores inha- 
bitant, retinet. Ejus Dioeccsis interius est, et , post regionem 
Campitani de Milis , incipiens a regione , quae dicitur 

Pars-cilris-regalis, quae plana csi , et jucunda, frumenti 
et vini feracissima , frugiferisque arboribus foecunda, duobu# 



««*• 



96^ 
fluviis et mullis irrigata footibiisj nbi Equile regium, et qua- 
tuor sunt oppida Paludis de Latino, Guilartiae , Aquae-san- 
ctae , et Aditus-majoris; quibus adjacet regio dicta 

Pars-Cieris-Slperioris, Canalium etiam appellata, soli bo- 
nitate, et rerum abundantia, alteri non inferior, sed piscosis 
fluviis nobilior. In qua extant oppida Domus-novae, Norguilli , 
Sohs , Orenae , Tadasiinis, Zuuris, et Seduli; et interius 
oppida Ustedi, Urfii, Boeles , Licheris , Suei , Nordai, et 
Guilcieris. Inde sequitur altera fractio regionis , quae dicitur 

Pars-Baricati, in qua Serratilis et Neonblis, hujus Dioece- 
sis oppida , sedent, illisque succedit 

Baubaria Ollolais, ubi Cornu-bovis, et alii montes extol- 
luntur, et frondent sylvae densae, et scatent fontes insignes, 
ex quibus plura flumina oriuntur. Res pecuaria est in honore. 
In ea sunt oppida Ollolais, Olzais, Gavbis , Mamoidtae , 
i)i/viJ«A Orcddae, Lodlnae, ct Fonnis, in cujus agro caseus fit pro- 
batissimus. Fuit haec regio Ollolais cum aliis Belvini, Bithis , 
et Mandrelisais, Barbaria dicta , quia in illis habitarunt, ut 
inquit Strabo, accolae barbari, qui tales natione erant; et il- 
larum regionum gentes sunt Barbaricae, ut inquit Justinianus 
1. 2. de off. praef. praet. Africac §. in Sardinia. Et ita Bar- 
baracini appellantur a D. Grcgorio Papa, qui eos ad fidem 
Christi convertit, ef in paroeciam eorum loca redegit, ut in 
historiis dixi. 

De Terralbae Civitate, et Dioecesi. 

Post S. Justae agrum, ejusque stagnum et fluvium, sequitur 
maritima Terralbensis Dioecesis, cui dat nomen urbs Terralbae, 
in planitie non procul a stagno Sassi condita, quae niwic de- 
serta, soloque prostrata, herbis, rubis, et virgultis obsita, ja- 
cet, nullam antiquorum aedificiorum majestatem retincns, prae- 
ter templum maximum quadrato lapide consfructum, etD. Petro 
sacrum , in cujus fronte huju&modi inscriptio legitur 

Anni Dni cum mille centum quadraginta quatuor cur- 
rerent Maii die decima Episcopus Marianus haec posuit 
limina. 



97 
Erat in ea sedcs Episcopalis, quac postca anno 1302. ftiit 

ab \!exandro VI. Eoclcsiae Uscllensiunila , et habet insujnem 

Diocccsim, in qua cst Abbatia de Jjbimis dicta Ordinis .... 

et regio ^. 

Pars-montium , quae dextrorsum versus mare a finibus Dioe- 

cesis Arborcnsis usque ad regionem Montis-regalis* eftusam 



liabet planilicm, frumcnti feracissimam, et pecorosam; in qua '^'«^it^ M 

d< fluit Sacer fluvius a Ptolomaeo memoratus , et est insigne yunnJfr**' c/i^lhoJ */ 

templum S. Petri Tcrralbensis, suburbium et Castrum Uras, 

oppidumque Bonbrcilis a piratis direptum depopulatumque: »^ £ fi^y*+> f**6~ 

intus vero sinistrorsum , ubi ea desinit planities, sunt montes 

pascui, sativi colles, et amoenae valleculae, in quibus extant Jx**» o& m* &■» *».»« « - 

,-oppida Mbgori, Masidlae, Siris, Simalae, Gimussi , Pom- 10 }*M*~ lu^>,jfx^> 

wrr *pij Sercelae , Gonnos-tramatiae , Gonnos-Cotinae , et Mor- o^^j 

gorigibris, unde nomen et originem sumpsit fluvius, qui eam ttAks /**-$***>*$ ****** 

decurrit rcgionem. Interiere . . . Cui succedit regio %^ «^»«V (j*r* ¥***** \ 

Motis-regalis , Comitatus titulo ab Alphonso Rege anno ^^ v t^ <+ktf*f*+> 

1429. decoraia, in qua Neapolitae popuii a Ptolomaeo me- . /. 

morati conseaerunt, irngata iluvus, elata in montes, qui ulmis, / 

pinis, et aliis sunt obsiti arboribus, praesertim versus mare, 

ubi olim eraU^ rfc^fc. 

Judicatus Colostrais, seu Curatoria de Arbus: in qua 

nunc extant oppida Arbus, Serri, et Guspinis', interiere pri- 

scae urbes a Ptolomaeo memoratae Osaea, et Neapolis, ubi 

templum S. Nicolao sacrum, et alia antiqua monumenta , cer- 

nuntur; Sardopatoris famjm Inieriit, et insigne Castrum Her- /T4> 

cuLEpaj deslructum, desertumque jacet simul cum oppidis ■ *7*' 

Archiepiscopi fylanissae , et Majoris Depont, quorum ruinae " ^rrcM.4^ 
P^adhuc cernuntur. Interius autem planitiem habet insignem, in 

qua sunt oppida Fanadighae, Gonnos , et Pavilibnis a pi- 

ratis anno 1584. direpti_, oppidum S. Gavini, \n cujus agro 

fit crocus optimus, et stagnura est amplissimum, Aquae Neapo- 

litasae a Ptolomaeo dielae, et Sardara, in cujus solo fontes 

calidi et salubres effervescunt , qui medelas contra varios mor- 

bos aflerunt; verum jacet semidirutum balneum priscae stru- 

cturae , et vicinum Castrum Montis-regalis in excelso et 

arduo monte conditum natura Ioci mocnibus ct turribus satis 

munitum, unum tantum habens aditum, qua Orienlem respicit. 

13 






98 

De Usellis Urbe, et Dioecesi 

- Ussllii civitas, Ptolom. Tab. VII. et Oauphrio Panvinio ia 

fce / «•^A**»* J*'f/ h. Irnp. Rom. referentibus , fuit in Sardinia insignis Romano- 
VK 1H^ % n*U* f**"- rum colonia, non in maritima occidua ora, ut existimat Ptolo- 
far* fpnfi' ***"' maeus, quum nulia ibi cernantur urbis vestigia , nullumque 
<y. tn -,*t.. aupersit Usellis nomen; sed intus in frugifera et irrigua regio- 

ne, quae est 

Pars-Usellis amoenis montibus elata pascuis et sativis, ubi 
Usellis est cum maximis antiquitatis monumentis, et Usellen- 
sis cathedralis ecclesia, cujus sedes postea translata est ad 
oppidum Ales ejusdem regionis in ecclesiam S. Petri prisca 
structura insignem, quae soSa cum Episcopi domo absque po- 
pulo, et aliis aedificiis in loco campestri sita raro a Laicis , 
moleste aCanonicis, et aliis clericis longe commorantibuSj fre- 
quentatur; habet tamen vicina alia ejusdem regionis oppida 
Ceparae, Gonnos-nbo , Scovedi, Curckris* Fici , Pavi, Bana- 
ris, et jacet in ea excisum Castrum ^arguWlis, cujus ruinae 
cernuntur; illique accedit 

Marmillae (UseLlensis) regio amoenissima, et soli foecun- 
ditate celebris , valles et coiliculos planos ad dexteram, mon- 
temque Jarae ad sinistram habens. In qua sunt oppida Selzi, 
Genuris , Sinis , Baradilis , Baressae, Acenis, Ussarbllae , 
Ussarae magnae, Turris , Slddis, Paludls-Arbareac , Linae- 
madrbnae, FiLlae-novae-Sitzami , Forri , Sitzhmi , Marae- 
Arbareae, et Castrum Platearum. Forri oppidum in regione 
Partis-montium continetur, licet sit hujus Dioecesis; qua Judi- 
catus Arborensis terminatur. 

De Caralitana Urbe^ et Dioecesi 

Post Arboream sequitur meridiem versus tertia Sardiniae 
pars Judicatus tituio olim a Pisanis, postea Regm nomine , ut 
inquit Jacobus Mainoldi ( De titulis Regis Phiiippi cap. de 
Rogno Sardiniae ) decorata, quae usque ad fines Gallurae 
eilusa mari sardoo , africo, et tyrrheno abluitur : et quatuor con- 
siat Dioecesibus , Caralitana, Sulcitana, Sueliensi, et Dohensi. 



39 
In Caralitana claruit urb» Caralis , quam antiquiesimam 
fiiisse tradit Pomponius Mela. Fuit enim ab ArisLieo , ot in- 
quit Julius Solinus, anno ante Christi adventum 1370. parva 
Graecorum et Lybicorum manu, qui inibi dispersi in tugu- 
riis et speluncis habitabant, condila; vcl, si , ut reiert Pau- 
sanias, numero minores Arisiaeus habuit colonos, quam 
quantum ad novam urbem constiluendam satis esset, et pro- 
plerea nuliam in Sardinia urbem condidit, fuit a Carthagi- 
ncr.sibus anno ante Christi adventum 510. constructa, ut idcm 
tradit Pausanias , et consentiunt Leonicus et Claudianus, qui 
eam non in vertice montis, sed ad radices juxta mare in 
lcngum sitam fuisse his carminibus cecinit 

Uibs Libjam contra Tjrio fundala colono 



Tendiiur in longum Caralis 



Eam inter digniores et celeberrimas Sardiniae urbes numc- 

rat Strabo; urbem civium romanorum appellat Plinius; et 

urbem urbium Sardiniae fuisse referunt Florus, et Jomandes_, 

qui tradunt anno ante Christi adventum 175. a T. Sempronio 

Graccho Consule ob rebellionem et conlumaciam fuisse expu- 

gnatam , et, ut inquit Franciscus Berlingherius L. 111. cap. 5. 

Geogr., deletam, indeque tantam captivorum mullitudinem 

Romam asportatam , ut ex hoc proverbium fuerit, inquit Cor- 

neiius INVpos, ceSebratum Sardi venales : quod tamen Grigi- 

nem a Veiis duxisse alio in loco demonstravinius. Ea deinde 

restituta et restaurala; tum vario et diuturno bello afDicta, lan- 

dem Saracenorum invasionibus prorsus extincta. Ejus deinde 

ruinae surrexerunt in fabricam novae urbis Caralis, quae fuit 

condita in verlice ipsius monlis, ubi in subjectum petagus 

prospectum habet jucundissimum, et ab oricnte praerupiis et 

inaccessis munitur rupibus, a meridie, et ab occidente loco 

clivcso et difficilis ascensus ; fuilque anno circker 1257. moe- 

nibuset turribus cincla a Pisanis , et Castelloi-Castri appel- 

lata, ut constat ex Johanne Villano Chron. ( L. IX. ) , Augustino 

Justiniano in Chron. Genuen. ( L. 11. ),etex inscriptionibus \n 

dictis turribus, et in frontispicio, et suggestu marmoreo, templi 

maximi sculptis ; postea antiqua sede archiepiscopali caralitana 

ornata nomen civitatis Caralis, quod retinet , est conseeuta, 

erassiorique muro, et multis circum muniia propugnaculis, ac 



100 

^ ttrmentis aeneis, reddita est a Carolo V. et Phiiippo H. ad- 

modum tuta, et fere inexpugnabilis; praesertim quia habet 

j , granaria publica , in quibus biennii cibaria ad obsidionem 

urbis, si accidat, semper reservantur, trcsque puteos publieos 

S. Pancralii, S. Crucis, et Fori caseorum, largiter aquam pro» 

pinanles, et in singulis aedibus pro familiae potione cisternas. 

Patet introitus urbis tribus turritis portis, Porta majore, Leo- 

$<'***+ f+f»*"' * tf *~", nina dicla, meridiem versus, ubi qualuor sunt ordines muro- 

f V#rfWt % *+- f**** rum cum c l liatl,or portis; Porta *S. Pancratii ad Septemtrio- 

; / m»,^/«« , t*' /^ p^iera , ubi est insignis turris tota fere marmorca cum specuja 

£Va>^w v pro navigiis appellenlibus, et tres murorum ordines cum tribus 

[*2^t^}iortis; et tandem Porta Elephantis , ubi alia nova et magna 

&Z% ' 'Zv^sv^tTp^f^* iurris lota fere marmorea occidentem spectat. 

rrtf 4*Yy4t> J-J(**~rm* Hujus urbis insigniora aedificia sunt 

Templum maximum Arcbiepiscopale et Parochiale, S. Ceci- 

.<«*f $-Af**r ]iae sacrum, a Pisanis egregie constructum, columnisque mar- 

moreis fultum, ubi suggestus marmoreus affabre elaboralus 

" multis sustenlalur columnis spiralibus super qualuor leonum 

t fto-* S»(*fi>***irH h simulacris residentibus: templum S. Crucis nunc insigne Col- 

legium Patrum Soc. Jesu; (emplum S. Luciae monasterium 

monialium Ordinis S. Dominici; templum S. Eiisabeth mona- 

&<t*#- c*ffr-'ty%£i*<e*A4 sterium monialium Ordinis S. Francisci; et templum Pietatis 

sodalitium Confallonis'. Domus archiepiscopalis; Domus regia, 

ubi Prorex habitat; Domus Senatoria, Carceres, Piscaria, et 

Laniena. Haec urbs licet parva sit, tria tamen habet suburbia, 

Stampacem, Lapolam, et Villam novam. 

Stampax occidentem respicit priscis nudata moenibus habens 

?*#<r*w< k^P **0 in praecipuis aedificiis templum parochiale S. Annae, domum 

&i -jtf/... noy }&W!p ^°e. J esu > et tempJum cum cryptis S. Ephysi , ubi 

est sodafttium Sanguinis Jesu Chrisli, et aedes S. Clarae mo- 

'^^'^^^^'^'nialium dausarum Ordinis S. Francisci. 

Lapola, vulgo Marina, ad meridiem vergit, /super ruinis pro- 

^***" r\ stratae urbis Caralis condita, nunc a Rege Philippo moenibus et 

lU^ij* 4rc****-i propugnaculis munita, ubi est la Palisada, quod est duplex 

?t**»+iuyt4* i*"* cornu pajjs in fundo fixis efFormatum, ubi navigia includuntur, 

templum dTEulaliae parochiaie; templum S. Antonii, insigne, 

infirmorum hospitale ; templum S. Leonardi, ubi est sodalitium 

Orationis, templum S. Augustini egregia structura hac aetate 

fabricatum. 



JOI 

Viixanova ad oricntem in planilie absque moenibus sita lia- 
bet S. Jacobi leniphim parochiale; tempiimi s. Johannis ; et 
Dominieanonmi insigne monasterium. 

Exlra ea suburbia est tcmplum marmoreum S. Saturnini 

antlqua struclura ccleberrimum, prioratus ordinis ab 

Eujjenio IV. anno 1444. ecclesiae catbedrali Caralitanae uui- 
tus , ubi S. Fulgentius diu vixit; tcmplum S. Mariae Portus , 
nunc monasterium Trinitariorum ; templum Jesus amplissi- 
mum monasterium Franciscanorum de Observantia ; templum 
S. Augustini, ubi ossa S. Augustini diu conquieverunt, insigne 
monasterium Ordinis eremitarum S. Augustini, nunc majoris 
tuilionis Castri-Caraiis praetextu a Rcgiis minislris magna ex 
parie dirutum; templum S. Francisci , celebre monasterium 
Franciseanorum Convcnlualium; item Carmelitarum monaste- 
rium, cujus lemplum magnifica nunc conslruitur fabrica, alia- 
que sacella, et insignia priscae urbis Karalum monumenta, 
quae brevitatis caussa praetereo, huc usque cernuntur. 

In praefatis suburbiis omnes fere ineolae originem ab anti- 
quis sardis duxerunt, atque ita genuinam retinent antiquorum 
sardorum linguam : at in Castro Caraiis calhalana utuntur lin- 
gua; nam , pulsis antiquis Sardis et Pisanis anno circiter 
1329 , fuit colonia et praesidio Arajjonensium occupatum. 
Omnes tamen eodem jure, eisdemque magistratibus utuntur, 
hilariter vivunt omni abjecta Iristitia, ingenti luxu ac pompa, 
ac frequenti conversatione diurna atque nocturna. Habent cae- 
lum innoxium, mare jucundum , et portum amplissimum vario 
navium genere frequentatum ; agrum aliquantulum angustum 
sterilem et aquarum indigum. Vinum gignitur optimum album, 
et rubrum , pomaque sapjda. Ibi stabuianlur cuniculi plurimi, 
et nascitur salnilrum, quo ad bellicorum tormenlorum pulve- 
rem utuntur, et ad fortissimas aquas conficiendas, quibus 
aurum ab argento separalur. Ab oriente magnas habet salinas, 
ubi aquae maris aeslivis soiibus in salcm abeunt candidissimum ; 
stagnum piscosum , et phoenicopteris plurimis et aliis avibus 
aqualicis copiosum ab Occidente, cui sunt in longitudine XII. 
M. P. in latitudine III. 

Amplissima est Caralitana Dioecesis , in qua est CunAToraA- 
Nouae, regio maritima Sulcitanae Dioecesi confinis, tota de- 



>*** f $ 4 *T 



terta et sylvosa, solis feris, quibus maxime abundat, opportu- 
uas praebens latebras. In ea sunt Mons-sanctus ubi sacellum 
^st Divi Michaelis, et mons Separa, e quorum vertice Galita 
insula nitente coelo prospicitur, et plures praeier hos pascuis 
idonei: nec deest planities cujusvis generis frugum feracissima, 
Bec iluvii, nec salinae. Hic considebant JNobenses populi , te- 
ste Plinio L. VII., ex celeberrircis Sardiniae; et ut ir.quit So- 
■linus Polyhist c. 9. fuit a Norace Ibero condita Nobae ci- 
vitas, cujus meminit Ptolomaeus, Antoninus Pius, Pausanias , 
Leonicus, et M. T. Cicero in Orat. pro M. Aemiiio Scauro, 
quem ab accusatione Norensium defendebat. Jacet nunc excisa 
in promontorio,quod dicunt Caput-Pulae, ubi ss. mm. Ephysi 
ct Politi corpora septingenlis ocloginta quinque circiter annis 
conquieverunt , eorumque sacrae aedes cernunlur, et urbis 
non spernendae -reliquiae , aquaeductus sumpluosus, theatrum, 
moenia, balnea, et plurima aedificia semidiruta cum publica, 
tum privata. 

Interiit etiam in hac regione Castellum Pulae , et Saktis- 

'etrae- 




ac 
Magdafenae, et Capitis-terrae. lnde Caralim versus sequitur 
alia maritima regio, quae dicitur 

Cubatobia-Decimi effusam habens planitiem pascuam et sa- 

tivam, quam tres fluvii et stagnum piscosum alluit. Sunt in 

/. ea oppida Decimi-magni , Utae, Siliquae , et Villae-specio- 

f./t/tf* iuA/J-I. &ae . at j acent prostrata altera Uta, ^ S or Ji^ A f°JlMj^ ^" 

h *^S*~^y?"' p07 ni s , Sirvis, et Ortiocedrus , CASTRUM-Jo^rWel^^ in 

f%5 1 ;^V*~*nZ excelso monte, saepe in historiis memcratum, et Valebia urbs 

t<^ Jt x pv*+*\ <&r>a+* ^ p t olomaeo inter mediterraneas Sardiniae extrema ad imum 

h)*f<y* % ' meridiem posita: quom non procul a Decimo-magno fuisse 

y. %Ju O*»- 1W t i 0C ent monumenta, quae ibi supersunt, et antiquae structurae 

aedes D. INicolao, et D sacrae, et pons maximus ter- 

decim fomicibus connexus. Deinde intus sequitur regio dicla 

PABS-Hipris; tota fere plana, armentosa quidem,et gregum 
copia frequcns, cui pabutum uberum suppeditat; habetque a- 
quas stagnantes et irriguas, frigidas, et calidas , quibus infirnu 
plures praesentaneum experli sunt remedium. In hac regione 



est Chtrum-Sorris curn oppido cognominc, nunc dicto Villa- 

Sorris , Comitatus titulo a Carolo V. Caesare anno 1557. de- 

coralo, aliaque oppida, nempe Decimi-putei ', Serrae-mannae 

et Villae-Xirdi malorum aureorum, citrorum, et omnium 

cujusque generis fructuum copiosi. Excisa vero jacent oppida 

Hippis superioris et inferioris, utriusque Pavi scilicet superio- 

ris et inferioris, utriusque Fdnaris, Lenis, unde nomen flu- 

vio, Ispidi, Acliensae, Doviselli , Masbnae, Issi, Paurissi, a fyunvtpm* 

Mumpupusi, Mkrcae, Scari, Bdlnei , .. Sipblis inferioris et - t (/. $ /3$/£ 

superioris, Gurgbsi, Poli , Soghi , Palmae, et Idelspae dc * 

Sturpone. Interius postea se offert regio 

Curatoria-Nuraminis agrum habens sativum, pascuum et 
aliquantulum montuosum, praesertim prope Furteim, ubi pro- 
ximis magis excelsus surgit mons Coronae-rubrae , seu spelun- 
cte rubrae, et antiquus pons lapideus super perenni fluvio. 
Eitant in ea oppida Nuraminis, Villae-graecae , Furleis, 
Noracis, Samassis , Serrentis , et Salluris titulo Vice-comitatus 

ab Alphonso Rege anno 1436. decoratum: at desiderantur <U&x*U>j- i).J<-5* ^ ?f. 
oppida alterius Nurdminis, Pramontis , Canxelli, Nurapbci , $ Ku.ta^*i 
Borri, Barallae , atque Sentis, quae prostrata jacent. Inde J 

ad oram revertenti proprior Carali occurrit regio maritima, 
dicta 

Curatoria Campitani, tota fere plana, vinetis et culturae i- 
donea, duobus fluviis irrigua, et aliquot stagnis imminuta. In 
ea sunt oppida Asshninis , Sexti, Septimi, Sinnais, Mcirae , 
Cellarii , quae simui cum Uta constituunt Baroniam S. Mi- 
chaelis, dictam a Castro S. Michaelis, quod in ejusdem re- 
gionis monte satis natura munitum, et prisca structura ela- 
boratum cernitur. Praeterea sunt Mansum, et S. Avendracis 
oppidum multis constans hahitaculis in rupe a Libicis olim 
excisis, Paulis, Pirris, Quartucii, et Quarti, a piratis anno 
1582. direpti: jacet vero prostrata urbs et Castrum Bonaeris 
ab Alphonso, Jacobi Regis filio, anno 1325. conditum, multis- 
que privilegiis, et agris ditatum ; ubi adhuc plurimae specus 
viva rupe elfossae cernuntur, et templum parochiale B. Ma- 
riae sacrum, miraculorura fama et confluxu hominum nobiiis- 
simum cum insigni monasterio Fr. B. M. V. de Mercede ak 
anno 1335. condito. kd haec addam C.utrum S. Igias , seu 



rI04 
Gyliae oppidum ejusdem nominis a Gyllo Marcbione Longo- 
bardo, ut hispani refcrunt auctores, conditum , ct a suo no- 
mine appellatum, maltisque praeliis clarum, ut apud Augusti- 
, ~ 1 ,44 nuin, et Paulum Interianum patet; et oppida S. Vidnam, S. 

1f>i»~* ***«- !? *' j lUiani , Cipulae, Scnnerlni, Sapolli, Palmae, Germacae, 
7 - Sinnuris, Separae , Calagbriis, Slmbilis, Corongii, Ftumi- 
nalis, S. Mariae de Paradiso, Sedauni, Carbonanae, &iu- 
ris, Pitiixi, Bargargiae, S. Mariae de Claro, Salsalis, * • 
Soteminis, Scanni, Sirii , Scnnenbsis, Murta-urci, Matte-ruu, 
Solanae, Girsemi, Thizae, Separassi, Cusuae , Nulgis, Ma- > 
soris, Fillae-novae S. Basilii. — Huic proxima est 
: Sarrabi regio, partim montuosa, et nobilis ampla re pecua- 
ria, partim campestris, atque frumentaria; ubi stagnum pi- 
sculentum, et flumen Dosa a Ptolomaeo Soeprus appellatum. 
r >u*«r«- In hac regione diutino bello et plurimis et piratarum in- 
cursionibus interiere oppida Tacati , Norariae, Petreti, i d- 
^yrtAcl lae-Tronae, Rastrcidi, Ormbac , Ulmi, Jgualis, Cortimiae , 

, drrii^ P Pupus, Sornwi, et Sarrabi cum illius castro in monte ; et 

\*t»~<% \l«~ Ksupersunt tantum oppida Muravcrae, S. Vitu Duo reliqua 
*T bujus regionis oppida Putei, et Petrafoci, sunt Dioecesis 

Suellensis, de quibus suo loco dicemus. 

Sulci, et Fillecclesiarum Urbs, et Dioecesis 

fi* tfu+J** <<<** iV ^ Sulcitana Dioecesis inter Caralitanam et Terralbensem Sar- 

** •i,^*4^i/'/- /c * Al ^doo mari subluitur. Dicta est Sulcitaoa ab urbe Sulcis, quae 

P** 1, /* ' r&L**»** antiqua et celeberrima in Sardinia olim fuit, ut refert Pliinus 

**f<«"^? * f ^fa^(h. III. 13. 2.), et in bello civili inter Caesarem et Pom- 

^j^^f^y' fj pe j um a b hujus parte; nunc quidem pVostrata jacet, at mo- 

1/ *fM"r* ****** "t* numenta observatione dignissima relinens cum antiquo Castbo 

J^U-W^' "*~ *^r*SiJLCiTANO, et Cathedrali ecctesia B. M. V. dicata , quam nunc 

JU ,V+*p**tf< t de Tratallas dicunt. Ejus Dioecesis duabus regionibus constat 

. «^ i*- tnt****- • ^* nempe Sulcis, et Sigerro. 

rj*~f'ffr!) ' Sllcls re 3 io est maritimaetCaralitanaeDioecesicontermma, 
***{""*+ Jl^ *£*'. tota svlvestris et descrla , montuosaque n.mis a Capite-Piumbi 
% »H t rf f** ad Canis-nigri speculam , pabulis ideo et venationibus , prae- 

Uf"< ' , sertim iu. Curte Arcl^i dicta, insignis. Fluviis irrigua abundat 



10! 



armenlis , olcisque sylvestribus , et habct agros Palmae, Budelli, 7«****J* ^f/f^u^ 
et Tjggulariae cuiturae satis idoneoi. In qua ceciderunt cla- 
rissimae urbis antiquae Pupcl? a Plolomaeo, ct Tkgula& ab 
AntoninoPiomemoralae,CAsriuiM-PALrnAK, et oppida Piscinac, 
A^T Nepos, Urathlis, Pesi, Burslri , Buidicaras, Baicannas', 
letrargu, Garanatae, Subgii, Arenae, Furmentedi, Tra- 

casi, Pransi, Marbae, Gibas , Puamae, Nalarcati, Pade\ ',£ ^ fjl^j^u^ 
rios, Tillaestrubae, Baicuchri, Coatcrrae, Bcvi, Oradidi, F.X~ 4~~ *~<<^ 
Socomerri, Distrai, Adbi , Mariani , et Natalbis — Huic ^u ZiV-m^ 
contermma est. ^^ r^f* C*f f***' 

Siglrri regio, quae ad Guspinicos montes excurrit, et insa ^* 1 W "^L 
aliquantulum montuosa, praesertim ad Connesam, ubi mcns *' <yhrpt ^T^ *I< 
S. Johanms omnium excelsior extollitur, dives est arpenio ^r**0/ ; " 

plumbo, sulphure, et gemmis , mixtumque habet aliquot in lo- J^Z U ,JL,~A*^ 
cis-genus quoddam terrae , ex qua fit color gilvus. Aquis, ^f^ " *^*T* 
irugibus, et pascuis abundat, praesertim ad radices montium fc( J*Ub flu^t** 
ubi Viliecclesiarum urbs est sita VIII. M. P. a mari distans] 3«^ \ 
quae anno 1322. fuit a Pisanis moenibus et turribus cincla 
cum qualuor portis, nempe Porta-magistra ad meridiem versus 
fccclesiam fc>. Mariae Vallis-viridis ; Porta-nova ad occidentem; 
Forta &. Antonn ad aquilonem; et Pcrla-castri ad orieniem 
ubi Castrum-Salvaterrae, alias & Guantini appellalum, et in 
colhculo optima structura satis munitum , reddit lulam civila- 
f tem. Haec habet quatuor fontes, et templum insigne S. Clarae 
dicatum, ad quod sedes episcopalis Sulcitana fuit anno 1509 
ab Alexandro VI. translata. Olim erat prioratus S. Luciae Or- 
dims .... Decoratur praeterea templo S. Francisci, praecla- 

ro *ranciscanorum Conventualium monatferio, et Coilcgio PP. >-£*W- ft(U»u>f/«~'* 
Soc J. nuper condito.f Interierunt in Sigerro oppida F^ngiae, /j^ ~„ ' 
Sebatzi, Desi, Ursae, Museis, Marganais, Baregae , Pardi , 
Pensae, Peruccii, Seici , Serrai, Antesae, Guidandali, Ci- 
sae, Barcae, Villae-novae , Macii, Corongii, Tulhi, Par- 
rniam, Astiae, Flumentepidi , Sibolessi ? Sigulis, Connesae, 
f^Antesumadae, Argenis , Gatlursae, GtAtmslwbae , Ardae, ^ f^ 

Enecladi, Sivici , et Castruh Babatuli cum nobili Castro- 'UJ+ mm'&+"~ 
AouAjt-juuouuj: in edito monte, eXjinjjequaaue. nmecisa. * .1/ ,«> 



li 



)*> 



/ 

m 

Doliae Civitas, et Dioecesis 

Post Sulcitanam, et Caralilanam Dioeccsim seqnitur interins 
mediterraneu Doliensis dicta a Dolia , antiqna civitate nnnc 
dcstrucla , Bona-Dotia eliam, et aliqnibus Bona-V oglia, et S. 
Pantaleonis appellata ab ejus calbedrali ecclesia buic Divo 
dicata, Caralitanae Ecclesiae anno 1502. ab Alexandro VI. 
s r /j «7 unita. In qua conlinetur 

lm*i*!fZt }Plfffl Dolia, regio parlim plana et frumentaria, partim montuosa 

,v ^Lrntf. ct pascua, aliquot fluviis irrigata, babet oppida Samassais , 

cS^bU^^p^^H^ Siccis, Serdiir-iae, Ussanae , et Monasterii : cetera interiere 
h'x*< A t4/U*n*pL'iJf. nem P e Baraiia, Sipibla, Sidrianus, Bacchis, Strana, Bo- t Jmt 
(/t4*fc JkM-f*rj*t r t r « cl dis, Turris , , Cijterna , Ergatus , Janua, Trogodbris , 
Morcalus , Donbris, Mbdulus, Parasidis, Ninnbxis , Segb- 
jfitriJtu tJ*U 1\***4+£ us > NuoxiAnde sequitur regio, quae dicitur 

2 Trecenta, plana, irrigua, et amoena, cujusque generis 

frugum, et arborum domesticarum feracissima. In qua sunt 
oppida Seleghae, Seiinis, Goi-majoris, Goi-esilae , Qrtacesi, 
Senorhini, Segolais, Arixis, S> Basilii; at jacent excisa j 

oppida Segarlni, Bangii, Seneghae, Alhrae , Sehbci , Sumie- J*\\ 
ris, Arcuassilis, Turris, Separae , Sehbgi , et Gois. Postea 
interius se offert regio, quae dicitur 

Curatoria-Seurgi sita in amplissima agri planitiae frugum et 

• arborum domesticarum satis foecunda, aquis fluminis Dosae 

irrigua. In qua sunt oppida Gergeis, Scolchae , Manda- 

*if . rae, Gesici, Serris, Donnigalae , Siurgi , Orrblis , Vil- 

pryjk Jdsajli lae-novae-Tuli, Scalae-planae , Nurris, Gormis, et Sassais; 

interierunt vero oppida Guidisaffae, Guldilae, Cossi, Lcseis, . 
Sadalis , Guini, Barexis, Sinesi, Serassi, Speciani, Sterti- * * * 
lis, Serchis, Sercvlais, Usdssais, Torhhii-gentilis , Orsi , 
^ l tjH^iCU*' Mussi, et Nauli. Dexlrorsum est regio 

Curatobia Gerreis vel Galillae dicta, aspera, sylveslris, 

et montuosa, pascuis magis, quam culturae idonea, per quam 

etiam fluraen Dosae decurrit. Continet oppida Paludis, Silii, 

,. Ballai , Armungiae, Saltus , et Sisinis; at jacent excisa op- 

; W&» «,«*./ pjda £atrini, Nuragis, SurVegis, Castagnani , Crari, Connb- 

/*4ixAC si cum Castro-Orgoglioso ab Judice Arboreae olim desolato. 






107 

Sucllis Urbs, ct Diocccsis 

SuelliS, quibusdam opinantibus, fuit SusaleCvilla a Ptolo- 
niaco mcmorata, quae in lcmporum progressu colonorum 
multitudinc aucta scde episcopali decorabatur. In qua D. 
Georgius miraculis clarus quum sedisset episcopus, nunc ipsius 
tcmpli maximi habetur patronus: cujus corpus ibi sepultum 
dccenter populi frequentia colitur. Ea sedcs anno circiter 
1418, fuit a Martino Papa V., precibus Leonorae Manrique 
Comitissae de Chirra , Ecclesiac Caralitanae unita. Atque ita 
civitas ipsa proprio praesule ct moeniis destituta, populo immi- 
nuta sedet in regione Trecentae extra suam Dioecesim , quae 
maritima est, et a finibus Caralitanae et Doliensis incipit, 
ubi Scala-plana opp. Curatoriae-Seurgi , Petrafocus et Villa- 
putci oppida regionis Sarrabi existunt, et sequitur maritima 
regio, dicta 

Judicatus Chirrae, qui titulo Comitatus a Petro Aragoniae 
rege anno 1363 decorabatur, solum habet pro majore parte 
asperum monlihus, et pabulis polius, quam culturae idoneum: 
in quo Siculesii populi a Ptolomaeo mcmorati consederunt , 
et nunc jacent excisa urbs Lesa a Ptolomaeo memorata, Cv- 
STRuai Chirrae cum suburbio multis preliis nobile, et oppida 

Ulii, S. Petri, et Lentischi. Unde toia regio remanet de- * * tn<**t /' 

relicta, et sylvosa. Huic confinis est mediterranea regio dicta ja** ***>*« ' L' 

Barcaria-Seuli altis aspera montibus, a condensis syl- 
vis aratri impatiens, hinc frumenti indiga, solaque aquarum *•'*****/*** 
exuberantia insignis. In qua sunt oppida Scidi , Ussassais , 
Seuis, Sterzllis , *et Sadalis : jacet solo pros'ratum Genneskis 
oppidum. Ad oram revertenti se offert regio dicta 

Judicatus Agugliastri , plurimis quidem aspera moniibus 
glandium et castanearum feracibus; sed multis in locis plana 
amoena et frugifera, malorumque aureorum, citrorum et li- 
monum, aliarumque cujuslibet generis arborum et fructuum , 
mellisque oplimi copiosa. Iu qua populi Corpicenses a Ptolo- 
maeo memorati consederunl; et anno 1052, filia Regis Na- 
varrae condidit templum in honorem S. Mariae, quam Navar- 
resam dicunt, et cum suis incoluit oppidum, quod ibi cum Ca- 



V 



108 

stro Agugliastri, et aliis, jacet excisum. Evfant tamen adhuc 
oppida v ; ginti duo; nempe Tertenlae , Jersi , Ulassais , CM- 
iwjr, Gairi, Lanuseis , Locieris , Barlni, Tortolini, ubi sta- 
HM-tf-j fyr+JtA gnum est pisculentum , Girasblis , Lotzorais, Ilbbni, Ellnis, 

Arzanae , Strisallis, Bauneis , Trieis, Ursuleis , Manurris , 
Talanae, Oppidum Orgbsoli est regionis Curatoriae Niigori: 
Oliana est Judicatus Gallurae, de quo nunc dicendum. 

Zte Gallura > et de Galtellina Civitate, 
et Dioecesi 

A finibus Caralitanae Dioecesis statim post Alianae altissimas 

rupes sequitur Gallura, quarta Sardiniae pars usque ad flu- 

./f.* men Cocinae, terminum Logudori, excurrens: quae ab oriente 

abluitur mari tyrrheno, ab aquilone mari, quod Plinius Ta- 

^fc At'*>* w-j "phron, Antoninus Gallicum appellavit a Gallis, qui in ea re- 

i/+tf *gione, teste Annio Viterbiensi, sedes collocaverant suas. Fuit 

dtiy&^hL + ^ty**^^ insulae pars anno 1050 Judicatus titulo a Pisanis deco- 

* (0 ku. y**** iata > et ann0 1254. Regni nomine a Friderico imperatore or- 

/jJTfc/L.j nata - $ e( * ns a Petro Rege Aragoniae obliteratis titulis, Gal- 

tellina regio titulo Comitatus ab eodem Rege Petro anno 1370 

U decorabatur. Duabus Dioecesibus Gallura insignitur , nempe 

Jb4t**4*- ti r^""**? 1 Galtellina et Civitatensi, de quibus singillatim. 

De Galtellina Civitate^ et Dioecesi 

Dioecesis Galtellina post Suellensem ab Olianae finibus in- 
cipit, et habet Lollbven regionis Nugori, et Olianam regionis 
Agugliastri, mirabili fonte ejusdem nominis notissimam, in qua 
oleastrinum oleum, aulaea , tapetia , lodicesque texuntur. Cui 
succedit regio, dicta 

Baronia Uriseis juxta mare plana, Lesitanas aquas et 
Cedrinuh fluvium, ut tradit Ptolomaeus, habens, quae aesti- 
vis solibus aerem noxium reddunt: interius aspera est, et ex- 
celso ftfonte-Sancto, aliisque pascuis montibus aspera. 

ln hac regione est Civitas-Galtellina moeniis nudata, sed 



109 
non procul posito antiquo Castro Galtellino munita. Ejus 
ecclesia D. Pctro sacra sedem episcopalem habuit, quae anno 
1132, ab Innoccntio Papa 11. ul constat ex illius epist., Ec- 
clesiae Pisanae subponebatur. Sigon. L. XI. de regno Italiae, 
Sabellico L. IV., Blondo decacle 11. et Johanne Villano L. 
IV. referentibus; postea anno 1496. Ecclesiae Caralitanae ab 
Alexandro VI. unienda. Aliud etiam templum in ea est insigne 
devotissima Crucifixi imagine, quam populi frequentes vene- 
rantur. Extant alia septem oppida, nempe Torpehes, Irgolis , 
Gonifdis, Lbculis, Lullae , Durgdlis, et Urisbis , ubi est 
insigne Castrum-Urisae: at jacent solo prostrata oppida Go- 
libnis, Binissae , Duascodhres, Dulosorres , Muri , Scopeti , 
et Sifdibnis. Interius deinde est 

Barbama-Bithis , regio montuosa, et pecorosa potius, quam 
frumentaria, in qua excurrunt duo flumina, et sunt tria op- 
pida nempe Bithis , Gorofdis , et Onanlni. Ad oram rever- 
tenti occurrit 

Baronia-Posatae ad mare plana, frugifera, et vini optimi 
ferax, saccharo aptissima, fluvio et salinis nobilis; intus vero 
montuosa et pascuis magis, quam culturae idonea. Hic conse- 
derant Luguidonesii Phrigiae populi , a Ptolomaeo memorati, 
et nunc est Castrum-Fabae multis praeliis clarum, in vertice 
montis natura et multa arte munitum, et suburbium Posatae, 
validis moenibus cinctum cum turribus et porta, deinde op- 
pida Lodehes, Torpehes , et Siniscblae, ubi spina Coronae- 
dominicae asservatur, et fons mirabilis affluit. Jacet solo pro- 
strata urbs antiqua Feronia, a Ptolomaeo memorata; et oppida 
Guerrenolenneri, Tammarispae, Polterlscae, Pandnae, Monti- 
ndrgii, Stelldri, Guiddni, Illbis, Ossii, Hortimurdti, Corverae* 
Hurulis, Locbcs , Isarlis. Deinde sequitur regio, quae dicitur 

Curatoria Orfilis, tota deserta et sylvosa, pabulum uberum 
suppeditans, fluvio, salina, et portu nobilis; in qua interiere 
oppida Offudehes, Orfdis , et Reqiusbnis. 

De CivitatCj et sua Dioecesi 

Post Galtellinensem sequitur ad semptenlriones Civitatensis 
Pioecesis a Civitate sic dicta, quae anno ante C. % 1340, 



110 
fuit in campestri loco ad oram maritimam a Galata, ut in- 
quit Annius Viterbiensis, colonia Gallorum condita, a cujus 
patre Olbio Olbia etiam a Ptolomaeo et Orosio dicta est; quae 
anno ante Ch. Ad. 264, ut refert Jornandes, et Joannes Zo- 
nara, fuit a L. Scipione expugnata, et temporum successu 
deleta, atque obruta. Super hujus ruinis construcla postea 
fuit Urbs Phausiana, et Episcopali sede decorata, in qua B. 
Simplicius, qui saeviente Diocletiano anno Salutis 501. a Bar- 
baro Sardiniae Pracside pro Christi fide lancea confossus fuit. 
Post Simplicium nullo suffecto antistite sedes vacavit usque ad 
annum 601, quo S. Gregorii Papae jussu Victor Episcopus 
creatus paganos idola colentes ad christianam fidem conver- 
tit, et sedem collocavit in templo affabre elaborato, ac D. 
Simplicio dicato, qtiod integrum adhuc cernitur. Civitatensis 
ecclesia prius exempta fuit, anno tamen 1198, ab Innocentio 
Papa III. Archiepiseop. Pisano est supposita. Urbe demum bel lo 
Pisanorum et Genuensium desolata, in eodem loco civitas Ter_ 
raenovae condebatur, et Episcopalis sedes Ecclesiae Emporien 
ab Alexandro VI. anno 1502 unita, atqtie Turritano Archie - » 
piscopo suhjecta. 

Est Terrae nova civitas parva, et populo infrequens, quae 
opibus exinanita, tandem a Dragulte , immani Turcarum duce 
est incensa. Porttim habet Olbianum a Ptolomaeo dictum, tu- 
tissimum, atque amplissimum , longitudinis VI. M. P. olim 
difficilis ingressus maxime inexperlis; et propter parvos scopu- 
los, et saxa quae in eo sunt, a magnis navigiis subiri non po- 
test; ejus namque fauces obturatae fuerunt a Genucnsibus 
jactis in profundum molibus. Agrum habet in circuitu planum 
et frugiferum, antiquitalis retinens praeclara ornamenta. 

In eo enim sparsim hic illic cernuntur priscae aedificiorum 
columnae, episthylia, lapidesque secti et quadrati, nec non 
et aquaeductus, qui ex fonte S. Mariae Capitis-aquarum, ubi 
parva turris est, III. M. P.spatio, copiosas olim aquas in urbem 
ducebat. Extant ctiam non procul ab ea salinae, quarum non 
omncs aquae abeunt in salem, et flumen Prati-Ogiani anguil- 
lis, trutis, et mytulis uberum. Habet Dioecesim amplissimam, 
sed ex majori parte desertam, nam habitatur solum regio dicta 

Curatoria ©e gemims, quae mediterranea est , sylvestns , 






III 

montuosa, ct pascuis solum idonca multisque flhvioljs irrigua. 
Jn ea cst cxcclsus mons Limbarac, ct cxlant oppida J\'uches , 
Laiiras, CalajiiJmi, Templi , Agii , ct Bortigiatae. 

Rcliquuin Diocccseos, omnisque ptaga maritima squallet sine 
populo: nanique interierc in ea duodeeim antiquissima oppida, 
(jiiae ibi testibus Pausania et Ptolomaeo a Corsis profngis 
fuerant condita, inter quac Aleria, quae anno anle Chr. Nat. 
264 fuit a Cornelio Scipione, ut iuquit Jornandes expugnala, 
el urbes Heraeum et Plubium a Ptolomaeo memoratac, etc. 

Regio Fundimontis hahct prostrata Castrum Petresi insigni Cm*»Jm'+ ^W^e«^ 
fabrica cinctum super ampla planitie non procul a Terranova, *" 
et Castrum Testi in edito monte, mocnibus, turribus, et na- 
tura salis munitum; nec non et oppida Verri, Puzzbli, Ca- 
ressi, Toresii majoris , Calaniani, Taresini , et S. Cumia- 
7ii, ubi Pisana communitas equil ia habebat. Huic succedit 

Regio Cantani nunc deserta, quae habebat oppida Caniani, 
et Otgid/ii. Sequitur 

Curatoria de Unales habens excisa oppida Arsdghenae, 
A/bagnani , et Castri. Cui succedit 

Curatoria-Balanianae habens excisa oppida JVu/dghcs> U- 
ranni, S. Stepha/ii, Batbris, Vineae-majoris , et Tclargii. 
Acceciit postea 

Curatoria Montagnae, in qua jacent diruta oppida Ash- 
7iis, Albargii, Aristdnis, et Loci-sancti, ubi sacrae aecles 
B. M. V. et SS. Nicolao et Trano adhuc cernuntur: excisa- 
que sunt eliam oppida Horti-murati , Ariagani, Lapdlighae, 
JSIalassi, Agorag7ii, et insigne Castellum Longonis-sardi si- 
tuin in ora maritima contra Bonifacium. Denique se offert 

Curatoria de Jannas, ubi excisa jacent oppida Vineolae , 
Agugaris, Gardbsi, Lapiae, Malaelerrae, Datii , ei Saragni ; 
atque insuper oppida Carsia7iae , Aagndnae, Lacostae, Azi- 
mt, Crasmisadae , Corvdris, Capihbres, Acragdnis, Mcla- 
xini, Conarii, Ala/igii , Barddilis, Agughedae, Deviani. 

Quare praefati populi qui supersunt agrum in ea Dioecesi 
habent longe lateque vacantem, fontibus et fluviis irriguum, 
glandiferis sylvis , earumque magnitudine, pastione, venatione 
ceteris antecellentem. Multi ex illis pastoritiam excrQent, et a- 
grestem cum tota familia in montibus degunt vitam. Mille 



112 
greges illic, totidemque armenta per herbas pascunt, caseum- 
que probatissimum faciunt, porcosque saginant, ex quibus sae- 
samenta optima farcimina pernae petasonesque fiunt. 

Habitant hic et alibi Sardiniae pastores dispersi per insu- 

lam quandoque aperto caelo, et saepe sub arbore frondosa, 

vel in parvis casis stramentis , vel suberis cortice tectis, et in 

vastissimis priscorum colonorum antris, multique in Noracibus 

ab Iberis Sardiniae colonis passim conditis in locis agrestibus 

et montuosis, qui ad instar rotundarum turrium in angustiam 

ascendentium extructi,et testudinati swnt absque luto et calce 

solis lapidibus rudibus tantae magnitudinis, ut qui obeliscos 

ignorant, non facile sibi persuadeant ingentes eas moles po- 

tuisse hominum viribus eo comportari, et in altum tolli. Saepe 

ipse summa diligentia quaesivi an illius saeculi mausolea , 

turresve fuerint: nec tamen hominum memoria, aut hominum 

operibus, seu lapidum inscriptionibus, adinvenire potui. Saepe 

illos adivi, et plures solo prostratos, plures adhuc integros 

inveni habentes fornices amplissimas, januas vero angustissi- 

mas, et inter muri mediam latitudinem gradus, per quos in 

altum ascenditur; tantoque spectaculo intentus obstupui ad 

magnitudinis et magnificentiae miraculum. 

i^AAyn- <Wr^.-' Haec antiquissima aedificia inter miraWIia retulit Aristoteles 

y*t Jm+*i«Jm> ,'*/*U<*^ in libro de Admirandis in natura c. 8rr testatus sua aetate 

mAUh*>€*4~*s /^4*^fuisse in Sardinia alias vetustissimas fornices, et inusitata do- 

/^'t^i^Mi^W micilia modulatis quibusdam, sed disparibus compacta nume- 

tX*™~***~*+- %+jL*-io~it ris, olim a Jolao Iphiclis filio constructa, quorum tamen nulla 

<k*u*+ <»n>ut.<-Lju^ J0U vestigia hac tempestale in insula reperiuntur. Sed de Sardi- 

t^tZJ+~ *«£*• CU+ niae Chorographia satis. 

r^mj; vU fW«r «£'* *•* - 

v^uUi <&**+> 4i***«'*y <^ 

^fl^jUy^^'4^^' V^T,^ 




113 
TVE LAUDIBUS 

J. FRANCISCI FAR.E 

ORATIO 

QUAM IN TURRITANA ACADEMIA 

INTER SOLEMNIA STUDIORUM AUSPICIA 

die 5 Nov. anni 1833. 

HABVIT 

V I C T. A N G I U S S C H. P I A R. P R M F. 

ET IN EODEM ARCHIGYMNASIO 

P H I L. E T A A. L L. D. 



l^/uanla sit laudum auctorilas, quae hic de quopiam in conspectu 
vestro , PP. Sapientissimi , praedicentur , neminem existimo reruin 
omnium adeo rudem et imperitum , qui ignoret. Quam ego tantam 
dicere audebo, ut multo minus valeant ad gloriae claritatem, quae 
alibi, et coram alio hominum genere possint celebrari. Scilicet, 
omnibus persuasum in hoc scientiarum domicilio sacratissimo, atque 
in comitiis veslris, quorum summa auctoritas , nulla proferri ad 
honorem nomina indignorum ; mediocrium laudationem explosioni- 
bus et cachinnis esse in irrisionem et contumeliam laudatoris exci- 
piendam; et egregiorum dumtaxat summorumque virorum virtutes 
solere verbis amplissimis honestari. Ad haec , quum nemini lateat 
hisce anni academici auspiciis laudem unis dignissirnis esse ex Jege 
tribuendam, ut simul et optime meritis sit praemium, et adolescen- 
tibus ad aemulationem incitamentum; satis idcirco plerisque, quin 
etiam laudum rationes audierint, ut de summa hominis dignita- 
te judicent, si eum intelligant hic commemoratum , vel commemo- 
randum. Quibus de causis habitam hisce in adjunetis laudationem, 
veluti dignissimum summae virtutis testimonium, ego cum civili illa 
consecratione _, qua olim Romani imperatoriae genti blandissime as- 
sentantes plurimos ex suis Augustis in Divos retulerunt, et cum eo 
solemnissimo ritti comparabo, quo aetate superior£ populus Gallia- 

15 



m 

rum quamdam religionem in eos visus est constituere , qui vel 
splendidissimo ingenio ad gentium eruditionem, vel mirabilibus me- 
rilis in patriam floruissent. 

Ex hac optime perspecta publicarum laudum praestantia cuivis 
patebit quantum in laudatoris officio sit periculi. Namque si quis 
audientibus capere non posse videatur, quantum in eum conferatur 
honoris, laudans vel ex stultitia ridebitur, vel ex imprudentia et 
iniquitate exagitabitur. Quod posterius est plerumque fonnidandum. 
Quippe eura quibusdam sapientissimae et justissiraae legis violatorem 
condemnantibus, erunt qui et iniquum oderint cum in summos, dignis- 
simosque, qui injuria relicti sunt , tum in laudatos , quos de su- 
blirai suo loco deduxisse visus sit, quum ad eos indignum evc- 
xerit;. atque etiam erunt qui nihili faciant, eumque despiciant 
hebetioris ingenii liominem, publicae solemnisque laudationis pre- 
tium nescientera, atque male internoscentem in quo vera laudis 
ratio posita sit. 

Hic verum meae fortunae ipse gratulabor, quod nemini nec me- 
moralam legem violasse videbor ; nec de iniquitate postulabor in 
eos, vel qui ejusmodi laudationis officium exspcctant, vel (jui 
fuerint eodem dignati; nec spernar, quippe qui dignitatem merito- 
rum non bene noverim. Si enim mihi superioribus annis faventes 
aifuistis de Azunio, Sotgia, et Vico, praedicanti ; eoruraque nemo 
succensuit, qui post subsellia vestra frequentissimi consistebant; 
auguror et vobis, et ceteris, qui adsunt , gratiora hodierno die 
futura, quae verba collaturus sum in popularem vestrum Johanncm 
Franciscum Faram , virum profccto egregium, in reliquis Sardiniae 
scriptoribus nobilissimum , ac propterea verbis amplissimis omnium 
consensione^ semper honestatum. Jam quanta mihi affluit rerum co- 
pia ! Sed in uno tantum genere continebo orationem : atque ea 
praeteriens, quae in suae privatae vitae memoria conlinentur , quae- 
qua plurimas complectuntur amplioris gloriae causas in utraque , 
qua fulsit, dignitate ecclesiastica , intra sapientiam et literaturam 
horainis praeclarissimi meas cogitationes coercens in id iutcndam, 
ut inter plurimos Jurisconsultos, quibus patria nostra gloriatur, ne- 
mini existimetur inferior: inter eos vero, qui de rebus patriae scri- 
pserunt, et antiquitate, et operis praestantia, princeps habeatur. 

Ex gente Fara illis adnumerata, quae gencris vetustate, nominis 
nobilitate, laudum gloria, iuter Sardiniae populos maxirae splende- 
bant, noster hic Johannes Franciscus in lucem prodibat, ncc multis 
fortasse annis ante media tempora seculi XVI. Suum Sassaritani 
ostentant popularem , suoque gloriantur, jure et merito; quum 
«juantum honoris ex quopiam egregio, quem edideriut, et parend- 



115 

hus et gcncri ; tantumdem ct patriae vcniat. Qnin, me judicc, 
majorem licet Iuiic civitati de codem superbiam siunerc , quam de 
suis deceat rcliquas gcntcs, quae nostro communi nomine conlinenlur.- 
proplerea quod ct prinius extitit, qui post inlelicissima tcmpora ab 
excidio romani impcrii, palriae nostrae , veluti alumnae hominum 
mentis sagacissimac laudem instauraverit, atque etiam in serie do- 
ctissimoruin, qui a sua ad nostram actatcm florucre, ante omnes 
visus sit constitissc. 

Non me fugit ante Faram prodiissc Karalibus Sigismundum Ar- 
querium, summi iugenii, multaeque doctrinae virum, cum in rebus 
divinis, tum in utroque jure; quem omnes idcirco patriae sperabant 
honoris causam , fortasse etiam utilitatis. O spes fallaces ! quod post 
vulgatam , insertamque in Cosmograpbia Munsteriana (anno 1558) 
brevem Sardiniae descriptionem et bistoriam , quum mox majus pro- 
missum opus de rebus sardois aggrederetur , eum tristissimis fatis 
insectantibus , tandem acerbo atrocissimoque funere ( proh dolor ! ) 
in immenso civium Toletanorum (anno 1571 )spectaculo, indignum 
intus uno quoque apud se literatissimi viri exitium miserantibus, 
ferro simul et igne sacro perimebatur. Hinc salvis miscrrimo raeri- 
tis honoribus, primas Farae concessas iterum deccrnam , illique ae- 
tate anteriori , qui tamcn paucis fructibus allalis non grandaevus 
est succisus, hunc praeponam tcmpore quidem posteriorem, cui ta- 
men tamdiu spiritus mansit, quamdiu, nisi omnibus numeris absol- 
verit, potuit opus conficere. 

Hujus pueritiam, et pueritiae proximam aetatem, primamque do- 
ctrinam et eruditionem in Grammaticis et Rhetoricis praetervolans 
ad illud tempus properabo, quo nondum ex ephebis egressus, quum 
dies noctesque discendi cupiditate incitarclur, coeli natalisque soli 
delicias posthabens, parentum, propinquorum , et amicorum blandi- 
tiis minime victus , exul scientiarum amore, celebriora tunc tempo- 
ris Italiae gymnasia longa peregrinatione perlustravit , et in diuturna 
commoratione doctissimos quosque tum naturalis, tum civilis et 
canonicae sapientiae profcssorcs audivit. Optima et amplissima mens 
si vehementi et constanti studio excolatur, quid existet? JMirnbile 
dictu ! quantum ipse profecerit in philosophia , cujus disciplinae 
Pisis vacavit, quae urbs sapientissimorum hominum totius Italiae erat 
domicilium. Naraque in aemulationis fervorc omncm animi vim exe- 
rens eo pcrvenit, ut se piaetergressos illos puduerit, qui iugenio 
praediti ad multiplex illud rerum genus , jam pridcm id stadium 
currentes, quammaxime poterant, enitebantur, et contendebant. 

Verum majorem facient admirationem progressus in lcgutn scien- 
tia, ad quam illico se contulit. Pariter enim et aequaliter cum aetate 



116 

studio adolescente, majores vires ingenio explicante,.talem se prae- 
stitit, ut quum in rebus, quas philosophia complectebatur, ceteros 
aevi sui facile vicerit; in juris cognitione, profundaque intelligen- 
tia eos superaverit, qui arreptam animo sapientiam diuturna medita- 
tione aluerant ; iis se aequaverit, qui doctrinae laude magis florerent. 
Ergo in eo, quem adhuc impuberem philosophia transcripsit in vi- 
rum, in co, qui inter discipulorum subsellia humilis consistit, do- 
ctorem admiramini eximium. Qui nondum magistri nomen adeptus, 
et nihilominus tanta eruditione et solertia, quanta ei satis, qui in- 
terpretis munere honeste fungeretur, multa et praeclara legum com- 
mentaria scripsit. Majorum nostrorum negligentia plerisque amissis, 
et quorumdam deletis etiam a memoria titulis, unum aut alterum 
proterre licet praeter illud in Bariholum , quod ipse in sua Choro- 
graphia commemorat (art. III. pag. 19). In quo facto qui pyg- 
maeum cum gigante videat congredientem, minus recte rerum ratio- 
nes novisse putabo , quam qui strenuum adolescentem cum viro 
fortissimo colluctantem admiretur. 

Sed haec praetermittens , proferam illum hac inscriptione nobilissi- 
mum tractat. De essentia injautis, projcimi infantiae, et proximi pu- 
bertati publici juris anno 1567 factum, non multo post Veneta illa 
collectione comprehendendum (anno 1584), ubi illustriorum cum 
Pon^ificii, tum Caesarei , juris consultorum commentationes con- 
tinebautur. De qua quaestione adeo subtiliter et copiose disputavit, 
ut quam de solertissimo ingenio ex iis, quae noverant, antecessores , 
expectationem conceperant, longe multumque superasse , et pro eo, 
quod habuerat ab iisdem, plus dictus fuerit reddidisse. Quae verba 
quamrruam ampla videantur, velirn tamen a nemine meritis habeantur 
ampliora; veriusque existimentur legitimi et justissimi judicis sen- 
tentiam referre, quam laudatoris opinionem, qui ad ea , quae sint 
reprehendenda, veluti oculus inermis ad solis maculas, caecutiat , 
vel ad exiguitatem extremam, ut fere evanescant, intueatur contracta, 
quae auctor peccavit; et contra , veluti per microscopion admirabi- 
lissime res magnificans, perspiciat quae quidem sint probanda, mi- 
nime yero laudibus efferenda. Neque enim haec ex meo conceptu 
protuli, deprompta ex Camillo PJautio praeclarissimo J. U. profes- 
sore atque interprete, qui civem nostrum in celeberrimo Pisarum 
Athenaeo utramque sapientiam erudierat. Cujus testimonium si pos- 
sit pro multis argumentis haberi , ego non adigar , ut singula ap- 
prehendens singulorum momenta examinem; simulque expediar a 
uifficultatibus , quas horret mei instituti ratio. Quod mihi contingit 
felicissime, ne et temerarius videar de iis disputans, quae creduntur 
esse sapientiae mihi reconditae; et maxime, ne tempus, cjuod breyis- 



117 

simum concedilur, iis dicendis desit, de quibus quin arrogans vi- 
dear, unus dicere possum. 

Quum vero iniclligam ad proposili vcritalcm magis dcclarandam 
multum conferre, si praetermissarn de hisce causis analjsin accura- 
tam, iis compcnsem , quac quamvis pauca, tamen arguant indubic 
quantus vcl in ipsis initiis ille fuerit; propterca haec leviter con- 
tingere juvat. 

Atque occurrit copia doctrinae , et praecipue singularis ralio in 
memorata quaestione pertractanda. De qua aliter disserruit noster 
Jurisperitus, ac consueverunt , quibus cxcogitantibus et scriben- 
tibus, eadem et serie et specie res obversantur, qua iis jam objicie- 
bantur, qui ante omnes argumentum attingentes id praeocupaverunt. 
Admirantur lectores ingenii divitias , et merito. Neque enim talis 
fuit, qui undique collecta digerens nulla aut pauca dc suo penu 
protulerit, vel satis sibi duxerit in controversiis , si liinc inde di- 
sceptantium sententias referret, quarum alterutri adhaereret, quae 
vel numero, vel auctoritate doctorum , poiior videretur; vel intcr 
paria momenta adeo se profiteretur ambiguum , ut in neutram par- 
tem penderet. Ita se gerunt pleriquc literatorum, genus inertissi- 
mum, et ineptissimum , qui, quum sine mente laborent, nihil est, quo 
cumulent et adaugeant humanas cognitiones ; et sua fucorum ritu 
facientes quae ab aliis elaborata sunt, pro suis aliena venditant pla- 
giarii, suaque ipsi putant aliena, si haec in aliam , eamque seriem 
distribuant, quae non semper dicendus sit ordo, si componant eo 
modo, ut nec pes ( dicerel. Horatius ), nec caput, uni formae red- 
datur; scilicet nec una cogitandi ratio , nec naa eadcmque opinio 
apparet ubique. Contra vero se gessisse visi sunt, qui ingenio prae- 
stantcs, quum contingendis studerent, quae a communi doctorum 
cognitione aberant, rnetam sunt praetergressi , ubi alii haesere ; qui- 
que, qnum actuosissimi essent, maximis perfuncti laboribus, majo- 
res susceperunt, et sustinuerunt, ut optime de ceteris, qui ad ea- 
dem animum applicuerant, possent mereri: et contra se gessit civis 
noster. Cujus laudatam disquisitionem si quem juvabit attento animo 
perlegere, nae ille in eorum sublimi gradu numeroque selecto Fa- 
ram suspiciet, quos D. O. M. providentia edit in mundum, ut 
mentes humanas ad altiora provehant; eumque intelliget in docendi 
ratione tantum a ceterorum consuetudine abhorruisse , ut commen- 
taria sua non ad eam aetatem, qua docti homines minus seuten- 
tiae propriac, quam aliorum auctoritati tribuentes , servum pecus 
viderentur; sed ad felicius illud aevum rcfeiat, quo profligata jam a 
literarum rep. indignissima magistrorum tyrannide, unaque constiluta 
ratione regina, oniues scientiae humanae ad majorein mentis perfe- 



118 

ctionem , et status civilis felicitatcm, sese in libertatem vindicaverant. 
Quum enim plurima et multiplici cxornaretur doctrina, potius ex 
lectione et meditatione sua, quam ex magistrorum oratione , quae 
mediocribus mentibus pabulum sit sufficiens, egregiis vero irritatio 
cupiditatis ; proptcrea, occasione oblata , amplissimas scientiae divitias 
sine ostentatione proferebat, et, ubi esset opinionum conflictio, me- 
dium sese inferens, illico sententiam oppugnabat, quae ab ipsa re 
esset aliena, novisque praesidiis veritatem tuebatur. Consueverat enim 
non pro doctorum noraine , sed pro eo , quod in quaque re essefc 
ponderis, hanc aestimare; atcrae, quod faciat admirabilitatem , in 
aetatula ( ut ex verbis loquar lpsius Plautii ) , quae nondum vide- 
retur satis consulta, ipse neglecta vetustatis auctoritate , nec magni 
liabito plurimorum suffragio, plurimorum sententias refellere ausus 
est; nec omnia in omnibus venerans judicium audacter adhibebat, 
quaedam probabat, quaedam improbabat, adeo ut , quin in alicujus 
magistri verba juraret, judicem se gereret magistrorum. Etenim in- 
dignum arbitrabatur hominibus , quorum mentem rationis splendor 
illustraret, quod Accursio , Bartholo, etBaldo, non secus parerent, 
ac pueri paedagogis ex niraia reverentia consueverunt : liberque a- 
nimus, qui veritatem propria intelligentia cognitam complecti, non 
ex aliorum auctoritate absconditam venerari apud se statuisset, ad 
Catonis exemplum se composuit, qui, adhuc puerulus, non prius ob- 
temperasse fertur, quam nosset jussionis causam; nec ullam unquam 
et ipsis scholarum principibus iidem adhibuit, nisi reddita idonea 
ratione. Illis, quippe ingenio et doctrina praestantissimis, magnum 
semper habebat honorem ; sed cum homines , non Deos , existimaret , 
suae prudentiae esse rebatur si animi penderet, donec dubium eva- 
nesceret ad distinctam rei cognitionem , si abscondita investigaret , an 
forte felicius laboraret, quam qui antea quaesiverant. Ecquis hanc 
sapientissimam cogitandi rationem in adolescentulo facile crederei ? 
et hunc adolescentulum censeret eo vixisse tempore, quo ars verita- 
tis indagandae inepliarum erat plenissima? Illis ergo non minorem 
agnoscite virum , qui quum prima aetate iisdem tenebris involve- 
rentur, quae ceteros excaecabant, et in adolescentia iisdem praeju- 
diciis constringerentur disciplinae perversae , quae animos hominum 
a vero longe abducebat, mox suae intelligentiae et rationis virtute , 
urabris discussis , vincula ruperunt male ante captarum opinionum , 
et secum ad clarissimam rerum cognitionem assurgentibus ceteros 
evexere. 

Quod vero conjectura ex plurimis ingenii monumentis, et penitus 
cognita animi sui propensione in legum sapientiam auguratus fuerat 
Camillus Plautius, scilicet, ut cum aetas ferret, amplior meliorum 



II9 

fructuum foccunditas exubcraret, annc putem felici cvcntu proba- 
ttttn? Si milii cttm iis rcs cssct, qui ncscircnt qttantum cum in rc- 
bus civilibus, tum in litcrariis, in illis ad socictatis bumanae bo- 
num, in hisce ad scienliarum incremcntum , valcat varia rcrum con- 
ditio in singulorum tcmporum varietalc, jam profecto ipse me co 
in loco positum intelligcrcm , unde pedem parum honeste pro- 
ferre possem. Vcrum quum prudcntissimos alloquar, qui ex rerum 
cxperientia cum propria , tum majorttm, didicere in certo quodam 
rerum statu contingere, ut circa quaedam vim omnem suam animi 
exerant, et qui quantique sint, tam in suscipiendis, quam in susti- 
nendis rebus , ostendant ; hinc mihi vobis satisfacere videar, si re- 
ponam nec tcmpora, nec vitae posterioris instilutum, et id genus 
cetera, luisse ejusmodi, quae civem nostrum legttm scientiae totum 
permiscrint, et saepe scribendi occasionem dederint. Reversus enim 
Sardiniam, et io Clerum hujus Ecclesiae metropolitanae cooptatus 
ad rem religiosam debuit animum convertere. Interea miserrimae 
conditionis non ignarus, in qua ex fatorum malignitate ab eo tem- 
pore patria versabatur , quo fnerat infeliciter ab Italia avulsa et dis- 
tracta , nec animo aequo suam ignobilitatem patiens , quum in ac- 
cerbissimo Arqucrii interitu, rerum sardoarum illustratorem defuisse 
intelligeret, ejus sibi partes magnanimus assumpsit, et quod ab re- 
ligiosarum rerum negotiis vacabat, partem temporis ipsi nobilitandae 
tribuebat. Quum tamen in novo vitae instituto locus iis legibus ver- 
sandis fuerit, quae canonicae et pontificiae appellantur, non mihi te- 
mere ccnsendum eum et in iisdem se multum exerctiisse , et plurima, 
ut tractantes solebant, ad rerum occasiones scripsisse. Alque hoc 
tempus esset eorum laudandorum , et libenter laudarem , nisi infe- 
lici tcmporum condilione factum esset ut jactura irreparabili hacc 
legum scientia amisisset praesidia, et literatura nostra totidem orna- 
menta. Vix ad nos commentationis cujusdam memoria pervenit, 
quam , quum in Archipresbyteratus dignitate fulgeret , misit ad Al- 
phonsum De-Lorca (anno 1588. ) Romae versantem super celeber- 
rima inanique quaestione de Sardiniensi primatu inter Archiepi- 
scopum Caralensem et praenominatum Archiepiscopum Turrensem , 
qui se ante omnes ausus erat principalem gerere sacrorum Sardiniae 
pontificem: nec praeter hanc dissertationem aliud indicare datum , 
quam constitutiones synodieas, quae ad disciplinam ecclesiasticam , 
temporum, ut ajunt, injuria , aut hominum , ut verius loquar, 
mala voluntate, labcfactatam , ab ipsius prudenlia juxta Evangelii 
normam, et SS. PP. praescripta ( anno 1591 ) fuerunt positae in 
Congregatione Sacerdotum Ecclesiae Bosanensis non multo post 
Episcopatus auspicia, et Dioccesis visitationem. 



120 

At si ipslus gloria , quippe liominis lcgum sapientiae consultissimi, 
nec multum videatur pcrvulgata, propterea quod in juris dumtaxat 
perilorum cognitionc comprehensa dcfiniatur; nec perpelua sit fulura, 
quum vetustas omnium fere anteriorum nomina aboleat, et vivacior 
posteriorum splendor illorum lumina vincat, ad subtiliores recen- 
tionum cogitationes quasi vilesccntibus veterum cogitatis : nihilo 
minus aliae Farae supersunt honoris causae, et quidem ejusmodi, quae 
semper valeant; hinc nullum unquam tempus adfulurum arbitror, 
quo nomen ejus ex nostrorum literatorum memoria labatur; quin, 
si faveant superi , auguror illi honorem habituros non solum qui 
in Italia, sed et qui in universa per orbem literarum rep. coni- 
prehenduntur. Jusenim, quod studio assiduo patriae rebus cognoscen- 
dis et tractandis ad nominis immortalitatem nactus est, tamdiu vi- 
gcbit, quamdiu id genus literae erunt in honore, et plurimi aesti- 
mabuntur, qui cum ante omnes, diligentia admirabili, et voluntate 
solidissima, tum felicissime antiquitatem gentis et recentem statum 
illustraverint. 

Apposite hanc multiplicem conditionem mihi retulit cogitatio, su- 
per quibus tanta civi nostro laus construatur, quanta super iisdem 
constructa primis eximiisque historiarum scriptoribus , etiis,qui nunc 
Statistici vulgo appellantur. Profecto quem vel ipsi adolescenluli 
intelligunt, quum Farae nomen auribus percipiunt ? Forte quidem 
nescient quantum ipse fuerit juris peritus; sed nemo erit quin noverit 
patrem et conditorem sardoae historiae. 

Fallar si eurn primum intcr nostrates asseram, qui historiam 
patriam concinnaverit, et gentis nostrae originem, mores, vitae ra- 
tionem, et res praeclare gestas literis commendaverit? Nonne fieri 
potuit ut ante lpsum opus perieiit ab alio incoeptum ? In quo 
non respicio tempora remotiora. In iis enim suas historias Sardi- 
niam habuisse mihi est probabilissimum , et erit ceteris credibile , 
si meminerint genus Sardorum primum ab Etruscis , qui prae re- 
liquis Europae populis erant excultiores; tum suas hic posuisse sedes 
Phoenices et Graecos; postea gentis imperium habuisse Carthaginen- 
ses ; et tandem Romanos : unde ratiocinari licet non paucos in prae- 
dictorum dominatorum temporibus Sardiniae extitisse homines litera- 
tos, in iisque aliquot, qui patriae amore incensi patriae laudes 
narratione rerum gestarum sint complexi. Cujus rei argumento 
mihi sunt, quae protulerunt de antiquissimo Sardiniae statu, qui 
ex graecis et romanis res nostras attigere : quae profecto non a- 
liunde poterant, quam a sardorum monumentis hausisse. Sed vel 
temporum injuria rerum veterum monumenta eripuerit Sardoni, 
vel ab eo primum sint confectae historiae nostrae, nobis princeps 
erit Fara nostrorum historicorum. 



121 

Cujm pnncjpatus gloria multo fit illusirior ct a studio , quo in- 
cciulebatur, et a laboribus , quos sua constantia pcrtulit , ct a diffi- 
cultatibus , quas sua virtus suporavit. Aliter enim Farac contigit , ac 
plerisque, qui auctorum splendidissimo noinine exornantur , quin 
lamen ulla re humanas cognitiones auxerint ; qui ab aliis tractata 
retractantes, ct confundentes, libros ex libris conlJant : aliter ei quidem 
contigit , cui in assidua lectione cx infinito auctorum numero pauca 
essent expiscanda , tota vetustas excutienda , et in colligendis et com- 
pouendis quae excerpsisset , tum adlaborandum studiosissime , cum 
sibi rcrum veritatem ipse assecutus videretur. Atque haec vehemen- 
ter affirmans non ab alio rem nimis amplificare dicar, quam ab eo , 
qui historiographum nostrum mininve noverit, eumque quae affabre 
congessit , ex graecis , romanis , italis , gallis , germanisque scripto- 
ribus, laboriose congessisse; nec iis tantummodo qui temporum , loco- 
rum , hominum , rerumque gestarum memoriam literis commenda- 
ruut, sed ex ipsis philosophorum commentariis , et poetarum car- 
minibus. Quibus sunt quae adjungamus, alterius generis monumenta, 
ii nempe Codices vernaculo idiomate exarati , qui Condaghes , aut 
Condacia , ut in latinitate barbara , sunt appellati. Magna quidem 
ejus in diuturnis negotiis perseverantia , nec minor animi virtus in 
eorumdem difficultate. Scio mullis licuisse ut in commoda conclavis 
quiete scriberent historias ; quod Farae non licuit , cui Italia et Hi- 
spania, nec semel, fuit peragranda, ut tabularia scrutarelur , et scri- 
ptorum libros perquireret. De quo nemini dubium erit intelligenti 
paucissima Aragonensium , quorum maxime intererat posteros igno- 
rare , quae Sardiniam afflixerant, fortasse nulla Pisanorum , monu- 
menta apud nos remansisse, monachis primum ex tota insula, mox 
civibus Pisanis a Castro Caralis omnia secum avehentibus ; et 
praelerea nondum arti typographorum tantum temporis fuisse , quan- 
tum satis esset veterum scriptorum codicibus ad commime commo- 
dum multiplicandis . Quamquam , ut quod sentio dicam, minus ipsi 
laboris in monumentorum historicorum perquisitione perferendum , 
quam in Sardiniae exploratione ad locorum, et rertim tam pracsen- 
lium , quam praeteritarum , quae in iisdem continereutur descri- 
ptionem ; quae proptera ct in longitudine et latitudine , et in cir- 
cnitu sinuosissimo , dimetienda , atque in populosis et cultis , in inho- 
spitis inciiltisque regionibus, tam in aere crassiori per planitiem nunc 
humidam et lutulentam , nunc aestuosam et pulverulentam ; quani 
sd) frigidiore coelo per moutium asperitatem , et vada periculosa 
fluminum , saepe fuit pedibus adcunda. In quibus peragrationibus 
fjuot quautaque sit ipse incommoda peipessus, quot quantaque pe- 
licnla obierit alii nemini claiius inlelligetur, quam qui hac aetate 

16 ' 



122 

etsi per vias planiorcs, et per pauciora et minora pericula, suis iti- 
neribus iverit. 

Hisce tandem emensis itineribus , laborlhus exhaustis , periculis- 
que superatis, multiplex opus suum de rebus locisque Sardiniae fe- 
liciter conficiebat. Quae laus ex properala ejusdem consideratione 
facile probabitur. 

ln quatuor partes rerum nostrarum commemoratio distributa. 
Quarum prior omnem complectitur vetustatera a prima hominum me- 
inoria per longa heroicorum et historicorum temporum spatia 7 ad 
annum in christiana chronologia quinquagesimum nonum supra sep- 
tingentesimum. Continentur in parte secunda quae ipse potuit in- 
venta collegisse diligentissinius nntiquilatis explorator usque a Ca- 
roli Magni imperio ad extremam Pisanorum dominationem. Intervallo 
brevissimam tertiam historiae periodum invenies, utpote quae octo- 
ginta et trium annorum spatio concluditur, sed rerum magnitudine, 
factionum partibus nescio de quo decertantibus , populisque alieni- 
genarum tyrannidi obnitentibus , a Jacobo II. ad Martini senioris 
tempora infelicissima , a cujus filio fractae in campis Salluritanis 
Sardiniae vires, populique coacti ignominiosae servitutis jugum sub 
ire. Occurrunt in parle postrema per regum Aragoniae et Hispaniae 
seriem, quae ex temporibus a Ferdinando I. ad Carolum I. digna 
posterorum cognitione existimavit ; quoium nos plurima yel deplo- 
remus , vel detestemur; pauca admiremur, quae priscam in nostris 
hominibus virtutem illo tristissimo aevo non omnino extinctam, sed 
sopitam ostendunt. 

Praedictorum quatuor librorum primus duntaxat proferebatur typis 
Caralitanis {anno 1579) in populum sardoum, mox in omnes Eu- 
ropae gentes Burmanni et Graevii opera: reliqui intus positi ex- 
tremum limae labovem ab eo manebant , quam tamen nunquam 
sensere. lis enim absolvendis praeclarum auctorem detinuere , cum 
sui muneris negotia in Canonicorum Eccleaiae Turritanae collegio , 
et officia Archipresbyteralis dignitatis, quae post pontificiam potior 
est in hac Archidioecesi ; tum maxime studia illius famosae litis , 
quae magno animorum aestu in romana curia perorabatur. In quo 
si multum de pace corrupta homini christiano sit deplorandum ; 
non minus erit civibus de impedimento dolendum , quod extitit , 
ne omnes incoeptorum partes expleret. Namque compositis rebus 
inflictum charitati vulnus in nova animorura consensione sanabatur; 
sed quod patriae et sardoae literaturae lum sublatum est , cum ab 
cjuMiiodi curis huic eximio ingenio tempora absumebantur, sane 
nullo pacto poterat reparari. Illo enim praesule abscnte , cui de 
yani tituli houoie religio major , quam de suae dignitatis officio ,, 



m 

totum , quantumcumque csset , dioeeeseos onus suis humeris erat 
sustiiictuUim: eodem pracsentc, vel non tninus ponderis illis incum- 
bobat, et eo molestius , (jnod omnem sibi vindicaret laudem , cujus 
nomine, nisi numine, res gererentur ; vel si ullam optimus Archi- 
prcsbyter senserit imminutionem, pro ea, qua levabatur , parte labo- 
ris , plns debebat oneris subire , praeparaturus , de quibus delibe- 
randum esset in concione Episcoporum Provinciae ; quae , ut auclor 
est Vicus, anno octogesimo quinto supra seculum XV in hac urbe 
celcbrabatur. 

Scd virtutes inspiciamus, quae enitent in opere. Easdem vos ad- 
mirabimini, quibus praeclarissimi quique exornabantur , qui de gentis 
suae rebus scripsere, diligenliam scilicet inventionis, inventorum di- 
stributionem, sententiarum rectitudincm , veritatis amorem. 

Quota enim quaeque fuit vetus rerum ad nos quoquomodo spe- 
ctantium memoria, quae ipsum fugerit, aut libris consignata scri- 
ptorum, vel plurimum, vel minimum, ab aetate sua longinquorum, 
vel in tabulariis gentium exterarum recondita, aut in lapidibus , 
et oppidorum castrorum urbiumque ruderibus nondum invesiigata? 
Hinc ad cgregium virum Josephum Mannura paucissima sunt, quae 
plurimis a Fara congestis laudenlur addidisse, qui inter hosce duos 
praestantissimos in trium fere seculorum intervallo de rebus nostris 
scripsere. 

Rerum ordo nulli non probabitur. Quem quidem clarissime ar- 
guit facilis descriptorum inteliigentia, quum nemo antiquitatis no- 
strae ignarus ad Farae historias accedat, quin satis ejusdcm peritus 
ex unica lectione recedat. 

Quid vero de opinionibus, in quas animum suum cogitatio ad- 
duxit? Hominem saepe visus sum videre, qui ex meliore aevo pro- 
diisset : tanta felicitate in scriptorum scnsis attingendis , in eo , quod 
verum esset, inter plurima, quae veri speciem praesefcrrenl , inter- 
noscendo, mens sagacitatis acerrimae , multaequae rationis , utebatur. 
Atque ipsi apud vos laudi erit ampliori, quod in immenso fabella- 
rum numero , quibus Sardoae gente abundabant, in credulitate vulgi , 
quod infinitum tunc temporis erat, in stultissima persuasione, qua 
et plerique homincs literati ex judicii perversitale imbuebantur, fal- 
sum a contrario saepe discreverit; nec ullam unquam et commen- 
titiis illis narrationibus fidem adhibuerit, quae ad nostram actatem 
permansere; cujustnodi sunt quae novimus de hujus urbis origine, 
et quae admirabilissima quidam homines Bosani , ceteris sardis sub- 
ridentibus, praedicant et insolenlius verbis efferunt de illa suae Cal- 
mediae utopia. 

Jam ad id veniamus, quod caput est ; ad veriloquium auctoris. 



m 

De hoc nonnutlfruam quesii sunt exteri homines quod in rebus narrandi* 
suae potius et suorum popularium voluntati, quam veritati et ju- 
stitiae, scriptores nostri studuerint, quidam formidolosi ex animi 
exiguitate, quidam ut, vel gentis suae dignitatem exaggeraient, vel 
municipum favori velificarentur, ex ostentatione, aut ambitione, 
quidam, qui dominos sibi conciliare vellent, ex assentatione turpis- 
*ima. Hujusmodi injuriae, si non possum, quin plerosque ex nostns 
fatear astrictos, spero Farara vel esse integerrimum omnium suf- 
fragiis laudandum, vel in levissimis sontem ex aequo et bono, re- 
specta communi hominum conditione , veniam a vobis impelraturam. 
Atque hoc velim animum vestrum subeat, qiiod tum ad scribendum 
ipse aggressus sit, cum scissa in duas partes Sardoae familiae uni- 
tate, hinc atque illinc impii fratres debaccharentur; iique et hteratis 
hominibus minaces imminerent, qui sibi quiddam ipsa observantia 
amplius arrogarent; et propterea suis laudatoribus fausti, eo animo 
censores paterentur, quo passi sunt Arquerium , quem usque et Sar- 
diniae et Hispaniae insectati sunl, dum impulerint in exitium. 

Quum ergo et in Fara , et in suarum historiarum commentarns , 
tot splendeant tantaeque virtutes, quot quantisque historicorum 
principes honestantur, et ipsorum scripta maximo habentur in hono- 
re; equidem neraini, nec rerum, nec personae, dignitatem transcen- 
dere videbor, si opus suum ex tanta auctoritate loci et maxune 
antiquum patriae gloriae monumentum commendem, et^ ubernmum 
purumque fontem, unde omnis semper ab omnibus derivata rerum 
nostrarum cognitio, quotquot de rebus sardois uscjue ad Thomara 
Napolira scripsere; ab iis etiara, qui verbis invidiae plenis, o ln- 
credibilern arrogantiam ! illum petere sunt ausi, genus plagJano- 
rum, quos cum latronibus exaequem, qui, quem expoliayennt, ycr- 
terent et trucident. Ex quo ipsi jus meritumque, et meis partibus 
officium justum, debitumque piura, ut in hac tanta summorum ho- 
minum celebritate eum illa vulgari salutem nobilissimaque appel- 
latione. Patris et conditoris Sardoae historiae. 

Optime mihi inlellectum me in praesentia laudatorem, non judi- 
cem agere; cum tamen, si ex celeri circumspectione, nec longa con- 
sideratione constet quae peccavit esse ejusmodi, quae vix natura 
humana cavere possit, honestior de eodem animis vestris opinio sit 
concipienda ; hinc operae pretium erit, si notem quae reprehendenda 
videantur, eorumque pondera suis momentis perpendam. 

Atque ad duplex genus animadvertenda revocabo; ad matenam 
yidelicet , et ad tractationis modum. 

In primis non probabo quod historiam gentis e nimia longmquu 
tate exorsus se in obscurissimas vetustissimorum temporum tenebras 



125 

intulcrit, nullo facem pracferente, nulloquc doccntc, nisi qui ab 
illa antiquitate plurimis seculis abcsset, nec altcrius lumine eam 
potuissct viderc illustratam. Et quanturn a sapientium praescriplio- 
nibus, et critices norma liisce in rcbus defecit; tantumdem ct defe- 
cisse visus est, quum majorcm, quam satis essct, poetarum fabulis 
commentisque vetustatis auctoritatem adjuugeret. Nunquam cgo tcmere 
ausim negare vera nonnulla illis tictionibus involuta; sed propterea 
intra quosdam fincs consistendum ©pinor, nec dum omnia pro veris 
venditantur, lectores qui sapiunt scribentis stultitiam irrideant et 
hebes ingenium despiciant. 

JNec colonos Sardiniae enumeranti minus ero severus. Tametsi quid 
concedendum sit ternporibus, quibus plurimae vigebant vanae opi- 
niones : et satis esse debeat, quod nisi omnibus, quas a puerulo do- 
ctus fuerat, et gens tota tamquam certissimas habebat; at saltem ple- 
risque historicam narrationem exuerit. Quod vero nulla possit excu- 
satione miuui, adeo colonorum hujus terrae auxit nurnerum, ut 
omnino demirentur qui hominis prudentiam noverint. Praeterearn 
quorum immigratio vel mythistoricorum literis _, vel veterum gentium 
monumentis , vel alia quapiam conjectura sit probabilis: qui vero 
pati possum plerosque in plurimis, quos auctor in primo historiarum 
libro, iterumque in primo Chorographiae ( art. III. pagg. 19. 20 ) 
appellat, propterea ad Sardiniae populum totidem accessiones attu- 
lisse dictos, quod ad mercium mutationem, et fructuum a variis 
regionibus allatorum, et operum ab humana industria elaboratorum, 
communicationem inter gentes, maria per quoddam temporis spatium 
continuis longisque navigationibus percurrerint ? Haec ipse reputo 
scriptori Sardiniae-sacrae caussam dedisse, cur hoc opus reprobaret, 
utpote in quo, ut superlatis illius verbis utar, mare coelo , verajal- 
sis miscerentur. Quae sententia si possit aequo acerbior videri in 
particulam libri primi, veluti temeraria falsaque damnanda est in 
reliquas, ceterosque libros, quos hujusmodi vitiorum immunes, et 
puros comperisset, si non fugiendbus oculis, sed animo attento et 
integro narrantem esset prosecutus. Sed inter eos etiam , qui sapere 
existimantur, quotus est quisque qui sententiam retineat , donec rem 
penitus introspexerit , et undequaque considerarit? Omnibus hoc 
vitium, tantumque suo ingenio singuli confidunt , ut sibi ad judi- 
candum satis esse ducant, cum celeri lectione unam vel alteram 
operis partem exploraverint. 

Sed ad me redeam, que verbis claris profitebor mihi ingralissima 
fuisse quae identidem occurrunt, quandoquidem nullius sint momenti, 
nihil vel ad hominum illius aetatis mores arguendos, vel ad poste- 
reruin prudeatiam, vcl ad gentis gioriam conferant. Mihi haec 



126 

supervacanea graviter ferenti/ et ad inutilia subirato, mox dolendum 
quod plurima praeterierit, et nullis mandaveris literis, quae nos 
juvisset cognoscere de varia populorum Saidiniae conditione in mu- 
tabili regentium politica, de religione , moribus, artibus, mer- 
caturis, legum utilitate, illorum integritate qui judicia exercerent , 
dominantium studiis, optimatium deliberationibus in comitiis de- 
cennalibus, et demum de rebus gestis illustriorum ex plurimis Re- 
gibus, quibus tetrarchia sardoa creverat et floruerat. Est aliud etiam, 
cujus me pigeat, studium scilicet, quod in ipso apparet , privatae 
gloriolae. Id enim sapiente indignissimum , qualem decet histori- 
cum esse. Qui in suis narrationibus tum laudem meretur, cum in 
hanc, non magis quam in illam partem se inclinat, nec ullis rebus 
afhcitur, ne ipso quidem, sit verbis venia, patriae amore , quo quan- 
tum civis laudandus, tantum is vituperandus qui ex narratoris et 
judicis officiis in unam veritatem et justitiam debeat intueri. 

Quid denique de scribendi ratione.'' Eam ipse adhibuit, quae an- 
nalium confectoribus , non historiarum scriptoribus , est usurpata. 
Ex quo fit, ut jure summo secum agenti eum componere non liceat 
in splendidissimo et amplissimo ordine historicorum. Perperam enim 
hoc nomine appellares , qui nuncium tantummodo vetustatis ageret , 
et temporum lestem, nec se vindicem virtutis, injuriarum publicarum 
ultorem, perversarum opinionum condemnatorem , et, quod praeci- 
puum maximumque est, vitae magislrum, et judicem actionum, prae- 
staret, nullamque cum super populis, tum super rerum publicarum 
moderatoribus censoriam auctoritatem exerceret. Porro nemini non 
palet eum , qui raptim rerum monumenta contingit , et facta siniplici- 
ter narrat, nec posse posteros prudentiam docere , nec ad honestatem 
animos inforraare. Hinc dictum praeclare a Tullio summi tantum 
Oratoris esse historiam scribere ; quod verius cuique videbitur , si 
eorum, quae oratori summo sunt attributa, memoria repetatur. Quam 
brevissimam Farae elocutionem aegrius ii ferent, qui illum ex certis 
argumentis noverint et latini sermonis puritate, et vi sententiarum, 
et numerosa orationis compositione, nemini aetatis suae secundum. 

Hic tamen ne partem ego laudatoris agens ullam ipsi videar in- 
ferre injuriam, quod turpissimum esset, nedum assurdum; juvat 
idcirco vos admonere a mea animadversione non totum opus , sed 
partieulam dumtaxat contingi, eamque periodum, qua comprehende- 
rentur quae ille cognovisse poterat cum ex experientia propria, tum 
ex nostrorum scriptis , et eorum memoria , qui res , aut vidissent 9 
aut ab iis accepissent qui viderant. In ceteris autem quae ex testi- 
moniis necclans, nee integris noverit, quin vitio ei detur, quod se a 
multiloquio temperaverit , inde ipsi nova crescet laus, quippe ho- 
minis pmdentissimo. 



127 

Pauca hacc vitiosa, quorum plcraquc et in maxime laudatis an- 
tiquorum tcmporum scnptoribus reprehendantur , non magis debent 
civi nostro obcsse ad hcmestissimam famam, quam illis obfuisse no- 
vimus, qui eadem pcccarunt: quae ctiam si cum virtulibus com- 
parcntur, quas Jaudatione recensui, minimi ponderis esse experiemur. 
Quibus hoc addam, quod primis rerum auctoribus plura cx aequi- 
tatc sint condonanda, quara posterioribus : propterea quod si perpe- 
ram et temere quis offcnderetur omnibus nondum absoluta numeris 
animadvertens, quae jampridem condita, arte plurimorum meliora 
sunt reddita in dies ; profecto amens erit qui ab operis conditore 
hanc postulet absolutionem. Quamobrem riihil iis, quae nuper no- 
tavi, obstantibus , idem mihi de Fara ferendum est judicium, quod 
verbis honorificentissimis latum novistis a praeclarissimo Sardiniae 
historiographo , et eadem laus, qua illum dignabar, majore prae- 
conio redintegranda. 

Nunc ab hisloriarum libris ad chorographiam mecum descende. 

Hanc duplici parte composilam videbis ; in quarum priore ea 
afferuntur quae in terrae Sardoniae , etpopulorum, universitale con- 
sideranda suut; in posteriore, ubi descriptio instituitur partium singu- 
larum, sub antiquissima totius insulae partitione in quadruplicem 
toparchiam, toparchiarum in dioeceses, dioeceseon in rcgiones, par- 
tes, judicatus, curatorias , vel incontratas , ut varie , pro locorum 
varietate a nostris majoribus usurpatum, quidquid habere , vei ha- 
buisse Sardinia existimabatur , brevi sermone proponitur. 

Cujus operis tanta mihi apparet excellentia, ut ipsi ignoranti quo 
aevo~ floruisset auctor , non ad seculum decimum sextum , sed vei 
ad haec nostra, vel his proxima, tempora referrem. Rerum* disposi- 
lione nihil excogitaveris acl perspicuitatem aptius; tum ea intelliges 
delecta , unde satis commoda et terrae et gentis universae in eo 
inseratur cognitio, qui utramque velit ex brevi lectione habere 
perspectam. Multa sane deesse videntur; multa quippe sunt , quae 
novisse desideremus ; ea vero vel nulla tum fuisse putabo, vel nulla 
sedulitate nulloque inquisitionis studio auctorem potuisse invenire , 
ut forte comperisse non potuit quot ea aetate hominibus gens uni- 
versa constaret. Neque se adeo intra statum continuit, quo scri- 
benti res obversarentur, ut , quum se occasio offerret, praeteritam 
earumdem conditionem in sua scientia non intueretur, et intuendam 
lectoribus praeberet. Ex iis enim, quae passim de longinquiore ve- 
tustate proposita sunt, tantum luminis emicat, quantum sit satis ad 
veterem Sardiniae geographiam mediocriter cognoscetidam : ex iis ve- 
ro quae de aevo minus dissito narrat, multo plenior et illustrior 
rcrum sardoarum cognido efflorescity quum non modo uibes, castra 



128 
pagi, atque oppida, commemorantur, quae adhuc extftrent, sed et 
quae jfaiti pridem interierant , pauciora profecto ex Saraceuorum ar- 
mis, Africanorum saepe irrueniium furore, perpetuisque Ligtmim 
cum Pisanis , regulorum, alterius cum altero, contentionibus cruentis- 
simis ; quam pestilentiae vi , et malo quodam , qnod esset ipsa pe- 
stilentia pejus. Quamobrem vere dicere videbor universam et veteris 
et mediae et recentioris aetatis chorographiam fuisse Faram in hoc 
opere complexum. 

Quin idem nunc ego nasute distringam ? Peccavit quidera Fara 
et in chorographia subinde ; nam usque peccant homines, et quique 
de plurimis peritissimi; sed asserere non verebor, eum, si quando- 
que oscitans hallucinatur, saepius recta procedere expedita et pro- 
fluente celeritate; pluraque in eo esse quae niteant, quam maculae ; 
plura quae laudentur , quam quae sint reprehendenda. De quorum 
genere mihi cogitanti visum minus ipsi pleraque esse tribuenda, quam 
scientiarum conditioni nondum barbariem veterem exutarum. 

Quae quum ita sint, eum ego ex chorographiae commentariis non 
minore laude dignum praedicabo, quam propter conditos annales 
consecutus sit ; et quo Patrem Sardoae Historiae, eodem jure pro hac 
solemni concione Conditorem salutabo Sardoae Chorographiae. 

Veteribus Farae laudibus comprobatis, nunc mihi vehementer sen- 
tio esse laetandum, quod aliam detur integrum adjungere, qua et 
ejus praestantissima dignitas amplificetur, et probri cujusdam ec- 
clesiae nostrae objecti injuria delealur. 

Plura sunt, quae a quibusdam alienigenis hominibus vitio nobis 
vertantur, qui cum stulte mirentur gentem sardoam fatorum iniquis- 
simorum malignitate per plurima secula vexatam, confectam, et pene 
consumptam , ab ea adhuc abesse conditione , qua ii fruuntur qui 
inelioribus usi fuerint ; tum nos stultissime redarguant, quod non jam 
pridem a miserrimae sortis afflictione erecti eo nondum multiplici 
decore exornemur, quo magnifice fulgent, quibus tempora curre- 
lint feliciora. Atque m eorum contumeliis puto vobis auditam et 
illam exprobrationem , quod nullus unquam ex clero nostro de re- 
bus Ecclesiae Sardiniensis quaesierit. Equidem nunc non audeant 
inferre nobis tantae ignorantiae infamiam, quantam ipsi commemo- 
rant in Sardorum sacerdotum ordine vituperatam ab Arquerio, et 
ego uovi complurium Ecclesiarum Clericis per eadem tempora im- 
properatam ab historicis: audeant tamen opprobrare, quod, nisi seculo 
superiore homo ex Italia de religiosis nostrae gentis antiquis rebus 
nos docuisset, earumdem adhuc essemus ignari. Usque adeone ex 
ignorantia ineptire, ex superbia conviciari licet! Iis hominum con- 
tumeliosorun^ vocibus ea sunt identidem rcddiia icspon5a ; quae in- 



129 

flatos animos comprcssere ; sed minus actum, quam jus et opus erat; 
nec ecclesiae nostrac dignitas ab iujuiia, ucc Farae laus ex hoc mc- 
rito ab hominum oblivioue et sileutio vindicata. Quo ego nunc con- 
lendo, continuoquc pcrveniam , si illum in iis , qui de sacris sar- 
dorum scripserint , primum demonstrabo. 

Ergo revolve dc rebus sardois commentaria, eumque comperies , 
quum cetcra colligeret, quac ad Sardiniam pertinerent , et illa undi- 
que contulissc, quibus nostraliuin religio ab apostolicis usque tem- 
poribus, nec minimum, illustraretur. Ilabes in evulgata historiarum 
parte ad seculum octavum quotquot superfuere rerurn ecclesiae no- 
strae monumenta vel in aclibus martyrum, vel in ecclesiasticis illius 
aevi scriptoribus. In quorum complexione ei non exigua scges sup- 
peditaretur, qui rebus divinis Sardorum intra definitam periodum 
describendis studeret; qui quidem plurima haberet, nempe martyruni 
confessiones ; populorum ab Phoenicium, Aegyptiorum, et Romanorum 
superstitionibus traductionem ad sacra christiana; praeclariorum epi- 
scoporum, aliorumque nomina, qui bene de Christo sint meriti ; 
bellum in Catholicos ab Hunnerico; relegationem tercentorura epi- 
scoporum ab Africa exterminatorum , mox aliorum ducentorum in- 
didem expulsorum ; Fulgentii Ruspensis ad D. Saturnini commora- 
tionem , et monasticae vitae institutionem , Coelio Symmacho homine 
ex Sardinia P. M. universalem Ecclesiam moderante ; gesta alterius 
Sardi, qui in Petri successionc auctoritalis in res divinas supremae 
summo cum honoie dignitatem sustinuisse laudatus est ; Barbaraci- 
noi um avocatiouem ab antiquis rilibus ad fidem; denique Ecclesiae 
nostrae condiiionem D. Gregorii temporibus, templa insigniora, e- 
piscopos , legatos apostolicos, seu defensotes, coenobia, aliaque sex- 
cenla, quae ex ejus epistolis discere posset. 

Haec satis essent ut et Sardiniensi Ecclesiae , et Farae , tota ex 
dignilate laus constaret; sed, cum liceat, illud superaddam opus omni- 
no religiosum , quod ipse elucubratus est, et paucissimi norunt ex no- 
mine « De ecclesiae sardoae martyribus, ceterisque, qui in ea postea 
« floruere, praeclaris sanctitate viris » qui liber, injuria illi abju- 
dicatus a quodam ex nostris, jure nunc adjudicabitur a me ex 
duorum scriptorum auctoritate. Namque et illustre Vici testimonium 
de eo patet, qui dubium quodcumque peremit omnia ingenue pro- 
fessus se ab Fara mutuasse tam sacra , quam profana : et hujus fi« 
dei satis additur momenti ab anonymo auctore libelli ad P. M. 
Super Caralilanorum religione erga D. Georgium Episcopum Bar- 
bariensem , a quo verbis disertis omnia Dymas Serpius derivasse 
dictus est, quae in opere de Sanctis Sardiniae obtulerat probabilia. 

Quibus omnibus quum confirmandus sit honos eidem auributus , 

18 



130 

quippe in scriptoribus sacrorum Sardiniae principi, per me praecla- 
nssimus iste ex Glero sardoo vir , atque gloria dignissimus ampliore , 
quam ea, qua hucusque honestatus et potitus est, illam consequetur 
laudem , quae a quibusdam exteris hominibus ex anticipatae opinio- 
nis iniquitate, a quibusdam ex nostris ex turpi rerum nostrarum 
ingnorantia , in Matthaeium est conlata , perinde ac si omnium ille 
primus ad religiosa sardorum sccessisset. Sit unicuique jus suum. 
Nimirum ego Matlhaeium laudabo, ipsique graliam habebo, quod 
omnia nostrae gentis sacra uno volumine complexus et plurimis 
additamentis auxerit, et in rerum obscuritate quandoque illustrave- 
rit ; sed Farae merenti primos honores deferam, qui primus, mate- 
rie undique conquisita et conlata , hoc argumenium occupaverit, et 
Vico praebuerit ut nova superstrueret ; a quo didicisse constat Mat- 
thaeium, discipulum sane, qui, ut est plerisque ingenium, non modo 
ingratus, sed et impius extilit in utrumque magistrum. 

Tandcm benignitaie vestra, qui usque me animo toto prosecuti 
estis , oralio provecta pervenil quo cursus erat ; et hic * possem a 
dicendo quiescerer sed quum vobis jucundissimum intelligam , si de 
praesenti MSS. Farae conditione pauca loquar; puto et observantiae 
et obsequii mei erga vos si vestrae obtemperem voluntati, etiamsi 
in rem incidam molcslissimam. 

Me de ipsius commentario super martyribus ceterisque viris san- 
ctissimis, quos sardorum religio colit, verba faciente , credo vestrum 
plerisque, qui nihil unquam de illis acceperint, intellectum eadem 
fortasse amissa. Quod si contigerit, haec sane jactura usque erit 
deploranda, quam nec Johannis De-arca, nec Dymae Serpii , labo- 
res valent compensare; quemadmodum nec opus Vici pro Annalibus 
et Chorographia, si interiissent, satis esse videretur. Equidem eorum 
lucubrationes tantum ab operis pracstantia a Fara concinnati abesse 
puto;quantum hnnc illis et ingenio et judicii severitate, nec non et 
multiplici eruditione, constat praecelluisse. O sortis stullitiam ! Uti- 
nam eam mihi superi darent facnltatem, ut haec indignissima e- 
rnendarem. Nae, quae illa servavit flammis abolerem. 

Ncqne ex una hac causa mihi de ejusdem perversitate querendum. 
Quae, ad nos transmissis aliquot quorumpiam commentariolis , in 
quibus nihil intuearis quod ingenium scriptoris laudet, et invenias 
quo tua cogniiio angeatur, pleraque , multis ante nostram aetatem 
annis, ut nuper admonui, suppresserit quae in legum civilium 
et canonicarum interpretationem ipse elucubraverat et quum aetate 
ineunte legura prudentiae antecessores peritissimos audiret, et quum 
eadem confirmata de utroque jure responderet. 

Atque est etiam cur doleamus de tribus historiae, et duobus cho- 



131 

rographiae libris ineditis. Quos si receperimus usque adeo corra- 
ptos depravatosque cognoscimus , ut plus orjerae in turpitudine e- 
luenda ponere debeat, qui indignam egregii auctoris conditionem 
miseretur; quam debuisset alius ab Hercule in abstergendis Augiae 
stabulis. Amisso cbirographo , quae omnia extant exempla et ab iis 
videntur confccta, qui nihil vel parum noverant latini sermonis ; et 
ab illis, qui eodem erant eruditissimi nunquam peilecta. Scatet 
mendis historia; pluribus abundat chorographia, et quum codices, 
quotquot invenire licet , secum conferas, non multum proficies: ut 
proinde ei qui ab hisce, non dicam , maculis, sed foeditatibus, velit 
lectionem vindicare, non minus fortasse laboris perferendum sit , 
quam ipse auctor debuerit pertulisse. Historiam enim non poleris 
emendatam et pleniorem offerre nisi ad fontes recurras , unde hausta ; 
chorographiam numquam ad nativum sincerumque colorem emacu- 
]abis, nisi et loca descripta explores et populorura traditiones, et 
quae supersunt monumenta. Tot tantaque vulnera operi utrique sunt 
imposita ab oscitantium bibliographorum inscilia , ut iis sine seduia 
cura, labore assiduo, constantique voluntate, nerao queat mederi. Nec 
possum, sapientissimi Patres, quin doleam, quum eorum tristissimo- 
rum temporum mihi venit in mentem. Proh rem incredibilera ! Tan- 
ta ergo et in iis , qui gentis gloriae multum studere laudabamur, 
erat socordia et incuria, ut de hisce , unde plurima laus esset pa- 
triae, evulgandis et a turpissima mendorum impuritate luendis , 
nunquam cogitarint? In quo vero dies aetatemque omnem transige- 
bant qui se ostentabant et antiquitatis et veterum gentis scriplo- 
rum literate peritissimos. Quippe rerum majorum sludiis exerceban- 
tur, neque ad ea quae pacis erant se poterant clivertere a bello. 
Bellum scilicet, genus quoddam belli civilis et religiosi jam a Farae 
aetate exarserat, nullisque vel brevibus induciis furentes aninii de- 
fervebant. Hinc ex Clero nobiliores viri , hinc ex populo seleclissimi 
quique contra par genus conviciis , malcdiclis, calumniis, pugnabant 
ignavi: furor arma ministrabat; eodemque Joco, dolurn et virlu- 
tem, verum et falsum, dementes ponebant. Cur tanta animoium 
commotio? Ad patriae dignitatem, decusque servandum , efTutiebant 
partium adversarum homines, patriam existimantes angustam quam- 
dam terrae regionem, moenia, domus, prala, non ipsam societatem, 
ejusdemque membra iisdem legibus vincta , eodemque nomine appel- 
lata. Interea ad perniciem patria ruebat, iis gaudenlibus, quibus 
prodessent dissidia nostra ; nec non et decus omne patriae interibat, 
eam alienigenis hominibus despicientibus , qui hos municipes ex ake- 
rius partis obtreclationibus, illos ex hujus parlis contumeliis pro- 
brisque pro nihilo putaient. 



132 

Sed cogitationem ab infaustissimis temporibus ad meliora avo- 
cabo, ne crudelissimi doloris vis diutius animo meo sit perferenda. 
Verum frustra : nec , si irarum municipalium furor charitati civili 
jampridem cessit in ingenuis et sapientibus hominibus, qui amoris 
et conjuntionis bonum, quantum par est, reputantes, indignabundi 
stultissimos et ignavissimos, qui odiis adhuc certant , veluti societatis 
pestera detestantur, et iniquos in patriam ejurant, sorte pariter da- 
tum est, ut illa, de qua querebar, rerum nostrarum incuna et negli- 
gentia, studio et diligentia emendaretur. Heu deplorabile iatum ! 
quia majoribus simillimos tulit aevum nepotes , atque vel rapitur 
summo viro laus, vel amplius denegatur gloriae ornaraentum , quo 
dignus est. Equidem venerabor Jos. Cossum hominem patriae aman- 
tissimum, sed non laudabo acquissimum, qui quum pleraque in sua 
Chorographia a Fara exscripserit, mendosa etiam , et quae nuuc sint 
rejicienda; tamen illi nihil visus est tribuisse. A qua iniquitate nec 
abfuit ipse Thomas Napolis; quin eam quandoque acerbus animad- 
versor, importuriusque censor, indignis notis fecerit pejorem. Prae- 
dicabo J. Fr. Simonium virum et scienlia , et patriae amore pluri- 
mis praestantem , qui duplici evulgato libello De rebus Sardois 
(anno 1786-1788) et libros Farae MSS. ab Alberti Solinas exscri- 
ptione addidisset ; sed illos condemnabo , qui ab eodem Simonio 
ut sibi adessent pecunia exhausto, suisque subsidiis incoepto fave- 
rent, appellati, surditatem simularunt: unde accidit ut viro egregio 
procedere non licuerit quo animus erat. Quae an ejusmodi sint, ut 
de iis ego et vos mecum dolere debeamus , vestrum sit judicium. 

Ast ad leniendum auimi nostri dolorem spes dulcissima affulget 
tempora, quae jam Sardiniae adventant, multo feliciora esse futura. 
Atque hoc erit procul dubio, Juvenes ornaiissimi, si vos majoribus 
dissimiles ipsi praestabitis erga sumraos viros, qui in gentis hono- 
rem , et commodum laborarunt ; atque praeterea si in id intendatis , 
ut eorum exemplo ingenia vestra floreant, patriaeque pariant uti- 
litatem, et gloriam. Dixi. 



133 

ELENCO 



DE* 



SIGNORI ASSOCIAT 



Torino 

Lascaris di Ventimiglia march. D. Agostino, commend. dei SS. 
Maurizio e Lazzaro, consigl. di Stato , presid. della R. 
Accad. delle Scienze ecc. per copie 50 

Cagliari 

Atzeni P. Girolamo delle sc. pie 

Baille Cav. D. Ludovico cens. della R. Universita, presid. 

della R. Bibliot. ecc. 
Baille D. Faustino dot. in leg., can. della primaziale 
Baille P. presentato Antonio commend. de' Mercedarj 
Ballero avv. D. Francesco per copie 2 
Bernardi teologo colleg. Agostino parr. 
Borgna avv. Gio. prof. di LL. Civ. 
Bua Gio. Maria 

Busu Stefano applicato al Commiss. di Guerra 
Cabras Nob. D. Pietrino conte di S. Felice 
Cappai avv. Odoardo 
Caputo Serafino 
Carta rev. Vincenzo 
Casula teol. Efisio can. della primaziale 
Ciampelli Gio. Antonio sottoten. nei Cacciatori Guardie 
Cobocvich Matteo M. D. AA. LL. 
Collegj delle sc. pie per copie 6 
Corte D. Gio. Antonio 



134 
Corte Cav. 

Corte P. Gaetano delle sc. pie soc. del colleg. di Filosof. 
Cossu Giovanni dott. colleg., prof. onorario di Medicina 
Cossu dott. in Leg. Giovanni parr. 
Degiovanni Battista M. D. AA. LL. 
Deidda fr. Pietro vicario degli Spedalieri 
Delitala P. delle sc. pie 
Deplano Antonio seminarista Trid. 
Dessi P. M. Vittorio Pio priore dei PP. Predicatori 
Dessi fr. Fedele Mercedario 
Dessi Valeri P. Hdelfonso delle sc. pie 
Fanari Antonio dot. in Leg. 
Fattaccio teologo 

Firino Efisio dot. colleg. , prof. onorario di Chirurgia 
Frau Raimondo 

Frontello Pietro cons. ord.° del Monistero di S. Lucia 
Ghersi prof. di Clinica Chirurgica 
Graziani avv. Gio. 
Guirisi D. Giovanni 
Loj Gaetano aw. colleg. in Filosof. 
Loj Fedele avv. colleg. in Leg. 
Longu avv. Gio. Batta S. A. F. M. 

Loriga Antonio soc. del colleg. di Filosof. can. della primaz. 
Madeddu benef. Giovanni 
Mameli avv. Cristoforo 
Mannu sacerd. Giovanni 
Manunta teol. Antonio can. della primaz. 
Marengo avv. Carlo 
Marini avv. Tommaso 
Marramaldo farmac. Domenico 
Marreddu fra Vincenzo P. let. dei PP. Pred. 
Martini avv. Pietro 

Massa medico Efisio soc. del colleg. di F. e B. A. 
Maxia benef. Giuseppe 
Maxia Salvatore 

Medda fra Ignazio Ex Gen. e Vic. Gen. delP Ordine dei Mm. 
Melis P. presentato Franc. Ant. Mercedario R. capellano del 

Lazzaretto 






135 

Melis Gio. 

Meloni Baille Giovanni dot. coll. di Medicina prof. di Storia 

Naturale 
Montixi Gio. Batt. dot. col. in Leg. can. della primaz. 
Mossa D. Vittorio 
Mundula P. Diego delle sc. pie 
Murgia dot. Antioco soc. del Colleg. di F. e B. A., can. 

della primaziale 
Nonnis dot. in Med. Efisio prof. 
Ortu teol. Francesco 
Paderi D. Sisinnio 

Padroni fr. Pietro P. lettore Mercedario 
Pes Vivalda D. Domenico 
Pili negoz. Pietro 
Pilo Monca Antonio 
Pisano not. Francesco 
Pisu sem. Trid. Emmanuele 
Plaissant Sebasliano 
Porcu D. Franc. Maria dot. 

Pruneddu avv. Antonio appl. alla R. Segr. di Stato e di Guer. 
Puxeddu not. Agostino segretario 
Puxeddu Pasquale 

Radicati P. Giampietro pref. delle scuole pie 
Sanna Giuseppe studente 
Sanna Denti avv. Pietro 

Satta Franc. impiegato nel R. Corpo del Gen. Civ. 
Selis Ignazio 
Seiis avv. Ignazio 

Selis sacerdote Francesco dot. in A. L. 
Sepulveda avv. D. Giuseppe 
Serra fra Massimo Provinc. Agostin. 
Serra Sirigu avv. Pietro appl. all' UfF. F. G. P. 
Siotto D. Giuseppe avv. coll. in Leg. prof. di Eloq. Lat. 
Soggiu Michele 

Spano teol. Giovanni prof. di S. Scrit. e Ling. Orient. 
Sotgiu Francesco 
Todde P. Michele delle sc. pie 
Tola Cav. D. Gio. Ant. Giud. della R. Udienza 



136 
Unida avv. Luigi 
Urru P. M. Efisio Mercedario 
Vargiu dot. in Leg. Gio. can. della primaziale 
Vargiu dot. in Leg. Pietro can. della primaziale 

Alghero 

Adami teol. Carmine pref. delle scuole, e prof. di Filosof. 

Airaldo can. Agostino D. in ambe LL., pres. del Sem. 

Arrica Monsignor D. Filippo Vescovo 

Aru RafFaele stanch. magg. 

Bene medico Agostino 

Costi Antonio 

Delogu sacerd. Salvatore 

Dore teol. Felice 

Galibardi teol. Pasquale can. penit. 

Garibaldi neg. Carlino 

Garibaldi negoz. Gio. Battista 

Lostia di S. Sofia avv. D. Efisio Intend. Prov. 

Peretti neg. Fiancesco 

Ravenna Gio. Battista ricev. della R. Dog. 

Vitelli neg. Nunzio 



Sanna Giuseppe 



Anela 



Aritzo 



Caputo avv. Michele deleg. cons. 

Carta not. Salvatore 

Loche not. Tommaso scrivano 

Sanna dot. medico Giovanni 

Vargiu Antonio Liberato rett. vic. foran. 

Arixi 
Ibba Raffaele rett. 



137 



Bannari 
Cugurra teol. Salvatore rett. 

Belvl 

Todde Francesco Jgnazio rett. 

BoriQ 

Bottino avv. Efisio, deleg. cons, 

Ruju not. Luigi pro scrivano del Goceano 

Satta Ecca Salvatore scriv. 

Serra not. Giacomo scrivano 

Sotgiu Giuseppe stanchiere magg. 

Bosa 
Pischedda Gio. Antonio v. parr. 

Cabras 
Simbula Gio. v. parr. in s. Sebast. 

Cuglieri 

Sanna Sechi Gio. Maria 

Sini avv. Stanislao Intend. Prov'. 

Giave 
Giudice Ignazio 

Guasila 
Sirigu Francesco rett. 



I» 



138 

Guilarza 

Vargiu not. Gio. Battista scrivano 

Iglesias 

Cao D. Gio. Intend. Prov. 
Cao D. Efisio Tesoriere Prov. 
Deidda Raffaele segr. dell' Intend. 
Mulas dot. Disma 
Tanas medico 

Isili 

Conti P. Bernardino rett. delle sc. pie per copie 2 
Satta sacerd. Nicolo v. parr. 

Iteri 

Oftgiano Gio. Maria M. d' arti lib. 
Tcdde sacerd. Giannandrea 

Lanusei 

Delussu not. Giuseppe Ant. 
Mameli Anlioco esattore 
Perotti sacerdote Antonio 
Salis sacerd. Francesco vicario 
Sciacca Francesco segr. dell' Intendenza 

Martis 
Spanu Michele dot. in S. T. 

Nuoro 

Carta Pinna baccel. Gio. tesoriere 
Carta not. Michele se(;r. dell' Intend. 
Puxeddu med. Giacomo 



139 
Nutoi 



Cossu rcv. Andrea 

Fra Bonavenlura Da-Nulvi dcf. Cappucc, 

Olivia Michele flebot. 

Sanna rev. Giuseppe 



Manca vic. Giuseppe 
Sechi Carta Giuseppe 



Orani 



Oristano 



Atzori not. Gio. Antioco segr. dell' Intendenza 

Atzori Raimondo pref. delle sc. pie 

Carta dot. 

Frassu dot. in Leg. Salvatore can. 

Licheri avv. Francesco 

Meloni dot. in Leg. Ignazio arcip. 

Puddu dot. in Leg. Gio. Battista can. 

Sigurani not. colleg. Carlo Maria 

Soggiu dot. in Leg. Antonio can. 

Tatti canonico 

Todde Salvatore per copie 2 



Ossi 



Serra Virdis dott. Gavino 



Otzi 



teri 



Airoldi sacerd. bacell. Gio. Antonio pro segr. vescovile 

Campus Giuseppe 

Carchero Monsig. fr. D. Serafino Vescovo 

Madau teol. Antonio can. parr. 

Manca teol. Gio. can. vicario gen, 

Muculittu teologo Antonio 



140 
P. Andrea da Ozieri 
Pischedda teol. Gavino, can. pen. 
Prosperi sacerd. bacell. Salvatore 
Seu Cocco teol. Gio. Maria 
Virdis teol. Pietro , can. 

Paulilatino 
Cossu teol. Demetrio rett. vic. for. 

PloagJie 

Camboni Sechi chierico Salvatore 
Sini Gio. Maria 

Sassari 

Abozzi Luigi dot. colleg. di Filosf. e segr. dell' Universita 

per copie 10 
Agnesa teol. colleg. Salvatore, can. parr. 
Arborio teol. D. Giuseppe 
Areddu teol. colleg. Giannantonio per copie 2 
Azzati Gian Martino 
Baradat Fontana sacerd. Toraaso 
Beka Gavino profess. nelle Inst. Med. 
Borra dot. in Teol. e Leg. Gio. can. teol. 
Branca Mela avv. 
Camboni Giommaria 

Canalis teol. colleg. Giovanni, pres. del Colleg. di Filos. 
Cano teol. colleg. Gio. Antonio can. 
Canu Gaetano stud. in Leg. 
Casu Deltori Proto Michele studente 
Casula teol. colleg. Gio. Battista rett. di S. Appolinare 
Deligias Gio. 

Delitala dot. D. Francesco 
Delitala Giuseppe 

Delrio dott. colleg. Pietro Paolo can. 
Demurtas dot. Vittorio sacerd. 



141 
Demurtss cbierico Leonardo 

Demurtas Lorenzo 

Demurtas medieo Pielro 

Denegri Francesco- teol. colleg. 

Dettori P. Basilio 

Esperson sacerd. Luigi dot. colleg. in Leg. 

Fiori Giambattista 

Flores D. Vincenzo studente 

Fresco Antonio studente 

Gutierrez sacerd. D. Gaetano prof. in Teol. Scol. Dogm. e 
Stor. Eccl. per copie 3 

Iddocchio proF. 

Lado avv. D. Pietro 

Lai Salvatore stud. in Leg. 

Madao Bachisio 

Manunta dot. in Leg. Giuseppe Ignazio can. per copie 2 

Marongiu Giammaria 

Marras Lorenzo bibliotecario 

Marras Antioco 

Martinelli Paolo 

Mella di S. Elia can. 

Mura teol. Felice proF. emer. 

Mucculittu avv. Michele dot. colleg. in Leg. 

Musso conte di Monte Santo 

Pilo teol. colleg. Vincenzo Luigi rett. 

Pinna Antonio 

Pisano pro-dot. Giammaria 

Polo rev. Antonio 

Porcu Pier Michele 

Quesada di S. Saturnino S. E. march. D. Raimondo, Min. di 
Stato, Cav. Gran Croce de' SS. Maur. e Laz., decorato del 
Gran Cordone, Cav. dell' insigne Ord. di S. Gennaro di 
Napoli. 

Quesada avv. D. Francesco 

Ruggiu dot. in Leg. Gio. dec. vic. gen. cap. 

Salis avv. Pietro dott. colleg. in Leg. 

Sanna Tolu Vincenzo avv. colleg. in Leg. 

Sanna Stefano 



. m 

Satta Agostino 

Satta Gio. Andrea 

Satta Cuadu Giuliano 

Scanu Gavino 

Sechi avv. Giambat. cav. per copie 50. 

Sechi Diego M. D. AA. LL. 

Scminario Trid. 

Solinas cav. Pietro 

Solinas Rafaele dot. in Leg. 

Soro sacerd. teol. fc Dir. Sp. del Trid. 

Soro benef. Tommaso 

Spina teol. Emmanuele 

Straullu Stefano 

Sulis Franc. prodot. in Leg. 

Sulis avv. Gio. R. prof. 

Tealdi Domenico 

Tola cav. D. Pasquale S. A. R. dei poveri presso la Reale 

Govern. 
Tolu Proto 
Villaminar dot. Pietro 

Seuni 
Serci Federico rett. 

Simaxis 
Atzori teol. Antonio rettore 

Sorgono 
Dearca sacerd. dot. Pietro Antonio 

Sorso 

Rugella dot. medico Luigi 
Mnxiga cav. Giuseppe 



III 

Tempio 



Capece Monsignor D. Diqjo, Voscovo. 

Usai P. Antioco prcf. dcllc scuolc pic pcr copie 2 



Torralba 



Fiori Francesco 
Sanna Scrapio 



Tortoll 

Satta dot. Giovanni can. teol. 
Scchi Piras Francesco canc. vesc^ 
Maxia benef. Giuseppe 
Murru Gregorio prodot. in Teol. can. 

Tuili 
Biosa teol. Leonardo, rett. for. yicu 

Tula 
Cubeddu rev. Gasparo vicario 

Villagreca 
Serci Giuseppe Maria rett. 

Villamar 

Mura not. Sisinnio 

Taccori vice parroco Gius. Raimondo 

Villasalto 
Pisu Rett. Antonio 



Villasor 
Perria not. Francesco 



FAR,E 



J II A N N I S F R A N C I S C I 

SASSARENSIS 
Tomus Sccundus 

CONThNENS LIB. I. ET II. 

DE REBUS SARDOIS 

EX RECEKSIONE 

VICTORIl ANGIUS EX S. P. 

R. T. S. A. S. A. L. 




CARALl 1S3S. 

E X TYPIS MONTEVERDE 
Facta potestate. 



1LL. M ° D. NO D. NO 

MICIIAELI A MONCADA 

COMMENDATORI 

ORDINIS MILITIAE SANCTI JACOBI DE SPATA , 

DE CONSILIO 

SUAR CATHOLICAE MAJESTATIS DOMINI NOSTRI REGIS PHILIPPI 

ET IN REGNO SARDINIAE 

LOCUMTENENTI ET CAPITANEO GENERALI 

JOHANNES FRANCISCUS FARA 

J. U. D. 

ARCHIPRESBYTER TURRITANUS 
s. P. D. 



D, 



'octissimorum Virorum sequutus sententiam, Praeses Illustris- 
sime , semper existimavi, rerum priscarum historiam, veterisque 
memoriae cognitionem magnos usus uberesque fructus alFerre , 
iis praesertim hominibus, qui civilem, et pontificiam discipli- 
nam adipisci cu[)ientes ulriusque juris scientiae strenuam dant 
operam, et vehementer insudant. Etenim per eam non modo, 
quae multis antea saeculis , ab infinilis prope hominibus gesta 
fuere, veluti subjecta oculis per paucissimos dies recognoscimus, 
et quod alii summo labore , magnoque vitae pericuio, ac for- 
tunarum experti sunt, in otio , atque umbra consequimur; ve- 
rum etiain aiia multa ad Juris interprdtutionem nobis suppedi- 



IV 

tantur, quibus si careamus, in legcndo , scribendo , et dispu- 
tando inopes saepeniunero, et indocti rcperiemiir. Equidem ex 
ejus ignoratione infiniii quidam erromm rivnli in nostrorum 
scripta inundarunt, id quod ctiam in Aecursio, et Bartholo 
hujus nostrae Philosophiae principibus sacpc notari, et repre- 
hendi vidimus: ideoqne mirum videri non dcbet, si ego, qui 
hanc juris scientian) profileor , bonos etiam historiaruin autho- 
res summa cum diligenlia, et impensa mihi comparavi , mul- 
tumque temporis , et studii eos legendo, et pervolutando tra- 
duxi: nam et id feci exemplo Cassii jurisconsulti , ct mulloriim 
Jurispcritorum , atque orlhodoxorum Palrum Eusebii , Hiero- 
nymi , Isidori, Bcdae , Qrosii, et Antonini , qui summo studio, 
el labore hislorias legerunt , et scripscrunt , ct ex hoc mearum 
vigiliarum fructum cepi maximum, miram denique suavitatem, 
ac voluptatem, tam in legibus , et epistolis decretalibus inter- 
prelandis, atque explicandis, quam etiam in cognoscendis rebus 
a majoribus nostris pracclarc in Sardinia gestis, atquc legen- 
dis ipsius natalis soli laudibus, quas externi scriptores variis in 
locis sparsim , atque obiler literis consignarunt : dolui tamen 
et mirabile mihi fuit neminem unum saliem c noslratibus inve- 
niri potuisse, qui anliquum Sardiniae stalum, iliius genlis ori- 
ginem , morcs , et vitam, resque praeclaras juslo voiumine sit 
complexus, et ipsam patriam merila laude ornavcrit. Quare 
noslrorum incensus amore, patriacque laudis duleedinc , hanc 
provinciam suscepi, ct majorum nostrorum historiam in fasccm 
coSligere aggressus snm, compendioseque duobus libris ab ipso 
ovo usque ad nostra tempora coutexere, Sardiniamque ipsani 
veluti in tenebris conseneseenlem pru viribus in lucem vimli- 
eare. ltaque hunc primum librum jam elaboratum , omnique 
ex parte absolutum , qucm multi non solum dcsiderarunt, scd 



V 

et vehemcuter pctierunt, el elfti^itarunt , niinc tuo jnssu, tuis- 
quc literis inrpulsus, Praeses Illiistrissime, in lueem proferre , 
cl ad le mittere volui, tam nt tuae morem ^ererem voluntati , 
et libi debitum praestarem obscquium, quam ctiam ut dc hoc 
libro luum, cacterorumquc subirern judierum, ut si factum con- 
siliumque lioc meum probalum intelli(jam ad reliquum alacrior 
librum properem , quo tuorum etiam majorum gesta lefjes, eique 
extrcmam foclicius imponam manunr. Ceterum non iguoro quos- 
dam fore, c]ui volumen hoe ex inultis auctoribus itacompac- 
tum, quasi ex alienis racemis factam viudemiam, calumhiabuntur. 
Hos ego admonendos esse putavi , tot clara vetustatis monu- 
menta, hominumque priscorum facta, quae divinari nequeunt 
non aliuude, quam ex velerum scriptis carptim dclijji potuisse, 
in quibus si nimium eorum authorrtati , et verbis inhacsrsse 
videbor, scianl id ideo fecisse mc ne ab historiae fide lcgcntcs 
abducere viderer, quando rron modo eorum rromina, sed verba 
quoquc passim allata agnoscerent. Aceipe igitur. Praeses Illu- 
strissime, hoc munus, qualecunque srt, veluti piguus, et moni- 
mentum meae erga te observantiae; quod quamvis sit admodum 
exiguum , ut tanto viro primaria nobililate eonspicuo offerri 
debeat; non tamen existimo illud tibi fore prorsus inutile, id- 
que hoc maximc tempore, quo pro Majestate Regis Nostri Phi- 
Jippi summo cum Imperio, et diguitale Sardiniam regis et 
aequissime moderarrs, quique insulam ipsam non sine maguo 
labore, et vrtae tuae discrimine terra, marique, aestivo tempore 
peragrasti , ut eam ( quod optatissimum Christianissimo lle^r 
nostro Philippo erat ) praecipue turribus , ac gente bellieosa 
muuires, malis hominibus purgares, ct adprislirram ubertatetrr, 
et foclicitalem restitueres. Nanr istarum tuarum actionum, lotius- 
que Kegui adminislrationis exempla cx summis viris hie liber tibi 



suppeditabit, si horis succisivis, quibus a curis vacabis eum 
legere dignabcris. Quae si tibi non injucunda esse cognovero; 
operae precium me equidem fecisse putabo , et ad majores res * 
quae jamdudum prae manibus habco, perficiendas vehementius 
incitabor. Vale , 

Sassari idibus Julij 1579. 



AD INSULAM SARDINLE IN LAUDEM AUCTORIS. 

Jnsula de Libyco circum spumosa profundo 
Hesperias inter concelebrata plagas , 

Obruta Cimmerias sensisses pene teuebras , 
Ni celeri clarus Fara caveret ope. 

11 le tuos prima descripsit origine Reges, 
Et dedit in fastos fortia gesta Ducum: 

Ille suis saeclis varios venisse colonos , 
Atque vaga sedes appetiisse rate ; 

Tum mores , habitusque, et facta vetusta priorum 
Sumptaque ab humano nomina nota pede ; 

Ceteraque ad nostrum facili trahit ordine tempus 
Quaecunque historica sunt rata visa fide. 

Reddita laus patriae toto memorahills aevo , 
Nec minor Auctori fama futura suo. 



VII 

A U C T O R L E C T O R l 



Cupiebam vehcmcnter , cl animo proposueram meo , Sardiniae 
insulae Chorographiam, rerumque in ca gcslarum Historiam, quam 
cx optimis quibusquc scriptoribus, ct monumentis, summa cuni 
diligentia. , ct jide collcgeram , juxta Horatianum consilium domi 
custodirc , ct illius cditionem in multos annos dijferrc , ut ea 
onmia, quae variis implicitus curis scripscram , cum otio et animi 
trauquiliitatc recognosccrem augerem et accuratiori stjlo perpo- 
lirem; omnemque historiam a Mundi principio iisque ad nostra 
hacc tempora , simul cum insulae descriptione, in publicum perfe- 
cte emitterem. In quo proposito semper permansissem, nisi me 
superiorum authoritas , amicorum consilium, et plurimorum effla- 
gitatio impulissent, predictam mutare sententiam. Hi enim quum 
primum hunc librum , qui ab orbe condito usque ad annum salutis 
scptingentesimum supra scptuagesimum quartum , rerum Sardoa- 
rum continet historiam, perfectum, et omni sua parte absolutum 
legerent , supra modum probaverunt , lectioneque dignum esse dixe- 
runt , nec ejus editionem ulterius, quousque caetera omnia sint 
absoluta, esse differendam contenderunt. Quare , ut illorum judi- 
cio , et suasionibus acquiescercm , corumque votis satisfacerem , li- 
brum ipsum tjpographis edendum , excudcndumque tradere volui: 
atque ita in patriae laudcm dwulgare res Sardorum priscas , anti- 
quum eorum statum, dignitatem , et Christianae religionis cultum ; 
quantique nominis et existimationis Sardinia fuerit apud omnes Re- 
ges , et gentes, quae ex diversis regionibus confluentes , vel in cam 
colonias feliciter deduxere, vel pro ea consequenda, aut conser- 
vanda } asperrima bella gesserc. Alium hujus recentioris hisloriae 



vni 

librum , usque nd haec nostra tempora digestum , haud multo post , 
si plus otii tiactus fuero , politius limatum , atque ornatum evul- 
gandum curabo ; Sardiniac quoquc descriptionem , tota insula pera- 
grata, omnibusque ejus partibus inspectis, et cum sententiis scri- 
ptorum accurate collatis , excusam proferre properabo. Interim 
lectorem candidissimum , et cruditissimum rogatum velim , ut beni- 
gno , et aequo animo hunc librum excipiat y ejusque historiam legat , 
et priusquam de ea judicium faciat , authores omnes pro majori 
vcritatisy et diligentiae meae testimonio, ubique ad satietatem alla- 
tos , omnino videat , et illis perspectis , si quid crratum esse repere- 
rit, scu aliis monumentis mihi hucusque mcognitis juvari posse eam 
historiam censuerit, adsit quaeso, et aiiimadvcrtat; non enim sum 
ncscius humanae conditionis esse errare , solisque immortalibus da- 
tum esse iti nullo labi , et omnia memoria complecti : neque 
aegre fero a quocunque doctiore eruditioreque corripi , si modo id 
non ambitiose, livido et canino dente , scd amice mecum quispiam 
agat, et boni consulat, si non quod volui, sed quod pro virium 
mearum tenuitate potui, ex meis studiis deprompsi. Sed quoniam 
tempus est ad rem institutam devenire , nwic pluribus agere supcr- 
sedebo, historiamque ipsam aggrediar. 



JOHANNIS FRANCISCI FARiE 

S A S S A R E N S I S 

J. U. D. EXIMII , ARCHIPRESBYTERl TURRITANI 

DE REBUS SARDOIS 

L I B E R I. 



«9HX&) 



Primi Sardiniae Coloni ante diluvium, 
ejusque solitudo. 

VJondito orbe, gentiumque multitudine repleto, gig-antes ad 
cataclysmum usque Sardiniam, aliasque Mcdi-erranei maria 
insulas incoluisse, ex Reroso, ( si vere est ejus, qui fertur !ibel- 
lus ) satis oonstat. lllis demum ex magni diluvii aquis ettihclis 
anno ab orbe condito 1657 ut Philo, Moy.ses,et Jo. Lueidus, 
qnos sequimur, supputant, Sardiniae solitudo est sequuta , quae 
eodern Beroso teste ad annos 5$4 duravit. 



PHORCUS PRIMUS SARDINIAE REX , 
et Thusci Vetulonienses primi post diluvium roloni. 

Phorcus Thoosae, Nepihuimique filius, et ( ut inquit Be?*o- 
sus ) nepos Mesraimi filii Cam, fiiii Noo, fuil primus Sardiniae 
Rex, ut Yarro, et Servius tradunt. 

Mesraim enint, quem /Egyptii Osiridern vocant , tota \poti- 
tus Itaiia, anno ab orbe condito 2216 duos creavit Reges 
Laeslrigonem lialiae, et Phorcum Sardiniae et Corsicae, ut 
ille terrae, hic mari praeesset. Itaque Phoreus anno 2220 
Sardiniam Vetulonicis colonis complevil, ut ex Beroso, ei 
Jo. Annio constat; et Strabo tradit, dum inquit, ante adyen- 

% 



2 
tuqn Jolai Thuscos barbaros in Sardinia habitasse. Erant hi 
Velulonien;»e$ antiqui Hetruriae populi, qui, ex Annii senten- 
tia, juxta Vilerbium, vel ( ut inquit Rapbael Volaterranus ) 
ubi nunc Massa est, vivebant. Regnavit Phorcus in Sardinia 
annos, ut ereditur, 35 et landem ab Atlante navali praelio 
superatus, undaque obrutus, neque uspiani postea inventus, 
creditus fuit se in Deorum marinorum numerum recepisse, et 
plures Deos sub se habuisse, ut refert Servius, et Varro. Unde 
Virgilius in libro 5. Aeneidos inquit 

Tritonesqae citi , Phorcique exercitus omnis. 
His temporibus Sardiniam Caclo.ssenem, hoc est, sacram crepi- 
dam, ab ejus forma, seu proprio Thuscorum calceo, fuisse 
appeilatam, refert Annius ex Beroso. 

MEDUSA. 

Medusa fuit Phorci filia, ex Cetho conjuge nata, ut Ovi- 
dius, et Lucanus tradunt, et anno 2253 defuucto patre in 
Sardiniae Regno successit, ut refert Bergomensis in 4 sup- 
plementi, ubi de Perseo agit. Hanc fuisse omnium suae aeta- 
tis mulierum pulcherrimam testatur Isacius: ditissimam quo- 
que fuisse, et solitam in venationes et pugnas exire , Bergo- 
mensis et Pausanias referunt. Regnavit annos circiter 28 et 
quum postea Perseo, qui contra eam arma ceperat, acie oc- 
currisset, noctu per insidias oppressa, jacuil; ejusque opes 
prope infinitas, et praecisum caput, ut spectaculo esset, Per- 
seus in Graeciam reportavit. Unde conficlum fuit, Medusae 
caput serpentibus fuisse crinitum , hominesque illud conspicien- 
tes in saxa convertisse, alque alia multa, quae cum sint fabu- 
losa, et ut arbitror, de Medusa alterius Phorei , Oceani Afri 
Regis filia dicta, consulto praetereo: nam, duos esse Phorcos, 
tradit Probus, unum Sardiniae, alterum Aphrieae Regem. 

HERCULES. 

Hercules antiquior ex OsLride, et Cerere Thebis natus, cui 
nomen Lybiu», seu Luabin erat, cognomentum vero Hercules, 



3 

cum in Asia, Aphrica, et Europa, res memorabiles et prae- 
claras gessisset, llaliamque et Siciliam lyrannis {vi^anlihus li- 
berassct, ct magna cnm lande gubcrnasset; tantmn opinionis 
fulgorem sibi coneiliavit, nt Sardiniae coloni Thusei , oblrun- 
cata, ut dixi Medusa, cum in Kegem asciverint. ltaque anno 
2281 ut creditur, c Sicilia vocatus in Sardiniam venit, et 
ab accolis Thuscis exceptus Rex salnlatur. Hic insulam perlu- 
stravit, in ordinem, et sui dominalionem redegit; et postea 
aelate admodum gravis ab insula discessit, ct Hispaniam pe- 
tiit: ubi anno 52 cpio regnare in Sardinia coeperat, aetatis 
vero suac fcrmc 200 ab humanis decessit, et apud Gades 
fuit sepultus. 

Hoc tempore ab ipso Hcrcule Turrium praeclara civitas 
nomen Turris Libysonis sumpsit , ul a Plinio, Plolomaeo, et 
deinceps vocatur, et ob id urbem augustam Herculis fuisse 
cxistimatur: nam Libyson , tesle Annio, Herculis Augnstam 
signincat, et ea ratione, Foro Augusta Hispaniae civius, Li- 
bysoson ab codem Hercule fuit appellata , ut ex Plinio iradit 
Franciscus Tarapha. Ab isto quoque Hercule creditur norweiri 
sumpsisse Portus Hercuiis; quem in Sardinia, prope Noram 
meridiem versus, esse testalur Ptoiomaeus. 

Insulas etiam Herculis, quas in Sardinia prope promonto- 
rium Gorditanum jacere referunt Plinius, Ptoiornaeus, et IVJar- 
cianus Capella , ab ejus adventu , hoc tempore, nomen ha- 
buisse judicatur. 

GRAKGI. 

; 

Mortuo Hercule variae terrarum nationes in Sardiniam ve- 
nere; et in ea dominati sunt imprimis Graeci mercalores , qui 
illuc , teste Pausania , commerciorum gratia adnavigabant, co- 
lonias Graecorum in ea colloearunt, anno uj creditur 2574. 
Et eo tempore insula a Graecis, ob similitudinem vesligii, 
Ichnusa fuit appellata. Unde Silius inquit 

Insula fluctisono circum vallata profundo 
Castigatur aquis, compressaque gurgite terras 
Enormes cohibct nudae fiub imagine plantae. 
Inde Ichnusa pvius Grajs memorata colonis. 



kuno etiam 2431 Oenotrius Lycaouis filius ex Arcadia colo- 
«ias Graecorum in llaliam irackxit, el ab iliis Pontia, et Iscia 
adjacenies Sarcliniae insulae posscssae, Oenotrides fuerunt 
ilietae, ui ex Plinio, et Mirsilio conslat. 



SARDUS ET LlfeYES. 

Sardus, ut inquit Pausanias, filius fuit Maceridis, qui apud 
^Egyptios, et Libyes Hcrcules dicebatur, et Delphos aliquando 
peliit. Hic Sardus ( ut inquit Rabanus, et Anselmus ) Moysi 
temporibus, anno circiter 2465 ex Libya cum innumerabili 
multitudine discessit, et Ichnusaui occupavit, non tamen ve- 
teres accolas ejecit; sed in domiciliorum societate recepti sunt 
novi inquilini, necessilate magis, quam benevolentiae gralia. 
Urbes certe non plus Libyes tunc, quam , qui in ipsa insula 
erant, construxerunl: sed dispersi in tuguriis, et speluncis, 
ut sua cujusque sors tulerat, ila habitabant, teste Leonico, et 
Pausania. 

Ab hoc Sardo insula antiquis oblileralis nominibus Sardinia 
est cognominata, quare Silius inquit 

Mox Libjci Sardus generoso sanguiiw fidens 
Herculis, ex sese mulavit nomina terrae. 

Fuit etiam ab eo appellatum Mare Sardoum quidquid inter 
ostium Oceani, et Sarcliniam est, ut testalur Plioius in Natu- 
ralis historiae lib. 3. Quantum in ea vixerit Sardus memoria 
proditum non est; sed tantum a Pausania tradiiur Sardiniae 
populos, qui ad occidentem insulam incolebant, ejus statuam 
ex aere Delphos misisse. 

NORAX, ET IBEftL 

Norax quinti Mercurii filius , ex Erythaea Geryonis fiha 
procreatus, in Sardiniam venit, et ex praeclara Boeticae 
urbe, quam Solinus Tartessum, Herodotu.s Carteiatn , vuigo 
TarifFam vocant, Iberos nunc Fandalos , seu Andalusos dictos, 
in eam traduxit. Quo autem tempore id ractum sit, in dubio 



quidem est. Pausanias enim post Aristaeum vemsse existimat , 
Solinus vero ( quem ob maximam ejus aiicLoritaumi scquor ) 
post Sardain, et autc Aristaeum. Itaque ex veriori lemporum 
digestiono anno 2j22 in insulam oommi^rasse existimaiur. 

Hic in Sardinia novam constrax«t urbcm, quam a sc IVoram , 
codem Solino, et Pausania teste, vocavit. tfuit aulcm h,»ec 
civitas coustructa, ul cx Ptolomaeo apparct, tn ca ineridionali 
insulae paric, quae iiunc caput Pulac dicitur, ubi ejus ruiuae 
adluic visuntur. Ejus popuius Norensis diolus, usque a<l lem- 
pora Vespasiani lniperatoris, , fere per Jj50 annos , celeberri- 
mus fuit, lestc Plinio lu naluralis historiae libris. 

Ab hoc etiam Noraee originem sumpserunt, et nomen ilia? 
robustissimoruin saxorum maceries; .quae adhuc Noraces vo- 
eantur, e.t ad instar rotundarum lurrium io insulae loci» 
agres*tibus, et niontuosis passim conspiciuniur , ut traditum cst 
a INeotericis. 



ARISTAEU5, ET GR.AECI. 

Aristaeus ex ApolHne, et Cyrene Penei filia genitus, qui 
etiam udrgaeus, Nomius , et dpollo pastoralis dicebalur, lem- 
poribus Cadmi anno 2j9I cum quadam Graecorum manu 
in Sardiniam venit, SoSin»; , Pausania, et Diodoro attesiantibus. 
Is enim, ob Aetaeonis ejus (ilii casum, qui conversus in bcl- 
luam a propriis canibus fuit laceratus, acri confectus dolore 
ac Bocotiae jam, et universae infensus Graeciae, in Sardi- 
niam ire perrexit, ibique sedes coiiocavil suas. Unde Silius 
cecinit 

Fama est, cum laceris Actaeon flebile membris 
Suppiicium lueret spectatae in fonte Dianae f 
Attonitum novitate mali fugisse parentem 
Per freta jLristaeum, et Sardoos isse recessus; 
Cyrenem monstrasse ferunt nova littora matrem. 
Hic insulae amoenitate captus, consitis arboribus , ex agresti, 
et quae jam pridem magnis ovium copiis occupabatur , cul- 
tiorem , teste Diodoro, ct Aristotele, reddidit. Urbem tamen 
millam in ea condidit. Nam qui ejus ductum, et auspicia se:~ 



6 

quuti sunt pauciores imbeeillioresque erant, quam ad insti- 
tuendam, defendendamque, si opus esset, civiiatem sufficere 
possent, ut Pausanias, et Leonicus opinantur. Caeterum Soli- 
nus asserit Caralim insignem urbem ab eo construrtam, con- 
junctoque populo utriusque sanguinis sejuges usque ad se gentes 
ad unum moreyVonjugasse. Ibi duos genuit filios, Carinum, et 
Calicarpum, multaque utilia docnit , lac coagulare, mel,atque 
oleum conficere: deinde ad Siciliam et alia loca accessit. 
Cumque aliquandiu in Thraciae monte, qui Hemos dicitur, 
habitans postea non comparuisset, Deorum honores est asse- 
quutus, teste Diodoro. Salluslius et aliqui putant his tempori- 
bus Daedalum Atheniensem, Cretensivim arma metucntem, in 
Sardiniam aufugisse, et coloniae, ac domicilii consortem Ari- 
staeo fuisse. Icarum etiam ejus filium hoc eodem. tempore 
praecipitem in mare decidisse, et ab eo mare Icarium, Insu- 
lamque Icariam, quae inter Sardoum, et Siculum mare jacet, 
nomen habuisse: quae tamen Pausaniae et Leonico vera 
baud quaquam videntur; siquidem Aristaeo Cadmi filia Aucto- 
noe uxor erat; Daedalum autem Oedipodis aetate fuisse, qui 
multos post annos Thebis imperavit, clarissime conslat. 

GALATAS, ET GALLI. 

Galatas junior, Olbii filius, et Galliae Rex anno circiter 1620 
Gallorum coloniam in Sardiniam deduxit, urbemque in ea con- 
didit, quam Olbiam ab Olbio ejus patre denominavit, ut Jo. 
Annius Viterbiensis ( in supplcmento Manethonis ) refert. Fuit 
haec civitas constructa Septentrionem versus in ea parte in- 
sulae, quae Corsicam respicit, ut ex Orosio, et Ptolomaeo 
habuimus. Ab istis Gallis, Gallura Sardiniae insignis provincia, 
nomen sumpsit, et huc usque retinet. Fretum etiam Gallicum, 
quod inter Sardiniam, et Corsicam est, ab istis, teste Antonino 
Pio fuisse denominatum credilur. 

SICULI. 

Siculi vetustissimi barbari homines, qui inter ostia Tibe- 
ris, et Circejum monlem vicatim habitabant, a Pelasgis et 



7 

Aboriginibus, sive ab Opicis, el Oscis inde ejecti, novas quae- 
sivenmt sedes anno ab orbe eondito 12705 ut ex Dionysio , 
Panviuio, et Annio Y iterbensi constat. Eoruiu niajor pars in 
Trinaeriam, quae tunc Sicania dieebalur, transfretaruut, et 
insulac nomen dederunt: parva aulem manus Sardiniam ap- 
plicuisse, et in Orientali insulae parte sedes collocasse, ac S«- 
culesiis populis, qtii tesle Ptolomueo in Sardinia sunl, nomen 
reliquisse creditur. 

JOLAUS, THESPIADES, ET ATHE^IENSES. 

Hereules Graeeus Alcmenae, et Amphitryonis filius, cui 
nomen Alcaeas , cognonoeo vero Heraclias erat, cum ex quin- 
quaginta Thespii l\egis filiabus, quinquaginta gcnuisset mares, 
onines ejusdem ferme aelalis, communi nomine lliespiades 
dictos, eos ad condendam coloniam, juxta Oraculi responsum, 
in Sardiniam mittere proposuit. Aceeperat enim a suis Diis 
responsum , ad consequendam immortalitatem , plurimum ei 
conferre coloniam ad Sardos mitti, ejusque filios ex Thespia- 
dibus susceptos coloniae praefici duces. Itaque anno 2769 
Jolaum nepotem cum filiis, qui adoiescentiores erant, ac e- 
tiam cum magna Atheniensium, barharorumque mann, in Sar- 
diniam misit. Fuit hic Jolaus, teste Aristotele, Diodoro, et 
Hermolao Barbaro, Iphieli filius, et magna navium classe prio- 
rem insulae partem campestrem , ut Diodorus refert, te- 
nuit, eamque Joleam a se denominavit: ibi Thuscos barbaros 
accolas, teste Strabone, invenit, quorum palantes animos ad 
concordiam eblanditus, Olbiam extruxit urbem, ut Soiinus, et 
Pausanias tradunt. Erat forte baec Olbia civitas meridiem 
versus prope SuJcim sexdecim millibus pass. distans; de qua in 
Antonini Pii Itinerario constatf Tarcagnota , et quidam alii /•*#* 
voiunt hanc urbem Joleam, non Olbiam fuisse appellatam. 
Fuit etiam ab Alheniensibus seorsum condita Gorylles urbs, 
ab uno de classis ducibus sic nominata, qui ut Pausanias, et 
Leonicus opinantur, Grillus dicebatur: multa alia Graeca op- 
pida teste Solino, fuerunt constructa, quorum memoria prae- 
teriit. Has urbes Joiaus, accersito e Sicilia Daedalo, pluribu* 



8 
praeclaris operibus, quae ab artifice appellantur Daedalia, exor- 
uavit, quorum monumenta etiain temporibus Aristotelis, et 
Diodori, ut ipsi testantur, in SarJinia apparebant: et inter 
alia non nullae fornices, et inarcuata domicilia modulatis qui- 
busdam, sed disparibus compacta nurneris conspiciebantur. 
(jymnasia insuper magna , et sumptuosa Deorum templa erexit, 
judicia instituit, regionem culfiorem, arboribusque fructiferis 
uberem eftecit, gentem bellicosam reddidit, ac caetera omnia 
Cffecit, quae ad urbium diulurnitatem spectant. Quare hi po- 
puii celeberrimi, teste Plinio, fuerunt, et ab Oraculo respon- 
sum habuerunt, eam coloniam liberam semper futuram, ut 
Diodorus, et Aristoteles referunt, qui etiam testantur id Ora- 
culum usque ad eorum tempora verum fuisse; nam cum Cartha- 
ginenses prius, mox Romani insulam cepissent, nunquam tamen 
eos subegere: ad montana enim alque aspera confugientes lo- 
ca, effbssis sub terra habitaculis, lacte, caseo, et carnibus ex 
pecoribus, quae plurima illis erant, vescebanlur; agrique co- 
lendi declinato labore in montibus vitam quietam ducebant: 
et licet ab eis fuerint armis saepius lacessiti, diffieultate ta- 
men locorum invicti permansere. Unde Silius cecinit 
Nec paivum decas 9 advecio cum classe paterna 
Agmine Thespiddum , terris Jolae dedisti. 
Jolaus iis, quae ad stalum coloniae pertinebant, compositis in 
Graeciam est profeclus; postea in Siciliam navigavit; tandem 
in Sardiniam reversus , tesle Pausania , obiit , et sepultus est. 
Jolaenses populi ab eo dicii^ qui in Sardinia ut patrem eum 
colebant, sepulcro ejus templum , ut inquit Solinns , addide- 
runt: in quo Jolao sacra, et honores multis continenter annis 
fecerunt, patrem eum appcllantes , quemadmodum Persae 
Cyrum, ut Pausanias et Diodoms testantur. DaedaSus autem , 
«t inquit Sallustius , delatus est Cumas , sed an ibi , vel in 
Sardinia , obierit incerium est. 1 Thespiades vero cum multis 
saeculis insulae praefuissent , tandem in Italiam navigantes , 
loca circa Cumas , teste Diodoro , tenuere. Simplicius tamen , 
in commentariis, quos in octo Aristotelis de Physica audi- 
tione libros exquisitissime conscripsit, refert novem ex illis, qui 
Heroes Sardi dicebaniur, in insuia permansisse, et diem suum 
obiisse: quorum etiam corpora omnibus iniegra mernbris , et 



9 
illaesa , dormientium praeseferenlia speciem, uaque acl Aristo- 
telis perdurasse tempora refert. Ad bos etiam responsorum , 
praedictionumque gralia, quae per iiisomnia darentur, et in- 
sulae accolas , et mulios etiam convenas et evternos, aceedere 
solitos fuisse , idem auclor est Simplicius , et Leonicus refert. 

iENEAS^ ET TROJANI 

ifLneas Ancbisae et Veneris filius , a Poetis decantatus, post 
Ilium eversum, multis consociatus Trojanis in Sardiniam venit, 
anno 2785. Cum enim classe profngi Italiam peterent, et 
saeva tempestale adorti alii alio delati essent , /Eneas magna 
eum Iliensium manu Sardiniam , Pausania , et Sallustio teste , 
applieuit. Unde Silius eecinil 

Adjluxere eliam , et sedes posuere coactas 
Dispersi pelago post erula Pergama Teucri. 

Hi Graecos in insula offenderunt accolas, illosque adire non 
dubitarunt, a quibus benigne bospitio suscepti populariter illis 
permixti sunt, necessitate magis, quam gratiaj ne si alteri 
disiungerentur ab alteris, aut desciscerent, nuilo negocio Sar- 
dis accolis sese opprimendi facultatem darent; qui jam sumptis 
armis, et acie instructa, ad Thorsum consederant fluvium, qni 
ab hostiii tractu medius labens, illornm separabal agrum: quae 
res utrisque beili dirimendi causa fuit ; curn neuter exercitus 
flumen transire , et in hostem ferri primus ausus fuerit , ut 
Pausanias et Leonicus referunt. Est autem TIiopsus fluvius , 
qui per Arborensem agrum mediam praeterfluit insulam , eo- 
dem Pausania, et Ptolomaeo attestantibus. Discessit postea e Sar- 
dinia ^neas , relicta Turribus Iliensium Frassorum colonia , 
quae, teste Pomponio Mela , Solino_, et Plinio, in ea celeber- 
rima fuit. A qua existimalur nomen sumpsisse Forttm Trojanum , 
quod in Sardinia meridiem versus fuisse testatur Antoninus Pius. 

Circa haec tempora Ulysses decennio naufragus erravit , et 
in Sardiniam vectus parvis Sardiniae insulis adjacentibus, quae 
Ithacesiae, Ulyssis speculac, tesie Plinio, vocantur, nomen dedit. 

Leucosia etiam, insula Sardiniae, a Syrene ibi his tempori- 
bus sepulla nomen aceepit , ut idem Plinius , et Marciarius 
Capella referunt. 



10 

LYDII. 

Lydii populi , Maeones etiam dicli , qui inter Phrygiam , et 
Cariam , seu Lyciam juxla Maeandrum vivebant , mare obti- 
nuerunt auno 2791 ut Eusebius tradit , et ex Manethone , 
Livio , et Valerio Maximo colligitur. Unde in Sardinia domi- 
natos esse , et Maeonum locum , qui corrupte Meilogu nunc 
dicitur , ab eis nomen sumpsisse judicatur. 

LOCRENSES. 

Locrenses Graeciae populi Parnassum montem accolentes 
coloniam in Sardiniam deduxerunt , ut ex Solino constat ; 
anno ut creditur 2912. 

His temporibus Thespienses ex Sardinia in Italiam navigan- 
tes regionem circa Cumas, tesle Diodoro, tenuere, et Daeda- 
lum Cumas detulere , ut Sallustius refert. 

THRACES. 

Thraces Europae populi , Scythes prius dicti , ut Eusebius 
refert , anno 2958 mare obtinuerunt. Unde in Sardinia im- 
perasse , et urbes condidisse , creduntur. 

RHODII. 

Rhodienses populi ex Rhodo, insula maris Carpathii, obtinue- 
runt rnare , ut insinuat Eusebius , anno 5047. Uude in Sardi- 
nia imperasse, et urbes construxisse existimantur. Obtinuerunt 
autem mare annos 9-5 ut refert Eusebins. Et ab eis Rhodi 
locus Sassaritanae regionis nomen sumpsisse creditur. 

PHRYGES. 

Phryges minoris Asiae populi Cariae , Lydiae , Mysiae , et 
Bithyniae finitimi post Rhodios mare oblinuerunt, anno 5070 



II 

ut Euscbius tradit. Unde in Sardinia dominatnm tonnisse , et 
urbes condidisse putantur. Nam hoc lempore Idonesii co- 
loni, qui te»te Ptolomaeo in Sardinia sunt, ab Idaeis Phrygiae 
populis , qui Idam montem tunc ineolebant 3 in Sardiniam, 
ut opinor, venerunt. lli mare obtinuerunt annos 25 eodem 
Eusebio relerente. 

CYPRII. 

Cyprii populi ex Cypro maris Pampliylii insula profecti ut 
insinuat Eusebius , mare oblinutrunt anno 5090. Unde eos in 
Sardinia rcgnasse , et ex ipsius Cypri Corpacca regione Cor- 
pacesios populos , qui in Sardinia , teste Ptolomaeo , sunt ; 
venisse aliqui existimant. Hi mare obtinuere annos 40, ut idem 
Eusebius narrat. 

PHOENICES. 

Phoenices antiquissimi maritimae Syriae regionis populi navali 
et bellica arte , ut inquit Plinius , praestanles, mare ohtinue-- 
runt anno 315S, ut Eusebius insinuat. Unde in Sardinia eos 
imperasse , et plures colonias ad eam destinasse, Diodorus Si- 
culus tradit. Obtinuerunt autem mare annos 41, eodenx Euse- 
bio teste. 

^GIPTII. 

if!gyptii populorum vetustissimi post Phoenices , ut tradit 
Eusebius, mare obtinuerunt anno 5179 et etiam postea annis 
31. Unde in Sardinia eos imperasse, et Esaronesios populos 
ex Esare /Egyptii urbe in Sardiniam venisse, creditur: nam 
Esaronesios meridiem versus Sardiniara coluisse testatur Pto- 
lomaeus. 

MILESII. 

Milesii , potentes et opulenti populi , ex finibus Joniae et 
Cariae egressi , mare obtinuerunt anno 3210, ut Eusebius 



12 
tradit, et quidem per annos 31. Unde et SaTdiniae imperasse, 
et Milesiis Sardiniae colonis noraen dedisse, creditur. 

CARES. 

Cares populi minorem Asiam inter Lyciam , et Joniam inco- 
lentes , qui et Leleges , teste Herodoto , dicebantur , mare 
obtinuerunt anno 5241, ut tradit Eusebius. Unde in Sardinia 
imperasse creduntur , cum ab eisdem aliquae civitates condi- 
tae, et Carenses populi, ut refert Ptolomaeus, in ea reperian- 
tur. Imperarunt Cares annos 48, ut inquit Eusebius. 

LESBII. 

Lesbii , populi in insula yEolica /Egaei maris habitantes , 
post Cares mare obtinuerunt anno 3289 , ut refert Eusebius. 
Unde in Sardinia imperasse , et multa urbes construxisse , 
existimantur. 



CORSI. 



Corsi populi , Cyrnaei dicti , factionibus , et civili bello la- 
cessiti sedesque mutare compulsi , ut refert Pausanias , in 
Sardiniam transiere anno , ut creditur 5350. Hi viciniore mon- 
tuosa insulae parte , quae Septentrionem respicit , occupata , 
duodecim oppida sibi muniere , eodem Pausania , et Plinio 
teste. Ab incolis patrio nomine Corsi appellantur, et de illis 
meminit Ptolomaeus. 



PHOC/T.ENSES. 

Pbocaei, Joniae populi assiduis Persarum bellis exagitati, et ab 
Harpago obsessi, communi consensu patriam relinquentes mare 
ingressi sunt, illudque obtinuere anno 12 Cyri Persarum re- 



13 

gis primi , qui fuit 3116 , ut ex Thucydide, Herodoto et 
Cleinente Schuberto colligitur: quo tempore in Kmporia Sardi- 
niae regione imperasse ereilunlnr: uam et propinquam insulam 
Corsieae, teste llerodoto, oecuparunt, et eodem modo Hispaniae 
Lmporiis nomcn dederunt. Unde Sylius 

Phocaicae dant Emporiae . . . 
His tcmporibus Jones Graeciae populi fuerunt a Cyro in servi- 
tutem redacti, quare Bias Prienaeus, ex septem sapientibus 
unus, illis suasit, ut communi classe solventes Sardiniam pe- 
tereut, ibique una quadam civitate omnium .lonum constructa , . 
absque servitute liberi foe^cilerque viverent; nimirum insu- /•> \ 
lam inter omnes maximam recepturi, aliis imperarent: quod 
saluberrimum coiisilium Jones spreverunt, cui lamen si obtem- 
perassent, ipsis licuisset, ut inquit Herodotus , Graecorum 
omnium foelicissimis vivere. / 



CARTHAGINENSES. 

Carthaginenses Aphricae populi post Phocaeenses in Sardiniam 
veneruut, eamque occnpare cupientes saepius bello Sardos 
appetivere. Cyri enim Persarum regis temporibus , anno , ut ex 
Orosio et Clemente Schuberto colligitur, 5435, Carthaginenscs 
ex Sicilia iu Sardiniam bellum duce Macheo transtulere: sed 
in eo victi a Sardis fuere, Liberato Frasso duce, et magnam 
partcm exercitus amisere. Macheus etiam, et alii pauci , qui , 
superfuerunt, proplerea a Carthaginensibus exilio damnati sunt, 
ut Orosius et Sabellicus referunt. 

Temporibus quoque Darii Persarum regis, anno, ut ex Ju^ 
stino, et Schuberto colligitur, 5445, Carthaginenses duce A.S- 
drubale Sardiniam bello repetierunt: in quo, Hasdrubal gra- 
viter vulneratus obiit, et Sardi, Liberato duce, fugatis Cartha- 
ginensibus, victores fuere. Hasdrubalis mortem tum luctus 
Carthaginensium , tum et dictaturae undecim , et triumphi 
quatuor insignem fecerunt. Sardis quoque animi crevere, ve- 
luti cum duce, Poenorum vires concidissent, ut ex Juslino, et 
Sabellico constat. 

Alia insuper certamina, periculaque magna pro potiunda 



I 



14 
Sardinia Cartbaginenses , teste Diodoro, subiere et tandem 
anno 3449, quo lempore classibus et maritimis viribus erant 
praepollentes, et non Africam moclo, verum etiam pleraque 
Hispaniae et Siciliae loca obtinebant, omnes e Sardinia, 
praeter Ilienses, Jolaenses, et Corsos, in suam ditionem rede- 
gerunt: nam illi , habitaculis terrestribus humo efossis, lacte 
et carne armentorum , q.iorum plurima apud eos erat copia , 
in montibus vitam quietam duxerunt, et propter inaccessos , 
difificilesque locorum situs semper liberi perseverarunt. Iberi 
etiam , qui auxiliares cum Carthaginensibus in Sardiniam ve- 
nerant , cum de praedae manubi|rumque distributione cum 
Poenis contenderent , assumptis armis ab illis defecere , et ad 
montium secesserunt juga ; ibique sedes suas constituerunt , et 
a Cyrnaeis post modum Balares fuerunt appellati; sic enim 
illi patria lingua transfugas vocabant, ut ex Polybio, Pau- 
sania et Diodoro, constat. Regnarunt in Sarclinia Carthaginen- 
ses annos 272 usque ad finem primi belli Punici, quo ejecti 
a Sardis insnlam Romanis cesserunt. 

His temporibus, ut refert Pausanias, Carthaginenses condi- 
derunt in Sardinia Syllos urbem , Vicecomitatus Syllurensis 
caput , ac etiam urbem Caralis. Unde Claudianus 

Urbs Libjam contra , Tyrio fundata potenti 
Tenditur in longum Caralis . . . 

Alii tamen gravissimi auctores longe ante ab Aristaeo fuisse 
conditam , ut dixi , scripserunt. 

Tradit etiam Aristoteles eo tempore Carthaginenses in Sar- 
dinia jussisse omnes arbores cibo idoneas exstirpari, nullamque 
in ea amplius plantari , poena capitali trucidandos eos , qui 
secus faciebant ; quod et Volaterranus refert. 

Ad insulam advenas accedere non permittebant : adeo enim 
imperium Sardiniae custodiebant , et peregrinos insectabantur , 
ut qui in eam adnavigarent mari demergendos curarent , te- 
ste Alex. ab Alexandro. 

Per hoc tempus Darius Persarum rex summopere cupiebat 
Sardiniam tributariam sibi reddere: quare Histieus, Milesii ty- 
rannus, pollicitus fuit Sardiniam in illius potestatem se red- 
diturum ; quod tamen non evenit : nam fallendi eum gratia 
id promiserat , ut refert Herodotus. 



15 

Aristagoras etiam Milcsii tyrannus, posl Darii infjentcs vic- 
tori.is , dcereverat cnm suae faetionis hominibus in Sardiniam 
profugere, ct coloniam in ea condere: sed contrario Hecaiaci 
Hegesandri consilio non fuit deducta , eodem Herodoto teste. 

Regnante postea in Macedonia Alcxandro Magno , terror 
rerum ab eo gestarum universum orbem invasit : quare ut 
Orosius et Justini ;s iradunt , a Sardis missi faerunt legali , 
qui Alexandro veluti desiinalo sibi Regi adularcntur verum 
qma audita legatione Alexander obiit, Maccdones de Sardinia 
contendere , ut inquit Polybius , amplius non sunt ausi. 

Pcr baec tempora Carthaginenses cum Romanis saepius foedera 
percussere , et de Sardinia pacta sanxere. 

Anno enim primo post partam Sardiniam cum Romanis pri- 
mum foedus , teste Polybio , injerunt , in quo inter cae;era 
ita cautum fuit , « Romani , sociive Romauorum uilra pro- 
montorium Pulchri non naviganto: nisi , vel vi tempestatis, vel 
bostili impetu coacti ». 

« Si quis ob hujusmodi causas eo applicuerit, nihil emito, 
nihilve sumito , nisi quantum ad sacra Yei ad navigia opus 
sit ». 

« Intra diem quartum inde abito. lis, qui mercimonii gratia 
advenerint, immunitas esto, praeler scribam, ct praecoaem ». 

« Qnicumque praesentibus his in Africa , vel Sardinia ve- 
num jerint , de his publica fides esto etc. » 

Interjeclis deinde aiiquot annis , ut idem tradit Polybius , 
secundum fuit sancitum foedus , et ita cautum inter caetera. 

« In Sardinia , atque Africa nulli Romanorum , sociorumve 
negociantor , neve oppidum possidentoy nihil cmunto, praeier 
rcs ad sacra et ad navigia necessarias ». 

« Si quas naves eo ternpestas detulerit intra quintum diem 
abeunto , etc. » 

Anno postea, quo Pyrrhus Epirotarum Rex in Italiam traje- 
cit, eodem referente Polybio, fuit idem foedus paucis additis 
renovatum. Pyrrhus enim eo tempore Sardiniam et Siciliam 
suo adjicere imperio , teste Joanne Zonara , cupiebat. 

Foedus tamen istud a Carthaginensibus fuit postea violatum , 
unde contra eos primum a Romanis fuit susceptum bellum , 
et anno 3703 Sardiniam omni studio invadere deorevere. 



16 
Quare Annibal cnm classe , et quibusdam claris triremiuni 
ducibus in Sardiniam a Carthaginensibus mittitur ; sed a Ro- 
manis in quodam insulae portu inclusus classem fere omnem 
amisit ; ipseque per hostium manus dilapsus, a Carthaginensi- 
bus qui evaserunt captus , ob rem male gestam in Sardinia 
crucifixus, teste Polybio, occiditur. 

Anno sequenti Carthaginenses in locum Annibalis pro Sar- 
dis defendendis Hannonem classis ducem in Sardiniam mittunt. 
Sed a L. Cornelio Scipione tunc Consule, qui Oibiam venerat, 
victus, amisso exercitu, ipse se confertissimis hostibus irn- 
miscuit, ibique interfectus est. Unde Scipio Sardiniam vastavit 
ibique Aleriae urbis excidio incolas terruit , omnique terra 
Poenos fugavit, multaque millia captivorum abduxit, et trium- 
phum egit, ut Orosius, Eutropius, Florus, et Jornandes tradunt. 
Hinc Silius cecinit 

Scipio ductoris celebrabat funera Poeni 
Sardoa victor terra 

Caeterum Jo. Zonara diversum refert , Scipionem scilicet 
exercitum in Sardiniam ducentem , classem Carthaginensium 
conspexisse , et in eam impetum fecisse ; cumque illa , prius- 
quam ad manus veniret , fugisset , Olbiam urbem invasisse , 
et ibi navium Carthaginensium conspectu territum , nec enim 
peditatus satis ad pugnam paratus erat, domum versus iter 
intendisse. 

Anno 5720 Carthaginenses navali praelio superati a Roma- 
riis pacem petierunt , quae hac praecipue conditione , teste 
Polybio , Cornelio Nepote , Nauclero , et Volaterrano , data 
est « Poeni Sicilia , ^"Hin^ , et omnibus insulis quae inter 
Italiam, et Africam sunt excedunto » Ex quo foedere Sardiniam 
ad eos spectare Romani, teste Appiano ASexandrino, asserebant. 

Anno sequenti Carthaginensium milites ex Sicilia in Africam 
deportati, ob stipendium denegatum, arma contra Poenos ca- 
piunt. Eorum quoque exemplo milites qui in Sardinia erant 
Bostarem, et Poenos, qui cum imperio in insulam venerant 
in potestatem redactos crudeliter trucidarunt, et quadam arce 
occupata in apertam erupere defec-ionem. Hujus motus fama 
Carthaginem delata, confestim Hanno cum novo exercitu est 
in Sardiniam missus. Hunc novi milites, inita in Sardinia cum 



17 
vctcranis conjuratione, cruci affigunt: ncc duplici scelcre con- 
tenti teitium adjiciunt, quoscunque Cariliagineneintn, qui in 
tola insula fuere, ad unuin strangulantes, interficiunt: arcibus 
iride, et oppidis potiti insulain aliquandiu tcnuere; legaios- 
que ad Koinanos miserunt insulain daturi. Orta postea inler 
eos, et Sanhniae populos discordia, milites expulsi in Ilaliam 
abierunt; atque ita Sardinia a Carthaginensibus eontigit alie- 
nari, ut refert Polybius, et Sabellicus. 

KOMANI. 

Ejectis ex Sardinia Poenis, Romani suasionibus militum, qui 
e Sardinia ad eos tivmsfugerant , pellecti, insulam occupare 
decreverunt. Itaque anno o|12 Carthaginenses, qui id resci- 
verunt exercilum in insulam transmittere paranl; quam Occa- 
sionem nacti Roraani bellum ilhs indixere, querentes, quod 
illum belli apparatum non tam contra Sardos, quam contra 
se ipsos facerent. Unde Carihaginenses , qui bello Africo do- 
mestico vexabantur, et se minime idoneos ad bellum cum 
Romanis gerendum intelligebant, ut omnem belli causam 
averterent, non modo Insulam Sardiniae cesserunl; verum 
etiam mille , et ducenta talenta Romanis miserunt , ut ex Po- 
lybio , Appiano Alexandrino , Jo. Zonara , Sabellico , et Sigo- 
nio constat. 

Caeterum licet Carthagincnses Sardiniam Romanis relique- 
rint, Sardi tamen non sine armis Ronianorum imperio subesse 
voiuerunt. Itaque anno 5726 in Sa?4rs decretum est bellum, et 
T. Manlius Torquatus Consu 1 contra eos missus^ ipsos devicit, 
de illisque triumphavit, ut Orosius, et Eulropius tradunt. 

Nec ob id Sardi Romanis parere voluerunt , sed duobus 
aliis annis Romanorum bellum sustinuerunt , et quidem forti- 
ter , et sirenue , ut inquit Jo. Zonaras. Tandem a P. Cornelio 
./Edili prius , mox a M. Pomponio Coss. victi omnes , exceptis 
montanis popalis , imperii jugum susceperunt. Erant autem 
montani populi liienses, Ralari, Tarates, Sossinates, Aconites, et 
Jolenscs , qui (uuc Diatesbes dicebantur. Hi speluncas inhabi- 
tanilo lacte, caseo , et carne armentornm , quorum plurima 



18 
apud eos erat copia, vitam quietam ducebant , et a bellorum 
discrimine procul erant, Diodoro et Strabone referentibus. 

Eo tempore P. Cornelius, et mililes Romani multi epidemiae 
morbo iri Sardinia obiere , ut tradit Jo. Zonar.3. 

Anno 5728 Legati decem a Rouianis missi , in provinciae 
formam Sardiniam redegerunt, et Romauo magistratui admini- 
strandam subjecere ; fuitque prima populi Romani Provincia , 
ut Pomponius J. C. in libris Pandectarum, et Onuphrius tradunt. 
Nam licet Sicilia antea vicla fuerit, tamen non nisi Syracusis 
a Marceilo captis in provinciae formam lota redacta est. 

Biennio post, anno scilicet 5730 C. Papyrius Cos. contra 
Corsos missus , insulam illam in ditionem populi Romani addu- 
xit, et in monte Albano de Corsis triumphavit, ut Plinius , et 
Valerius referunt. 

Fuit eo anno Corsica Sardiniae attributa, atque ex duabus 
provinciis una provincia facta , et uno Sardinia nomine insi- 
gnita, ut Rufius, Sigonius, et Onuphrius referunt. 

Anno deinde 5755 quatuor Romae creati sunt Praetores , 
ut duo ex his Romanus, et Peregrinus in urbe manerent, duo 
vero in Sardiniam Siciliamque novas provincias mitterentur ; 
qui jus provincialibus dicerent , et si res cogeret bellum ad- 
ministrarent , Solino , Sigonio et Onuphrio relerentibus. 

Itaque Praetores infrascripti sub consulibus Sardiniae provin- 
ciam administrarunt annis 177 usque ad tempora Caji Julii 
Caesaris hac serie. 

Anno 5755 M. Valerius fuit primus Sardiniae Praetor, Solino 
referente. 
5758 Sardiniae Praetor. 

Hoc anno Sardinia facta est consularis provincia , et sorti- 
tus est eam C. Attilius Regulus , Cuspiano , et Polybio refe- 
rentibus. 

5745. A. Cornelius Mamula Sard. Praet. ( Livio et Sabellico. ) 

5746. Q. Muti is Scevola Sard. Praet. ( Livio ) 

Q. Man?ius Torquatus Sard. Proprae. ( Liv. et Syl. ) 

5747. 0. Mutius Scevofa prorogatus S. P. ( Livio ) 

5748. Q. Mutius Scevbla prorog. S. P. ( Livio ) 

5749. Q. Mutius Scevoia prorog. S. P. ( Livio ) 



19 

3750. L. Cornelius Lcnlulus Sard. Pract. (Livio) 

3751, P. Maniius Valsonius Sard. Praet, ( Livio ) 
5752. C. Aruncuiejus Sartl. Praet. ( Livio ) 

5755. C. Aruueulejus prprogatus Sard. Praet. (Livio) 
5754. A. Hostilius Sard. Praet. ( Livio ) 
57 55. Q. CJaudius Sard. Praet. (Livio) 

3756. Cn. Oclavius Sard. Praet. (Livio) 

3757. T. Ciaudius Nero Sard. Praet. ( Livio ) 
5758. P. Lentulus Sard. Praet. ( Livio ) 

3759. P. Lentulus prorogatus Sard. Praet. ( Livio ) 

3760. M. Fabius Buteus Sard. Praet. (Livio) 

5761. M. Fabius prorogatus Sard. Praet. ( Livio ) 

5762. L. Vellejus Tappullus Sard. Praet, (Livio) 

5763. M. Porcius Cato Sard. Praet. ( Livio ) 

5764. L. Auilius Sard. Praet. ( Livio ) 

5765. T. Seinpronius Longus Sard. Praet. (Livio) 

5766. T. Sempr. prorogalus Sard. Praet. (Livio) 

5767. C. Coruelius Merenda Sard. Praet. ( Livio ) 

5768. L. Porcius Lycinius Sard. Praet. ( Livio ) 

5769. Q. Salonius Sarra Sard. Praet. ( Livio ) 
3770. L. Oppius Salinator Sard. Praet. (Livio) 

5771. L. Oppius prorogatus Sard. Praet. ( Livio ) 

5772. Q. Fabius Pictor Flamen Quirinalis Sard. Praet. (Livio) 
5775. C. Stertinius Sard. Praet. (Livio) 

5774. Q. Fuivius Sard. Praet. ( Livio ) 

5775. C. Aurelius Scaurus Sard. Praet. (Livio) 
3776. L. Posihumius Tempsanus Sard. Praet. ( Livio ) 

5777. Q. NevUis Matho Sard. Praet. (Livio) 

5778. Cn. Sicinius Sard. Praet. ( Livio ) 

5779. C. Terentius Istra Sard. Praet. ( Livio ) 

5780. M. Pinarus Sard. Praet. ( Livio ) 

5781. C. Menius Sard. Praet. ( Livio ) 

5782. L. Valerius Levinus Sard. Praet. ( Livio ) 

5783. T. Ebutius Sard. Praet. ( Livio S. D. ) 

3784. C. Mumius Sard. Praet. ( Livio S. D. ). Hoc anno facta 
est consuiaris provincia ob belli magnitudinem, et 
sortitus est eam T. Sempronius Cos. 

5785. M. Popiiius Lenas Safd. Praet. ( Livio S. D. ). T. Sem- 



20 

pronius Gracchus Proconsul in Sard. Eo anno contu- 
lari* provincia remansit ob belli periculum. 

3786. Cn. Cornelius Scipio Sard. Praet. ( Livio S. D. ) 

3787. M. Attilius Sard. Praet. stetit in Corsica, (LivioS. D.) 

Cn. Cornelius Sard. Praet. 

3788. C. Cirtejus Sard. Praet. stetit in Corsica , et M. Atti- 

lius Praet. in Sard. ( Livio S. D. ) 

3789. Sp. Cluvius Sard. Praet. ( Livio S. D.) 

3790. L. Furius Philus Sard. Prael. (Livio S. D. ) 
5791. M. Recius Sard. Praet. ( Livio S. D.) 

3792. P. Fontejus Capito Sard. Praet. (Livio S. D.) 

3793. C. Papyrius Carbo Sard. Praet. ( Livio S. D. ) 

5794. M. Manlius Torquatus Sard. Praet. (Livio S. D. ) 

5795. M. Fonlejus Sard. Praet. (Livio S. D.) 

. . . . M. Porcius Calo Praet. (Vol., Plut. et Alex. ab Alex. ) 

3835. . Sard. PraeL L. Aurelius Ore- 

stes Cos. provinciam eo anno consularem administravit. 
C. Graccbus eo anno Sardin. Quaestor. ( Plutarcbo et 
Livii Abbreviatore.) 

3836 Sard. Praet. 

L. Aurelius Orestes Proconsul in Sard. 
M. /Emilius Scaurus senior stipendia in Sardinia facit , 
Cornelio Nepote referente. 

3848. M. Metellus Sard. Praet. (Ruffo et Eutropio) 

M. ^milius Scaurus junior Syllae privignus Sard. Prae- 
turam obtinuit, in qua cum non satis abstinenter e- 
gisset a Sardis repetundarum accusatus , a Cicerone 
una cum quinque aliis defensus est, ut Volaterranus 
inquit, et extant fragmenla oratiorus Ciceronis, in 
quibus Bostaris Norensis viri fugienlis e Sardinia ob 
Scauri adventum meminit. 

3869. Q. Aniosiius Marianae faclionis Sard. Praet. Livii Abbre- 
viatrne referente. 

. . . . L. Philippus L. Syliae Legatus, occiso Q. Antonio, in- 
sulan» pro SyJIat adniinistravit, teste Livii Abbreviat. 



21 

3885. T. Albutius Sard. Praet. 

Cn. Pompejus Sard. Quaeslor, 
3906. Appius Claudius Sard. Praet. Sabellico, et Plutarcho re- 
ferentibus. 
His temporibus anno scilicet 3736 fuit quaedam seditio apud 
Sardos orta , quae tamen a C. Attilio Cos. facile fuit composi- 
ta , ut Polybius, Sabellicus , et Cuspianus tradunt. 

Anno deinde 5744 Carthaginenses, conquesti Sardiniam frau- 
de Romanorum interceptam, bellum secundum Punicum Ro- 
manis intulerunt. Dira prodigia statim in Sardinia visa sunt ; 
nam equiti circumeunti vigilias baculus, quem in manu tene- 
bat, arsit; littora crebris ignibus fulsere; scula duo sanguinem 
suclarunt; et milites aliqui icti fulminibus fuerunt; solisque or- 
bis minui visus fuit, ut Livius , Orosius, et Sabeliicus referunt. 
Eo anno Romani obsides a Sardis petiere, eosque Cn. Ser- 
vilius classe 120 quinqueremium, teste Livio, et Polybio, ac- 
cepit. ^ lHr 

Anno autem 2086 quo Romani apud Cannas insignem ac- 

ceperunt cladem, Cornelius Sardiniae Praetor, qui nec stipen- 

dium, nec frumentum habebat, nec sibi a populo Roinano 

ob aerarii inopiam poterat subveniri, quantum argenti fru- 

mentique opus habuit a Sardiniensibus sociis Romanorum Ci- 

vitatibus exegit, Livio, et Sabellico referentibus. Itaque anno 

sequenti Sardorum principes ab Hannibale Carthaginensiuin 

duce, ut inquit Eutropius, vel ab Arsicora Sardiniae R«ge , 

ut Volaterranus, seu insulae primario, ut Livius, solicitati ad 

Carthaginenses clandestinam legationem miserunt, nunciantes , 

in Sardinia parvum Romanorum exercilum esse, veterem Prae- 

torem Cornelium provinciae peritum inde decedere ; novurn 

expeclari; ad hoc fessos jam animos Sardorum esse duri- 

tate imperii; et proximo iis anno acerbe, atque avare impera- 

tum: gravi tributo, et collatione iniqua frumenti oppressos; nihil 

deesse aliud, quam authorein ad quem deficerent. Quo nuncio 

accepto , Hasdrubalem cognomento Calvum ducem in Sardiniam 

Carthaginenses deligunt, et 12 mille peditum, ac mille et quingen- 

tos equites cum praesidio LX. navium longarum decernunt. 

Sub idem fere tempus A. Cornelius Mamula, qui adventu 

novi Praetoris Sardinia excesserat, Romae retulit, qui sta- 



22 
tus rerum in insula esset, ad bellum, et defectionem spe- 
ctare. Q. Mutium qui successisset sibi , gravitate coeli a- 
quarumque in adventu exceptum morbo non tam periculoso, 
quam longo, diu ad belli vim sustinendam inutilem fore; 
exercitumque ibi, ut satis firmum pacatae provinciae prae- 
sidium esse, ita parum bello, quod motum iri videretur. 
Quare patres decreverunt, ut Q. Fulvius Flaccus quinque 
millia peditum, quadrigentos equites scriberet , eamque le- 
gionem primo quoque tempore in Sardiniam trajiciendam 
curaret, mitteretque cum imperio quem ipsi videretur, qui 
rem gereret quoad Mutius convaiuisset. Ad eam rem mis- 
sus est Q. Manlius Torquatus. Is navibus lougis Caralim 
subductis, navalibusque sociis armatis, ut terra rem gereret, 
ex sociorum auxiliis supra veteres copias duo, et viginti mil- 
lia peditum, mille, et ducentos equites confecit; cum his e- 
quitum, peditumque copiis profectus in agrum hostium , haud 
procul ab Arsicorae castris, castra posuit. Arsicoras tum 
forte profectus erat in Pellitos Sardos ad juventutem arman- 
dam, qua copias augeret: filius ejus nomine Jostus castris 
praeerat. Is adolescentia ferox, antequam Arsicoras, et As- 
drubal cum auxiliaribus copiis adessent, sub Manlii accessum 
castris ad praelium egreditur; nec magno certamine fusus , 
fugatusque est. Sardi viriliter pugnantes ad triginta miliia 
caesi, et mille trecenti ferme vivi capti fuere; reliqui cum 
Josto ad urbem nomine Cornum, illius regionis caput, se re- 
ceperunt. Pacata eo praelio Sardinia fuisset, nisi classis Pu- 
nica cum duce Asdrubale, quae tempestate dejecta ad Ba- 
leares fuit, in tempore ad spem rebellandi advenisset. Manlius 
audito appulsu Punicae classis, Calarim se recepit, et Arsi- 
corae occasio datur Poeno se jungendi. Asdrubal copiis la 
terram expositis, et classe remissa Carthaginem, duce Arsi- 
cora, ad sociorum populi Romani agrum populandum profe- 
ctus , Caralim perventurus erat, ni Manlius obvio exercitu ab 
effusa eum populatione continuisset. 

Primo castra castris modico intervallo sunt objecta; dein- 
ceps procursationes; leviaque certamina vario eveutu inita ; 
postremo descensum in aciem, signisque coliatis justo prelio 
per quatuor horas pugnatum est, fortuna neutro inclinante. 



23 
Posfremo Romanus vielor Jostum cuspidc transverberavit , duo- 
deeim millia hostium Poenorum ,, Sardorumque interfecit; mille, 
ef quingenti sunt capti, et in his Asdrubal Imperator, Hanno , 
et Mago Barchini, sanguinis Hannibali propinqua cognalione 
junctus. Signa quoque mililaria septem, el viginti cepit. Ar- 
sicora, qui cum paucis equitibus praelio vivus excesserat, au- 
dita tilii morte Locte, ne cujusquam interventus coeptum 
impediret, mortem sibi conscivit. Caeteris urbs Corni, eadem, 
quae antea, fugae receplaculum fuit, quam Manlius victore 
exercitu aggressus inter paucos dies recepit: deinde aliae 
quoque civilates, quae ad Arsicoram, Poenosque defecerant 
obsidibus datis dediderunt sese; quibus stipendio, frumentoque 
imperato pro cujusque aut viribus, aut delicto Calarim exer- 
citum reduxit; ibi navibus longis deductis, impositoque, quem 
secum advexerat, rnilitc, Romam navigat, Sardiniam subactam, 
pacatamque nunciat Patribus , et stipendium Quaesloribus, fru- 
menlum yMilibus, captivosque Fulvio Praetori tradidit, ut ex 
Livio, Silio, Eutropio , Volaterrano, et Sabeilico constat. Eo 
anno 0. Ennius insignis Poeta cum Manlio in Sardiniam ve- 
nerat, et ab ea postea non recessit, quousque M. Porcius 
Cato ex Sardinia Quaeslor decedens eum Romam deduxerit, 
ut Silius, et Plutarchus tradunt. 

Is Cato Sardiniam Praetor subegit, et in ea fuit ab Ennio 
Graecis literis eruditus aetate jam grandis, ut Volaterranus , 
et Nauclerus. 

Annis sequentibus, usque ad belli Punici finem, insulam 
cum duarum legionum praesidio fere semper Praetores custo- 
diere; et classem ad tuendam Sardiniae oram habuere. Cum- 
que anno 5752 esset fama, navalem apparatum Carthagine 
esse, et Poenos navibus ducentis omuem oram Sardiniae, Sici- 
liae, et Italiae impleturos,, ad Sardiniae praesidium additae 
sunt quinquaginta longae naves, quas P. Scipio ex Hispania in 
Sardiniam Aurunculejo tunc Sardiniae Praelori transmisit. Et 
anno 5756 C. Oclavius Sardiniae Praetor octoginta onerarias 
Poenorum naves, frumento, seu praeda Hetrusca, onustas, circa 
Sardiniam cepit. Itaque annis sequentibus bello Punico ur- 
gente, idera Oetavius ex decreto Patrum navibus longis qua- 
dragiuta maritimam Sardiniae oram est tutatus, et in ea ali- 



24 
quas Poenorum naves intercepit, ut apud Livium constat. 

Sardi autem per haec tempora ingentem vim frumenti Ro- 

manis in bello, quod contra Carthaginienses variis in locis 

habebant, administrarunt, Livio referente. 

5 h<^ Anno vero 3757 tanta frumenti copiam ex Sardinia Romam 

transmiserunt , ut horrea Romana non solurn ea, quae jam 

facta erant, sed nova aedificata repleta fuerint. Cumque ve- 

stimenta Romano exercitui deessent, mille et ducentae togae , 

et duodecim millia tunicarum a Sardis data sunt, Livio etiam 

authore. 

j i Anno etiam sequenti centum onerariae naves commeatu o- 

nustae ex Sardinia in Africam transmissae fuerunt. Et allero 

anno Sardiniae commeatus tantam vilitatem annonae effece- 

runt, ut mercator pro vectura naulis frum^ntum relinqueret , 

Livio referente. 

^#-w ' f Anno deinde 3760 pax a Romanis Carthaginensibus data 

CxrU* Cn-C^p? 4 ' + </ * u * i <' est , bellumque Punicum hac praecipua Iege finiturn, ut Sar- 

/ f] Wo **** C***' dinia, pro qua illud bellum susceptum erat, Romanorum es- 

set, ac illis nullum post hac bellum a Carlhaginensibus ejus 

gratia inferretur. Hac pace facta Sardorum animi, qui hujus 

belli expectantes eventum, varia fortuna per annos 17 su- 

spensi , et distracti erant, hoc tempore conquievere. Itaque 

praesidium Sardiniae minui coepit, et tanturn legio una, et 

decem longae naves, ac saepe pauciores ad insulae custodiam 

Praetoribus decretae fuere, Livio, et Polybio referenlibus. 

Anno 2762 Cn. Sergius militibus, qui in Sardinia diu sti- 
pendium fecerant, agrum ex decreto patrum in insula assi- 
gnavit, ut ex Livio, et Polybio constat. 

Anno autem sequenti, quo M. Porcius Cato erat Sardiniae 
Praetor, fugati ex insula foeneralores, et sumptus, quos in 
cultum Praetorum socii facere soliti erant, circurncisi, aut 
sublati , teste Livio, et Sigonio, fuere. Eo anno rnagni com- 
meatus, et vestimenta exercitui Romano ex Sardiuia missa sunt. 

Anno etiam 5770 frumenti decimae imperatae sunt, cujus 
pars Romam, pars in /Etoliam ad exercitum transmissa fuit , 
ut Livius inquit. Post haec bellum cum montanis Sardiniae 
populis, Romani habuere: nam llienses, Raiari, et a!ii, qui 
in montibus viventes, nunquam a Romanis, ut supra dixi , 



25 
debcllali fuere, enm pamm agri seminario baberent, et quem, 
babebant segniter sererent , alios Sardiniae indigenas accurate 
colcntes spoliabant, et quosdam Irans aequora , praeserlim 
Pisanos navibus invadebant. Ouarc Sardiniae Praetores ex Pa- 
trum decreto saepius eos bello tentarunt, et quosdam cohi- 
buerunt, caeteros difficiiltate locorum obsterriti omisere, et 
liberos eos reliquere : observabant tamen ipsorum mores, qui 
post latrocinium dies plurimos praedac nundinas eelebrabant, 
et tunc exercitum arlibus quibusdam ductantes, eos invade- 
bant, et multos in manus relrabebant, ut Slrabo et Diodoms 
referunt. 

Anno autem 5780 bellum ab lliensibus Sardiniae populis 
renovatum est, et Corsi a Roraanis defecere: Iiaque M. Pina- 
rus creatus Praetor secum in Sardiniam trajecit octo millia 
peditum ex sociis Latini nominis , et trcccntos cquites. ln 
Corsica pugnatum cst, et ad duo millia Corsorum in acie 
occisi sunt : qua clade compulsi obsides dedcrunt^ ef cerae 
centum millia pondo. Postea cum llicnsibus in Sardinia se- 
cunda praelia facta sunt; nuuquam tamen a Romanis orani 
parte fuerunt pacati, ut testatur Livius et Diodorus. 

Triennio post T. Ebutius Praet. fdium ad Senalum cum literis 
misit, nuncians Ilienses, et Balaros montanos Sardiniae popu- 
los, provinciarn pacatam invasisse, nec eis iuvaiido exercitu 
resistere posse. Eadem etiam Sardorum legati nunciabant, 
orantes urbibus saltem opem Senatus ferret; jam enim agros 
populatos esse: quae legatio ad novos magislratus rejectafuit. 

Anno postea sequenti Caralitani, et nonnulli alii defecerunt. 
Itaque in Sardiniam duae legiones scribi jussae sunt; quina 
millia ducenli pedites et trecenti equites in singulas ; et duo- 
decim millia peditum sociorum , ac Latini nominis, et sex- 
centi equites, et decem quinqueremes naves. Cum eo exer- 
citu T. Sempronius Gracchus Cos. trajecit in Sardiniam , ob 
belli magnitudinem provinciam consularem eo anno factam. 
Ibi ( si vera sunt quae in quinta Decade sub nomine Livii 
edita traduntur) multis secundis praeliis Sardos perdomuit: 
quindecim millia hostium sunt cacsa ; omnes Sardoriim jjo- 
puli, qui defecerant, in ditionem redacti ; stip( ndiariis veie- 
ribus duplex vectigal imperatum, exactumque: caeteri frumen* 

5 



26 
tum conlulerunt. Pacata provincia , obsidibus ex tota insula 
250 acoeptis, legati Romam , qui ea nunciaret, missi sunt, 
quique ab senalu peterent , ut ob eas res ductu auspicio- 
que T. Sempronii prospere gestas Diis immortalibus honos 
haberetur , ipsique decedenti de provincia exercitum secum 
deportare liceret. 

Peracto anni curriculo, legati in urbem venerunt, et Sena- 
tus in /Ede Apollinis , eorum verbis auditis, supplicationem 
in biduum decrevit, et quadraginta majores hostias Consules 
immolare jussit; ac M. Popilium illius anni Praetorem depre- 
catus fuit, ne in Sardiniam iret : sed illam T. Sempronio 
relinqueret, quem uti Proconsulem, cum eodem exercitu , eo 
anno in provincia manere voluit. 

Altero autem anno T. Sempronius ex Sardinia reversus, ut 
inquit Volaterranus , caprarum greges , captivorumque , victor 
portavit , et triumpbum egit. 

Biennio post tabulam in aede Matris Matutae posuit , in 
qua Sardiniae insulae forma erat, alque in ea simulacra pu- 
gnarum picta, cum hoc indice, Tib. Sempronii Gracchi Con- 

SULIS IMPERIO AUSPICIOQUE LEGIO EXERCITUSQUE P. R. SaRDI- 

mam scbegit: In ea provincia hostium caesa aut capta supra 
octaginta millia ; Rep. felicissime gesta atque liberatis 
vectigalibus restitutis exercitum salvum atque incolumem 
PLENISSIMUM PRAEDA DOMUM REPORTAVIT; iterum triumphans in 
URBEM ROMAM REDIIT. CUJUS REI ERGO HANC TABULAM DONUM 

Iovi dedit. Haec omnia tradit author quintae Decadis , quae 
nomine T. Livii circumfertur. Et Cornelius Nepos, seu alius in- 
certus author qui librum De Viris Illustribus scripsit, addit ob 
eam captivorum multitudinem proverbium fuisse celebratum, 
Sardi venales, quo postea Cicero contra Tigellium usus fuit. 
Sed apud Livii Abbreviatorem tantum legitur eo anno in 
Sardinia fuisse bellatum , et quidem ( ut inquit Sabellicus ) 
parum memorabili eventu : tantum enim in quasdam urbes 
saevitum fuit , et praecipue in urbem Caralis , illiusque gen- 
tem, quam , ut tradit L. Florus et Jornandes, contumacem 
repererat : reliqui autem montani populi invicti semper per- 
manserunt, ut Livius in fine IV. Decadis, Diodorus, et Strabo 
tradiderunt : nec memoratum proverbium originem traxit ex eo 



27 
bello , sed longe ante , Romull tempore , quando triumphum 
egit de Vejis Hetruriae populis , qui erant Sardiniani eoloni , 
et Sardi dieebantur , Plutarcho , et M. Varrone referentibus. 

Anno deinde 3790 binae decumac in Sardinia fuerunt im- 
peratae , ac multum frumenti in Macedoniam portalum. 

Anno autem 383f> Aurelius Horesles Consul, ut Abbrevia- 
tor Livii, et Cuspianus referunt , Sardos, qui defecerant, su- 
begit, et ob atrocem insalubremque hyemem vestem in e- 
xercitum imperavit. Sardi autem missis ad Romanos legatis 
excusationem dederunt ; et Senatus jussit Horesti aliunde ve- 
stimenta militibus parare : deinde ob C. Gracchi tunc Sardi- 
niae Quaestoris merita sponte vestem militibus dedere. Grac- 
chus enim cum Sardis se bene gessit, deditque omnis speci- 
men virtutis , ac alios Quaestores justitia , temperantia , et 
industria antecelluit, ut tradit Plutarchus , Sabellicus, et An. 
Gellius, qui, Cajum Gracchum ex Sardinia redeuntem , hanc 
orationem ad populum in concione habuisse, refert « Versa- 
« tus sum , inquit , in provincia quomodo ex usu vestro exi- 
« stimabam esse, non quomodo ambitioni meae conducere ar- 
« bitrabar, nulla apud me fuit popina , neque pueri exiinia 
« facie stabant; sed in convivio liberi vestri modestius erant, 
« quam apud Principem ». Post deinde haec dicit: « Ita ver- 
« satus sum in provincia , ut nemo possit vere dicere assem, 
« aut eo plus in muneribus me accepisse , aut mea opera 
« quempiam, sumptum fecisse. Biennium enira fui in provin- 
« cia, si ulla meretrix domum meam introivit , aut cujusque 
« servulus propter me solicitatus est , omnium hationum po- 
« stremum , nequissimumque existimato : cum a servulis eorum 
« tam caste me habuerim , inde poteritis considerare , quo- 
« modo me putetis cum liberis vestris vixisse ». Atque ibi ex 
intervallo : « Itaque inquit, Quirites cum Roma profectus zo- 
« nas, quas plenas argenli extuli, eas ex provincia inanes re- 
« tuli. Alii vini amphoras , quas plenas tulerunt , eas argento 
« plenas domum reportaverunt ». Discesserat autem Gracchus 
ex Sardinia sua sponte, non veniente successore, ut Cornelius 
Nepos refert. 

Anno etiam 3848 bellum cum Sardis renovatum est , de 
illisque M. Metellus triumphum egit , ut tradunt Eutropius , 
jSex. Ruu°us , Cuspianus , et Onuphrius Panvinus. 



28 

Ortum est postea primum civile bellum inter Marium , et 
Syllam, qui anno 5879 viclor Romam intravit, et dictatorem 
perpetuum se fecit , atque L. Philippum Legatum ad Sar- 
dos misit , qui pulso , occisoque Antonio Praetore Marianae 
factionis, insulam occupavit, teste Livii Abbreviaiore. Eo tem- 
pore creditur Syllanum Sardiniae oppidum fuisse conditum, et 
nomen a Syllanis sortitum: nam et Syllam plerasque colonias 
misisse testatur Plutarchus. 

Anno 3883 obiit Sylla , et M. ^milius Lepidus Cons. Ma- 
rianae partis assertor , contra Q. Lutatium Consulem Sylla- 
nae factionis in Sardinia molitus est bellum : sed post paucos 
dies dislillationis morbo , ut inquit Appianus Alexan. vel moe- 
rore ob conjugis adulterium confectus , ut vult Plutarchus , 
re infecta obijt. 

Anno 5893 Piraticum bellum Cneo Pompejo decretum est, 
nam Sardinia , et alia maritima loca piratarum incursionibus , 
et populationibus vexabantur. Pompejus lustrato Sardoo mari 
Sardiniae oram Lentulo Marcellino , et P. Attilio tuendam tri- 
buit, eaque cura alia maria tutatus, intra paucos menses prae- 
dones onmes fudit , fugavitque , et tutum mare navigantibus 
reddidit , ut refert Sabellicus. 

Anno sequenti idem Pompejus procurationi , et adminislra- 
tioni rei frumentariae praepositus _, magnam vim frumenti ex 
Sardinia congessit, annonaeque angustiam levavit, teste Plutar- 
cho in ejus vita. 

Per memorata tempora , ut creditur duae coloniae in Sar- 
diniam deductae sunt , colonia sciiicet ad Turrim Libysonis 
Septentrionem versus, de qua Plinius, Ptolomaeus, Onuphrius , 
et Sigonius , et Useilis colonia Orientem versus , de qua Pto- 
lomaeus, et Onuphrius: Caralis in super facta est urbs civium 
Romanorum , teste Plinio ; et ut creditur, condita fuit in Sar- 
dinia civitas Tibula Septentrionem versus a Tiburtinis, et Lati- 
nis Romanorum sociis, a quibus per compositionem dicti sunt 
populi Tibulalii , de quibus etiam meminit Plolomaeus. Ad 
haec Sardi quamplures ob eorum merita , et virlutes civitate 
Romana, ut, in oratione pro L. Cornelio Balbo, inquit Cicero , 
fuerunt donati. 



29 
ROMANI 1MPERATORES. 



Julius Caesar Rcipublicae Romanae dictator, anno 3913 
misso O. Valcrio cum legione una , Sardiniam a Pompejanis 
vacuam occupavit. Sardi enim Caesaris imperio cedentes M. 
Cottam Praetorem ex urbe Caralis , et insula ejecerunt ; ac 
nltro Valerium receperunt , qui insulam eo anno administra- 
vit , Dione , Caesare , Paulo Orosio , et Appiano Alexandrino 
refercntibus. 

Anno sequenti Sex. Peduceum in Sardiniam Caesar dele- 
gavit , et navibus longis insulam munivit, ut Appianus Alexan- 
drinus , et alii referunt. 

Anno 5916 Q. Varro , M. Cato, multique alii Pompejani 
magna navium classe Sardiniae oram infestarunt; itaque Caesar , 
qui ex Sardinia auxilium commeatumque habuit, in Africam 
profectus eos vicit , et inde in Sardiniam reversus insulam 
lustravit et composuit. Sulcitanos, qui L. Nasidium cum classe 
Pompejana receperant H-S< centum millibus mulctavit, et pro de- 
cimis octavas pendere jussit, bonaque paucorum vendidit. Stetit 
in Sardinia dies decem et octo, et abiit Romam; ubi biennio 
postea a conjuratis viginti tribus vulneribus fuit confossus, post- 
quam in Sardinia regnaverat annos quinque , et menses . . . 
Dione et Sabellico attestantibus. Interfecto Julio Caesare bel- 
lum civile fuit reparatum , sed anno 3920 Caesar Octavia- 
nus C. Julii nepos triumviratum cum Lepido , et Antonio 
couclusit , provinciasque partitus Sardiniam ex duplici foedere 
obtinuit, duabusque legionibus munivit, ut ex Dione , Sabel- 
Jico, et Appiano Alexand. constat. Sex. autem Pompejus > 
Marcus , et Jinobarbus , ac alii proscripti et fugitivi factio- 
nis Bruti et Cassii , formidabili coacto exercitu, oram Sar- 
diniae caedibus, et rapinis compleverunt , ac mari intercluso 
Sardiniae commeatum impediere , eodem Dionc , et Appiano 
referentibus. 

Anno sequenti, orta discordia intcr Antonium et Caesarem, 
bellum reparatum fuit. Anlonius , qui Sex. Pompejum fauto- 
rem habebat , Mennam cum Pompeii classe quatuor legioni- 
bus instructa ad Sardiniam sibi occupandam misit, insulamque 



30 
Caesari parentem facile est consequutus , ac duas legiones , 
quas in ea invenit ob Antonii cum Pompejo conspirationem 
metu territas , sibi assumpsit. Sed non multum eam tenuit ; 
»am L. Coccei opera pacem cum Caesare resarcivit , et ex 
conditione novi foederis insulam illi restiluit, ut refert Dion, 
et Appian. Alexand. 

Biennio post Sex. Pompejus , audita Caesaris et Antonii 
pace, Mennam libertum cum magna navium classe in Sardiniam 
misit, qui copiis in terram expositis, obvio exercitu a M. Lucio 
tunc Praelore adortus , primo congressu terga dedit , postea 
firmatis , contractisque in unum locum copiis Lucium , qui 
nullo servato ordine milites insectabatur , vicit , et ex insula 
fugavit , Caralim postea obsidione cepit, et in ea Helenum 
Caesaris libertum , caetera quoque oppida , arcesque ex con- 
cordia obtinuit , et ad Caesarem Helenum dimisit, ut Dion. , 
et L. Florus referunt. 

Post captam Sardiniam, Pompejus navibus praedatoriis mare 
adeo infestum fecit , ut commeatibus impeditis Romam faiiie 
asperrima affilixerit ; illis tandem ab Antonio obviam itum est, 
et pax hac lege facla , ut Sardiniam Sex. Pompejus haberet, 
quod tradunt Plutarchus, Dion, Sabellicus, et Appian. Alexaud. 

In sequenti anno Pompejus foederis conditiones rupit, ac 
Mennam Sardiniae Praetorem, sibi ex levissimis causis suspe- 
ctum, legatis ad eum missis revocat; sed Menna legatos occi- 
dit, et Philadelphum Caesaris libertum, qui in insulam fru- 
menti convectandi gratia venerat, ad Caesarem Octavium 
mittit, et Sardiniam cum tribus legionibus, et sexaginta na- 
vium classe illi obtulit, ut Orosius, Dion, et Appianus Ale- 
xandrinus tradunt. 

Octavius, parta Sardinia, Lepidum abdicare coegit , Pom- 
pejum et Antonium vicit, atque ita, illis mortuis, singulare 
imperium ex S. P. Q. R. voluntate sibi uni stabilivit, provin- 
cias omnes disposuit; Sardiniam, et undecim alias S. P. Q. R. 
administrandas tradidit, teste Svetonio, et Onufrio Panvino. 
Regnavit Octavius et Sardiniae dominatus est annos 55 , et 
post illius obitum caeteri Imperatores Romani usque ad quar- 
tum annum FI. Antemii hac serie successerunt, et Sardiniae 
regno dominati sunt. 



31 

A Natwitati Salvatoris Jesu Christi 



Anno 15 Tibcrius Caesar Rom. Imperator est asscquutus 
Sardiniam, et in ea regnavit annos 22 menses 6 dies 26: et 
obiit XVII. kal. aprilis. 

Anno 58 Cajus Caesar cognomento Caligula Imperator Ro- 
man. accepit Sardiniam, regnavitque in ea annos tres menses 
10 dies 9 et occisus est IX. kal. februar. 

Anno 42 Claudius Caesar Rom. Imper. Sardiniam regere 
coepit, et in ea regnavit annos 13 menses 8 dies 20 et mor- 
tuus est III. idus octobris. 

Anno 56 Nero Ciaudius Caesar Rom. Imp. Sardiniam obti- 
nens, regnavit annos 13 menses 6 dies 28, et seipsum inter- 
fecit IV. idus junii. 

Anno 69 Sergius Galba Rom. Imp. Sardiniam assequutus , 
regnavit menses 3 dies 5: et occisus est XVII. kal. febr. 

Anno 70 Otho Sylvius invasit Imperium Romae, et Aulus 
Vitellius factus est a Germanicis exercitibus Imperator: unde 
Sardinia nemini accessit, quousque res Othonis ex tribus 
praeliis sub Alpibus circa Placentiam et ad Casturem factis 
superiores fuere. Tunc enim partes Imperatoris Othonis te- 
nuit, quousque seipsum interfecit XII. kal. maii ejusdem anni, 
ut refert Cornel. Tacitus. 

Eodem anno Aulus Vitellius Rom. Imp. mortuo Othone te- 
nuit Sardiniam, et illi dominatus est menses 8 dies 5: occisut 
est IX. kal. januarii. 

Anno 71 Vespasianus Rom. Imp. obtinuit Sardiniam , et 
regnavit annos 9 menses 6, et VIII. kal. julii obiit. 

Anno 80 Titus Vespasianus Rom. Imper. regnare coepit 
in Sardinia, et imperavit annos 2 menses 2 et dies 20: et 
idibus septembris mortuus est. 

Anno 82 Domitianus Rom. Imper. Sardiniam habuit, et re- 
gnavit annos 15 dies 6, et occisus est XIV. kal. octobris. 

Anno 97 Nerva Caesar Rom. Imper. obtinuit Sardiniam, et 
in ea dominatus est annum 1 menses 4 dies 11: et mortuus 
est VI. kal. februarii. 

Anno 99 Ulpius Trajanus Rom. Imper. assequutus Sardi- 



32 
niam, regnavit annos 19 menses 6 dies 15: et mortuus est 
VI. idus augusti. 

Anno 118 ^EHus Adrianus cum Rom. Imperio Sardiniam 
habuit, et retinuit annos 20 menses 10 dies 29: et VI. idus 
julii mortus est. Hic Sardiniam, et Corsicam, quae hucusque 
sub uno Praetore Sardiniae fuerunt administratae , sejunxit, 
et praesidiales, teste Ruffo, et Onuphrio, fecit. 

Anno 139 Antonius Pius Rom. lmper. obtinuit Sardiniam , 
et regnavit annos 22 menses 6 dies26:et obiit nonis martiis. 

Septimius Severus, qui postea fuit Imperator, hoc tempore 
fuit Sardiniae Quaestor, JEYio Spartiano referente. 

Anno 162 M. Aurelius Antoninus, et L. Antoninus Verus 
Rom. Impp. susceperunt Sardiniam , et regnarunt ambo annos 
circiter 9. M. Aureli»s vero omnino regnavit annos 19 dies 
11: et mortuus est XVI. kal. aprilis. 

Anno 177 L. Commodus M. iilius Rom. Imperium simul cnm 
patre habuit, et regnavit in Sardinia annos 3 menses 3 dies 
18.- et eo mortuo solus regnavit annos 12 menses 8 dies 15: 
et occisus est pridie kal. januarii. 

Anno 194 Helvius Pertinax Rom. Imper. accepit Sardiniam, 
et regnavit in ea menses 2 dies 28: et interfectus est III. kal. 
aprilis. 

Anno eodem Didius Julianus Rom. Imper. assequutus Sar- 
diniam, regnavit menses 2 dies 5: et kal. junii ejusdem anni 
fuit interfectus. 

Anno eodem Septimius Severus Rom. Imper. obtinuit Sar- 
diniam, et regnavit annos 17 menses 8 dies 3: et mortuus 
est pridie non. februarii. 

Anno 199 Rassianus, qui Antonius Caracalla dicebatur, cum 
Severo patre regnavit in Sardinia annos 13; et, patre mortuo, 
annos circiter 6: et occisus est VI. idus aprilis. 

Anno 218 Opilius Macrinus Rom. Imp. obtinuit Sardiniam , 
et imperavit annum 1 mensem 1 dies 28: et interfectus est 
VII. idus junii ejusdem anni. 

Anno 219 M. Aurelius Antoninus, cognomento Heliogabalus, 
Hom, Imp. habuit, et regnavit in Sardinia annos 5 menses 9 
dies 4: mortuus est VI. idus martii. 

Anno 223 Aurelius Alexander, Mammeae filius Rom. Imper. 



33 
obtinuit Sardiniam , et regnavit annos 13 dies 9: et oceisus 
est XV. kal. aprilis. 

Anno 256 Julius Maximinus Rom. Imper. accepta Sardinia 
regnavit annos 2: et post aliquot mcnses occisus cst. 

Anno 238 Pupicnus Balbinus, et Gordianus Rom. Impp. 
asscquuti Sardiniam, regnarunt annnm unum: et occisi sunt. 

Anno 239 Gordianus Junior Rom. Imper. liabuit Sardiniam,' 
et regnavit annos circiter sex: et occisus est. 

Anno 243 Philippus Christianus Rom. Imper. accepit Sar- 
diniam, et regnavit una cum Philippo filio eliam Christiano 
annos 5: et interfccti fuere. 

Anno 230 Trajanus Decius Rom. Imper. tenuit Sardiniam , 
et imperavit cum filio Decio annis 2: et occisi sunt. 

Anno 232 Gallus Rom. Imper. habuit Sardiniam, et regna- 
vit cum Volusiano cjus filio annum 1 menses 6: et interfecti 
sunt. 

Anno 237 Licinius Valerianus, et Gallienus Rom. Impp. 
assequuti Sardiniam, dominati sunt annos 7: et Valerianus a 
Persis victus, et captus fuit. 

Anno 264 Gallienus Rom. Imp. habuit, et regnavit in Sarl 
dinia cuni fratre Valeriano, et fiiio Gallieno annos 8: et XII. 
kal. aprilis cum fratre et filiis occisus est. 

Anno 269 Flavius Ciaudius Rorn. Imper. accepit Sardiniam, 
et regnavit in ea annum unum, menses 11 dies 7: et pridie 
nonas februarii mortuus est. 

Anno 271 M. Aurelius Quintillus Rom. Imper. obtinuit 
Sardiniam, et in ea regnavit dies 17: et occisus est X. kab 
martii. 

Eo anno Valerius Aurelianus Rom. Imper. obtinuit Sardi- 
niam, et dominatus est annos 4 menses 11 dies 7: et fuit 
occisus IV. kal. februarii, fuitque interregnum mensium 8. 

Anno 276 M. Claudius Tacitus Rom. Imper. obtinuit Sar- 
diniam, et 111 i dominatus est menses 6 dies 20: et occisus 
fuit idibus aprilis. 

Anno 277 Annius Florianus Rom. Tmper. obtinuit et do~ 
minatus est Sardiniae menses 2 dies 20 : et interfectus fuit 
V. nonis julii. 

Eodem anno Valerius Probus Rom. Impeiv habuit Sardi- 

6 



34 
niam, et regnavit annos 5 menses 4: et occisus estlV. nonas 
Novembris 

Anno 282 M. Aurelius Carus Rom. Imper. habuit Sardi- 
niam , el regnavit cum filiis Carino, et Numeriano Caesari- 
bus annum unum: et mortuus est. 

Anno 285 M. Aurelius Carinus, et M. Aurelius Numeria- 
nus Rom. Impp. assequuti Sardiniam regnarunt annum unum: 
et mortui sunt. . 

Anno 284 Aurelius Valerius Diocletianus Rom. Imper. ac- 
cepta Sardinia, regnavit in ea solus annos 2 et una cum 
Maximiano alios annos 18 et imperio se abdicaverunt XI. 
kal. maii. 

Anno 504 Constantius , et Galerius Rom. Impp. partiti 
sunt imperium, ntque ita Sardiniam, Italiam, Africam, et 
Galiias Constantius; reliquas partes Galerius obtinuit. Sed Con- 
stantius Gallia, Hispaniaqne contentus, Galerio Sardiniam, et 
caeteras partes reliquit; et ita in Sardinia regnavit Galerius 
annos circiter 2: postea Caesarem elegit Severum, cui Sar- 
diniam, et Italiam commendavit. Hic Severus regnavit annum 
1 et menses aliquot: et Ravennae interfectus est, utexOrosio, 
Eutropio, et Platina constat. 

Anno 506 Maxentinus, Maximiani Herculei filius,Rom. Imp. 
assequutus Sardiniam, regnavit in ea annos circiter 6 et oc- 
cisus est. 

Anno 512 Constantinus Maximus Imper. Rom. habuit Sar- 
diniam, et imperavit in ea annos 24 menses 9 dies 28: et 
mortuus est XI. kal. junii. 

Refert Platina aliquos scribere ( sine authore tamen ) Sar- 
diniam cum fundis suis hoc tempore fuisse a Constantino dono 
datam Ecclesiae sanctorum martyrum Marcellini Presbyteri , 
et Petri Exorcistae, quam ipse Romae in via Lavicana inter 
duas lauros aedificaverat, id etiarn tradit Damasus in Pontficali. 

Sunt et alii , qui asserunt omnes Italiae, et Occidentalium 
regionum provincias , atque ita Sardiniam , fuisse a Constan- 
tino beato Sylvestro Papae, et successoribus concessas, ut 
apud Isidorum, Ivonem, Photium, et in Gratiani decretis est 
videre: sed quia non desunt, qui id negent, dijudicandum 
acriori» ingenii viris relinquo. Zozimus tamen , et Onu- 



phrius tradunt hoc tempore Conslnnlinum Romanum imperium 
jii Occidontalc., ct Oricntale sccuisso, et novas provinciarum 
distinciioncs fccissc, novosquc magislralus excogitasse; atque 
ita Sardiniam provinciam Pracsidialcm Italiae fccisse, quae a 
proprio Pracside quotanuis crcato regeretur, cui praeesset Vi- 
carius urbis, et Vicario Praefectus Praetorio ltaliae , qui post 
Iinperatorem primus erat. 

Anno 357 Constans, diviso cum fratribus imperio, Sardi- 
niam obtinuit, et in ea regnavit annos 12 mtnses 9: et mense 
martii occisus est. 

Anno 550 Fi. Magnentius Rom. Imper. Occidcnlalis obtinuit 
Sardiniam, et regnavit annos 5 menses 7: et acie profligatus 
fuit mense junii. 

Anno 555 Constantius Rom. Imper. Occidentalis habuit 
Sardiniam, et regnavit annos 9 mensem 1: et obiit mense 
novembris. 

Anno 562 Julianus, eognomento Apostata, Rom. Imper. ob- 
tinuit Sardiniam , et in ea regnavit anuum 1 menscs 8 dies 
27: et VII. kal. julius occisus est. 

Anno 564 Jovianus Rom. Imper. assequutus Sardiniam, re- 
gnavit menses 5 dies 22: et mortuus est XIII. kal. mariii. 

Anno eodem Valentinianus , diviso cum Valente fratro Rom. 
Imperio, Sardiniam obtinuit, et in ea regnavit annos 11 menses 

8 dios 22: et mortuus est XV. kal. decembris. 

Anno 575 Gratianus, et Valentinianus Junior Rom. Impp. 
habuerunt Sardiniam,, et in ea regnarunt simul annos 7 menses 

9 dies 9: et mortuus est Gralianus VIII. kal. septembris. 
Anno 585 Fl. Maximus Occidentis Imperium, et cum eo 

Sardiniam occupavit^ regnavilque annos 5 dies 2: et occisus 
est VI. kal. septembris. 

Anno 588 Valentinianus Junior Rom. Imper. Occidentalis, 
Sardiniam habuit, et regnavit annos 5 menses 8 dies 18 : et 
occisus est idibus maii. 

Anno 592 Flav. Eugenius Rom. Imper. Occidentalis, Sardi- 
niam accepit, et in ea regnavit annos 2 et menses 4 diesque 
14: et occisus est VIII. idus septembris. 

Anno 597 Honorius Rom. Imper. Occidentalis Sardiniam 
tenuit, regnavitque annos 28 dies 10: et mortuus est XVIII. 
kai. septembris. 



36 

Anno 423 Fl. Joannes Sardiniam, et Occidentis Imperium 
occupavit, ac illis annos duos imperavit. Postea idibus octobris, 
Placidus Valentinianus, Imperator creatus, obtinuit Sardiniam, 
et in ea regnavit annos 29 et menses 5 diesque 23: et oc- 
cisus est XV. kal. aprilis. 

Anno 455 Anicius Maximus Rom. Imper. Occidentalis Sar- 
diniam assequutus^ regnavit menses 2 dies 27: et pridie idus 
junii occisus cst, fuitque interregnum 28 dierum. 

Anno eodem Mecilius Avitus Rom. Imper. Occidentalis Sar- 
diniam est nactus, et in ea regnavit menses 10 dies 8: et 
imperio se abdicavit XVI. kal. junii, fuitque interregnum men- 
sium 10 et dierum 15. 

Anno 457 Julius Valerius Majorianus Rom. Imper. Occiden- 
talis consequutus est Sardiniam, et in ea est dominatus annos 
4 menses 4 dies 2: et occisus est nonis augusti. 

Anno 461 Vibius Severus Romanorum Imperator Occiden- 
talis Sardiniam accepit , regnavitque annos 3 menses 8 et dies 
28 : et eo mortuo fuit interregnum anni unius mensium 7 et 
dierum 27. 

Anno 467. Fl. Anthemius Imp. Occidentalis Sardiniam ha- 
buit, regnavitque in ea annos 4, et menses aliquot ; et a 
Genserico Vandalorum rege , Sardiniam armis occupanle , 
regno privatus fuit anno a Cajo Julio Caesare circiter 518. 

Horum Imperatorum teinporibus Sardi pacate vixere , nul- 
lumque memorabile bellum habuere ; et urbes , quae plures 
.in Sardinia , teste Ptolomaeo , et Antonio Pio , erant , hoc 
tempore maxime floruere , ac amplissimis^ et sumptuosissimis 
aedificiis, quorum reliquiae adhuc visuntur, exornatae fucre. 

Via lata, quae adhuc in Sardinia aOparet, fuit ab urbe Tur- 
rium , usque ad urbem Caralis , uitra 125 millia passuum 
magnis lapidibus strata. Et aquaeductus altitudinis sex cubito- 
rum , et longitudinis 12 millia passuum , per quem fons A- 
quae clarae a Valle sancti Martini, usque ad urbem Turrium 
deducebatur, fuit tunc constructus, et illius pulcherrimae par- 
tes , et maximae hucusque extant. 

Hoc etiam tempore, quo Sardi summa pace, et ocio frue- 
bantur , dignatus est , Rex paeificus Dominus noster Jesus 
Christus venire in mundum , et genus humanum redimere : 



37 
anno enim 29 Imperii Octaviani Augusti VIII. kal. januarii 
mius cst ile Maria Virgine ; 18 Tiberii Caesaris VH. kal. a- 
prilis crucifixus ; triduo post a niortuis resurrexit , et 40 die 
iu eoeluin asecndit. 

Quadricnnio post, anno seilicet a Nativitate Christi 58 Ti- 
berius Caesar quatuor millia juventutis Judeorum Urbe expu- 
Jit , et in Sardiniam misit , ut Josephus , et Sabeliicus refe- 
runt; et eodem anno Senatus Populusque Romanus Christia- 
nos onmes Urbe eliminari jussit, ut tradunt Orosius, Svetonius, 
et Eusebius : atque ita judieatur eorum plures etiam in Sar- 
dinia forle missos Sacrum Christi Evangelium disseminasse. 

Beatus etiam Paulus Apostolus, qui liberatus a carcere anno 
circiter 60 salutare verbum , ut inquit Primus Cabilonensis 
Episcopus , in Corsica praedicavit ; et S. Petrus Apostolus , 
qui totum Occidentem , ut refert Nicephorus , praedicando 
peragravit , in Sardinia Christi Evangelium disseminasse cre- 
ditur. Caetcrum in Sardinia illi tantum instituerunt Ecclesias, 
quos beatus Pelrus Apostolus, vel ejus successores constituerunt 
JSacerdotes , ut tradit Innocentius Papa bujus nominis primus , 
quem Ivo, et Gratianus referunt: atque ita in Sardinia plures 
summi viri sanctitate perspicui , et miraculis clari his tempo- 
ribus floruere. 

Anno enim 82 yEmilianus , Priamus , Lucianus , et Felix 
foemina , sanctitate in Sardinia excelluerunt , et V. kal. junii 
miraculis ciari migrarunt in caelum , ut inquit Usuardus. 

Anno s. Sallustianus miracuSis in Sardinia clams 

obdormivit in domino VI. idus junii ut refert Usuardus. Hunc 
sanetum Justinianum appellat Mauroiicius Abbas. 

Anno Gabinus , et Crispolus sanctilate insignes , in 

Turribus Sardiniae martyrium passi III. kal. junii decenter 
honorantur, eodem Usuardo referente. 

Anno 504 . . . Crescentianus, qui in praeelara Turrium 
ui be sanctitate, et rairaculis fulsit, pridie kal. junii martyrio 
coronatus migravit in caelum , ut tradit Usuardus. Is etiam 
in melropolitana Turrium Ecclesia summo in honore habetur. 

Anno .... Justa, Justina, et Henedina sanctitate in Sardi- 
nia fulgentes, pridie idus maii migrarunt in caelum; et iii 
Cathedrali Sardiniae Ecclesia sub eorum invoeatioue erecla 
decentissime coluiitur. 



38 

Anno circiter 125 Antiochus medicus nobilissimus, atque 
optimus, natione Maurus, ac fide Christianus ab Adriano lm- 
peratore, tunc in Africa «xistente captus, ob fidei constantiam 
accerrimis tormentorum generibus cruciatur, et in ahenum 
ferventissimi olei, picis, et resinae mergitur: at cum signo 
Crucis , et Angeli tutela illaesus evaderet urso , leoni , at- 
que pardo traditur; sed eorum feritatem oratione compressit, 
et Deorum idola comminuit. Unde jussu Adriani in Sardiniae 
Sulcitanam insulam, a plebe, et cultura hominum desertam , 
a Cyriaco deportatur: ibique in vastissimo antro vigiliis, jeju- 
nis, et orationibus Deo serviebat; et infirmos ex Sardinia ad 
eura confluentes curabat, pluresque ad fidem Christi vocabat; 
atque ita jussu pracsidis captus oratione facta, ac voce de 
caelo audita, cunctis mirantibus, in cuelum migravit idibus 
decembris., ut in illius hisloria, in Ecclesia Sulcitana recon- 
dita, constat. Ejus corpus in amplissimo templo sub ejus in- 
Tocatione constructo Sardiniae populi frequentissimi venerantur. 

Anno circiter 168 Potitus natione Sardensis, unicusHila? fi- 
lius, patre relicto, daemonisque tentationibus superatis mira 
sanctitate floruit, multisque miraculis claruit. 3Nam in urbe 
Valeriana Quiriacam Agathonis conjugem lepra mundavit, et 
Romae Agnetem Antonini Pii filiam daemone liberavit; idola 
quoque oratione comminuit, et dissipavit. Itaque ab Antonino 
tunc Christianos persequente captus, et fustibus caesus, cate- 
nisque ferreis ligatus, in carcere fuit reclusus. Sed Angelus , 
catenis ad instar cerae liquefactis, eum mirabiliter est conso- 
latus. Gum postea equuleo suspensus, exungulalus, ad bestias 
damnatus, et in sartaginem ferventis olei missus illaesus rema- 
neret, jussu Antonini fuit, oculis efibssis, et lingua abscissa, 
in Apulia decollatus idibus januarii: cujus anima in columbae 
8peciem cunctis videntibus migravit in caelum ; corpus autem 
a Christianis in Sardiniam delatum in loco Norae, nunc ca- 
put Pulae dicto, fuit honorifice conditum, ut ex anliquo MS. 
C. in archivio Ecclesiae Cathedralis Pisanae recondito, eonstat. 

Anno 252 s. Calpurnius Pontianus 19 Romanae Ecclesiae 
Pontifex, instigantibus sacrificulis idolorum fuit, ob fidei con- 
fessionem, ab Alexandro Mammea Imperatore Urbe ejecius, 
€t cum Philippo Presbytero in Sardiniam deportatus, m iusu- 



39 
lam scilicet Buecinam, ut inquil Damasus. Is in ea duas scri* 
psil epislolas, nnani de lionorc, quo Saeerdotcs proscquendi 
sunt, aliam dc fratcrna dilcclionc , ct vitandis malis. Fecit 
ordinaiioncs duas mense decembri, in quibus 6 Episcopos , 
tolidcinquc Presbyteros , et Diaconos 5 crcavit, ut ex Piatina, 
Sabellico, et Damaso constat. 

Anno 256 , quo fuit scxta in Christianos persequutio, s. 
Pontianus Papa fuslibus mactatus, martyrium in Sardinia con- 
sumavit XIII. kal. decembris, cujus corpus a Sardis Christianis 
decenter conditum per tres ferme annos Insulam decoravil, 
ut cx supra citalis, et ex Maurolicio Abbale, et Cuspiano constat. 

Vacavit Sedes una die, teste Onuphrio, et s. Antherus, qui 
eo tempore, ut inquit Petrus Recordati, vitam monasticam in 
Sardinia ducebat, Pontifex Romanus fuit sacratus, eodem Onu- 
phrio refcrente. 

Anno 249 quo Philippus primus Christianus Irnperator re- 
gnabat, s. Fabianus Papa fecit ex Sardinia Romam deportari 
corpus sancti Pontiani, et in coemiterio Callixti in via Appia 
sepelliri,- ut refert Platina, Damasus, Sabellicus, et Bergomensis. 

Anno circiter 290 Proptus, et Januarius Christiani Sardi 
Turritani ex Illiensibus Romam profecti a bcato Cajo Papa 
ordinantur, Proptus Presbyter, et Januarius Diaconus, et in 
Sardiniam reversi in Turribus fidem Christi praedicant, ut in 
eorum historia, a magistro Garibaldo composita, constat. 

Anno circiter 500 Proptus, et Januarius in urbe Turritana 
mira sanctitate florentes in saevissima Diocletiani, et Maximia- 
ni persecutione varia tormenta prb fide Christi constanter passi 
sunt; nam a Barbaro Sardiniae et Corsicae Praeside Proptus 
in Herculis insulam, Linariam vulgo dictam, deportatus fuit; 
et Januarius junior blandiiiis, et donis tenlalus, mox ambo e- 
quuleo suspensi, et ferreis ungulis excarnificati fuere. 

Eodem tempore in Turribus floruit Gavinus Romanus miles, 
ex praeclara Sabelliorum, ut ferlur familia, qui custos San- 
ctorum a Barbaro relictus, salularibus eorum monitis fidem 
Christi amplexus, liberos abire permisit, et Sancto Spiritu 
replctus pro Sanctis causam dixit: undc postea pro conslantia 
catholicae confcssionis oblruncatus, ex invio suburbano Tur- 
rium, ubi Sancti latebant, quos magislros habuerat primum, 



40 
dimisso* ad coronam vocavlt, et cum se Sancti Dei obtulis- 
sent in Porlu Balagai, in eodem loco, ubi beatus Gavinus , 
gladio occisi sunt VIII. kal. novembris. 

Hi multis miraculis clari patroni sunt Ecclesiae Metropoli- 
tanae Turritanae , in qua eorum corpora decenter recondita 
magna totius insulae populorum frequentia coluntur, ut ex 
antiquo MS. ejusdem ecclesiae codice, et in historia ab An- 
tonio Cano, et Salvatore Salepusio Archiepiscopis Turritanis 
constat. De sancto Gavino meminit etiam sanctus Gregorius in 
regestro: et mensis octobris, sancti Gavini mensis, a Sardis 
appellatur. 

Anno 305 floruit Ephysus natione Graecus, ex Christophoro 
Christiano, et Alexandra conjuge procreatus, qui a Diocletiano 
Dux contra Christianos missus, voce de caelo audita ad Chn- 
stum vocatus convertitur, et in Sardinia contra montanos 
Barbaracinos insulam devastantes proficiscitur, illosque acie 
instructa occurrentes, Crucis signo munitus, mirabiliter vicit , 
et profligavit. Inde Caralim abiit, et populum illum tunc ido- 
lorum cultorem ad Christum convertere laborat. Diocletiano 
quoque litteris ad eum missis, veritatem Christianae fidei 
praedicat, et se esse Christianum aperte declarat. Haque jussu 
Imperatoris a Julsio Sardiniae Praesidae Sanctus Dei captus , 
fustibus mactatur, ferreisque ungulis excarnificatur; et ita in 
carcerem conjectus a Christo et Angelis mirabiliter reficilur. 
Cum postea e carcere ad sacrificandum duceretur , templum , 
et idola omnia ipsius verbo in tcrram conciderunt, et Prae- 
ses nimio pavore exterritus insula excessit; et provinciam Fla- 
viano administrandam reliquit. Ab isto Flaviano Sanctus Dei 
multa tormenta passus est: nam prius igni fuit impositus, re- 
eina, pice, oleoque aspersus in ignitum clibanum magnis 
flammis exurentem missus fuit; tandem cuin ab his illaesus 
divinitus evaderet , decollatus fuit in loco Norae, nunc Caput 
Pulae dicto XVHI. kal. februarii, cujus anima in caelum ab 
Angelis delata , corpus autem miraculis clarum fuit a Chri- 
stianis in eo loco, ubi ossa beati Potiti conquiescebant, de- 
centissime conditum; ut ex ejus vita, a Marco presbytero 
descripta, in Archivlo Cathedralis Ecclesiae Pisanae conslat. 

Eisdem temporibus Juvenalis Archiepiscopus Caraiitanus san- 



41 
ctitate pollcbat, et premente Diocietiani persecutione in mon- 
libus Caralitanis latitabat. Efic post Epbysi passionem, populum 
Caralilanum ad fidem eonversum baptizans , fuit a Flaviano 
eaplus , et catenis vinelus in carcerem detrusus ; sed Angelus 
Domini apparuit ci , et de carcere illum extrahens ad mon- 
tein exeelsum in loeum, qui dicitur, Caput Passeris, deduxit, 
el ibi illius regionis accolas Saermn Evangelium docuit, illisque 
Presbyteros, et Diaeonos ordinavit; et^postea mortuo Fiaviano 
ad urbem Caralis rediit , ut in eadem historia legitur. 

Anno 504 Luxorius natione Sardus, et Chrisii miles pro verae 
fidei confessione, jtissu M. Delasii tunc Sardiniae Praesidis , 
fuit fusiibus graviter caesus , et decoiiatus prope Caralim , in 
loco Frateria appeilato , XII, kal. septembris , scpultus fuil , 
ut ex antiquo MS. C. in Archivio Ecclesiae Metropol. Tur- 
ritanae recondiio consiat. De boc Sancto memhut etiam Divus 
Gregorius in regestro. 

Eodem anno sanctus Cesellus , et s. Camerinus impuheres 
Sardi,pro Christi fide jussu Delasii gladio confossi sunt prope 
Caralim: et in loco , ubi postea templum B. Lucifero confes- 

sori dedicatum est, sepuili fuere ut ex eodem 

supradicto MS. C. apparet, 

Anno 511 premente in Sardinia Christianorum persecutione 

sancta Restituta cum duobus filiis Eusebio , et , casti* 

tate clara, insula excessit, et Romam abiit, ubi mense martii 
a Papa Eusebio filius baplizatus fuit, et Eusebii nomine insignitus; 
ut tradit Petrus de N ilaiibus Episcopus Equiiinus , et in Bre- 
viario Eusebiano constat. 

Anno 514 fioruit Quintianus , seu Quintus Episcopus Cara- 
litanus , qui in secimda Arelatensi Synodo interfuit; et Cato- 
nus Episcopus Corsicanus , qui in Eliberitana stetit Synodo, ut 
in primo Conciliorum voiumine constat. 

Anno 525 in Synodo universali prima Nicena 518 Episco- 
porum, contra Arii blasphemias mense apriii eoilecta, praesens 
fuit Protogenes insignis yir 5 qui non erat Episcopus Sardicen- 
sis provinciae Daciae , ut quibusdam in locis mendose scribi- 
tur , sed erat Episeopus Sardiniae , ut etiam tradit Illescas in 
vita Jitlti Primi : nam Eeclesia Sardicensis nuncupata nou re- 
perjlur in Dacia , sed ea est in Lydia , et iiljus Episcopus , 

7 



qui etiam in ea adfuit Synodo, Artemidorus appellabatur, 
ut in primo Conciliorum tomo constat. 

Anno 531 beatus Eusebius Sardus fuit a s. sylvestro Papa 
ordinalus urbis Romae lector, ut refert bealus Hieronyuius* 

Anno 556 beatus Eusebius fu«t a beato Marco Papa ob ejus 
sanctitatem , et doctrinam Presbyter ordinatus, ut in Brevia- 
rio Eusebiano. 

Anno 543 idem Eusebius fuil Episcopus Vercellen. a Julio 
Papa sacratus , et Liguriae, Galliae, ac totius Occidentis Le- 
galus Apostolicus deslinalus , ut inde Arianos eliminaret , et 
populis veram Christi fidem praedicaret ; quod effecisse te- 
stantur s. Hieronymus , et Primus Cabilonensis Episcopus in 
Topographia: nam, ut inquit Nauclerus , is omnes Occidentis 
provincias , sicut Athanasius Orientis , sua doctrina ab Ariana 
peste purgavit, et Auxenlium Mediolanen. Episcopum Arianum 
ab omnibus Christianis expulsum, damnavit, ct sanctum Dio- 
nysium ibi Episcopum ordinavit. 

Anno 547 in magna Sardicensi Synodo, in causa s. Atha- 
hasii congregata , convenit Protogenes Episcopus provinciae 
Sardiniae , ut ex epistola ejusdem Concilii, et ex Theodorito 
constaU 

Anno 513 Lucifer Arcbiepiscopus Caraiitanns doctrina , et 
eloquentia clarus, a sancto Liberio Papa Legatus Apostolicus 
crealus, ad Constantium Imperatorem una cum Pancratio , et 
Hilario Romanis clericis missus fuit : nam Constantius Syno- 
dum in Italia congregare, et Athanasium damnare, Arianisque 
consubstantialem esse palri filium denegantibus Occidentaies 
Episcopos consentire , cupiebat; ut Platina, Nicephorus, et Hie- 
ronymus tradunt. 

Anno sequenti congregata fuit Synodus aliquorum Orienta- 
lium * et trecentorum Occidentalium Episcoporum in civilate 
Mediolani , in qua Lucifer , et Eusebius Sardi interfuerunt. 
Cum auiern in ea Constantius , et Orientales Episcopi ante 
©mnia peterent Athanasium per Concilium damnari , et A!e- 
xandrina urbe interdici, Synodusque in eam adduceretur sen- 
tetttiam ; soli isti duo Sardi , Eusebius et Lucifer cum Dio- 
fcjsio Italo ac Paulino Gallo , dolo deprehenso assurgentes 
Vcciferati sunt ; Orientaies evertendi Niceni dogmatis causa 



43 
condemnationem Athanasii urgerc _, et fraude Christianismum 
cireumvenire ; nequc verbis ejusmodi de Athanasio agi , sed 
decrctis rile de l)eo oiim iaeiis insidias tendere. Itaque illis 
talia proclamantibus Coneilium solvitur, et Constanlius indi- 
gnatus Eusebium ct Lucifcrum , qui tam libere loquuti fue- 
rant , perpetuo cxilio damnat ; ul refert Nicephorus , Sozo- 
menus, Theodoritus, Platina, Volaterranus^ et Sulpitius Sevcrus. 

Divus Ambrosius etiam tradit bealum Dionysiiun , qui ex 
simplicilate Arianorum cbyrographo subscripserat , a s. Euse- 
bio fuisse dcleto chyrographo liberatum, Arianosque ipsos de- 
lusos , et increpatos: atque ita s. Eusebium fuisse in Orienlis 
plagae exilium relegatum , priiis Scytopolim , deinde in Cap- 
padociam , ut inquit s. Hieronymo. 

In eo exilio , ut idem refert Ambrosius , cum Eusebius a- 
nimo invictus in fide permanerct , et Arianorum perfidiae 
communicare omnino denegaret, gravi vexatur supphcio: nam 
saepe per scalarum gradus supinis pedibus ad imum usque 
trahitur , et iterum ad summum revocatur , ac iliiso capi-* 
te , toto corpore quassalur ; multo deinde e(I'uso sanguine, in 
cavea , negaio potu et cibo , septem diebus recludilur : cf 
tandem in arclo positus loco , ubi se movere non poterat an- 
gelica visione , ut inquit Nauclerus , reficitur. 

Hic in exilio scripsit Epistolam unam ad Presbyteros et 
plebes quasdam Italiae , qua de slatu suo et vita illos com- 
monefacit: habetur in codice antiquo Mediolani typis cxcuso, 
jet in Lib. Aloysii Lypomani de Vitis Sanctorum diligentia Laur 
rentii Surii impressis. 

Scripsit etiam in exilio Lucifer Caralitanus librum contra 
Constantium Imperatorem, eique legenduni, teste Hieronymo, 
et Platina, misit. 

Hic liber nunc Parisiis excusus ad manus meas perve- 
nit in sex divisus libellos, hv quorum duobus primis pro s. 
Athanasio contra Constantium Imperatorem causam dixit. ln 
5 de Apostatis Regibus tractans, ilSis omnibus Conslanlem 
comparat. In 4 de non conveniendo cum haereticis scribit 
et demonstrat quare cum Arianis , et Constante convenire, et 
communicare non dcbebant. In 5 de non parcendo in hoc 
delinqucntibus, Constanti non esse parcendum docct. Et in ul- 



timo insinuat in ea Constantis persecutione potius moriendum 
esse pro Dei nlio, quam Constanti ipsi, atque Arianis con- 
sentiendum : atque ita summa ciim eloquentia, et fidei con- 
stantia, animoque ad martyrium praepaiato, ipsum Imperatorem 
Constantem reprehendit, atque eum serpentem, belluam, im- 
manissimam feram, latronem, sacrilegjm, homicidam, carni- 
ficem, templum daemonum, religionis eversorem, idolatram , 
haerelicum, apostatam, et antichristum appeiiat, ut in ejusdem 
opusculis latius apparet. 

Anno 559 Synodus Ariminensis legatos ad Constantium 
miait, eum rogantes^ ut Luciferum, et Eusebium, aliosque 
exules revocaret, redireque ad suos juberet, ut Nicephorus, 
et Theodoritus tradunt: quod nullo modo Constantius conce- 
dere voluit* 

Anno tamen 562 mortuo Constantio Julianus apostata, qui 
Imperator successit exulum reditum permisit. Itaque Eusebius, 
et Lucifer Episcopi Sardi in Orientem Thebis superioribus 
pervenere, et ibi tractarunt, quemadmodum corruptam Eccle* 
siarum regulam repararent; placuit, ut Lucifer Antiochiam, 
et Eusebius Alexandriam iret. Lucifer cum Eusebio Diaconum 
misit, per quem professus est se ratum habilurum, quod esset 
Concilio ordinanJe constitutum, venit deinde Antiochiam, et 
Ecclesiam illam fluctuantem invenit ob sequaces Euzoii Ariani, 
et Miletii, qui in exilio vivebat: quare accitis duobus aliis 
confessoribus creavit Episcopum Anliochiae Paulinum, Eusta- 
chii Episcopi presbyterum , qui se nunquam haereticorum 
communione polluerat, et inde discessit, ut refert s. Hierony- 
mus, Socrates, et Nicephorus. 

Eusebius autem Alexandriam concessit, et cum Athanasio 
Concilium celebravit; et inde Antiochiam profer-tus, alios Pau- 
linum, alios Milelium sequentes, et inter se divisos invenit: 
Imde cum neutra parte communicavit, Paulinique ordinationem 
minime probavit; sed propter Luciferi reverentiam habito si- 
lentio Anliochia discessit, et ad Ecclesiam suam reversus est. 
Hic in Psalterium commentarios edidit, quos de commen- 
tariis Eusebii Caesariensts Episcopi in Latinum a se conversis 
collegit, praetermissis multis, quae ad Arianam haeresim in- 
clinare videbantur, ut beatus Hieronymus, et Volaterranus 
referunL 



45 

Hoc etiam tempore s. Euscbius S ardus monacliorum Orien- 
talium exemplo, pcr Occidentem Auachoreticam vitam, teste 
Divo Ambrosio, ct Pctro Recordati, inslituil; quae postea in 
Sardinia feliditer iucrevit. Nam in Gallurensi provincia Ni- 
colaus, et Tranus Anachoritae sanctitale insignes, cum multis 
aiiis floruere, et nomen Loco Sancto dedere: in cujus sylvis 
procul ab omni hominum coetu precibus, jejuniis, et vigiliis 
duriter victitando mortem obiere. Eorum corpora magna cum 
omnium Sardorum frequentia decenter coluntur in Ecclesiis , 
quae postea in eorum honorem fuerunt eodem in loco con- 
structae, ut ex antiquo ejusdem loci Codice, a Ludovico Epi- 
scopo Civitatensi approbato, constat. 

Lucifer, ubi electionem Paulini Eusebio displicere intellcxit, 
pcrinde atque injuria affectus esset, succensuit; et cum Euse- 
bio communicare amplius noluit: decreta etiam Synodi Alexan- 
drinae per calumniam reiicere instituit. Sed quia confessionibus 
suis reperiebatur obstrictus, dum per suum Diaconum ratum 
se habiturum promiserat, quod a Concilio definitum esset, 
Ecclesiae fidem retinuit, simultatemque remisit; et in Sardi- 
niam ad proprium thronum remeavit. Illi tamen, qui cum eo 
contristati, et Luciferani appellati fuerunt, secta constituta 
Ecclesiam Dei longo tempore oppugnarunt, ut Socrates , et 
Nicephorus referunt. Contra eos scribit s. Hieronymus. 

Isidorus tamen, Gratianus, Nauclerus, et alii plures asse- 
runt hos Luciferianos a Lucifero Smyrnae Episcopo sectam , 
et nomen habuisse, non autem a Lucifero Caralitano. 

Anno 564 s. Athanasius de coepiscorum suorum sententia, 
ad Jovianum Imperatorem de sinceriore fidei professione scri- 
psit, ei testatus est eam catholicam, orthodoxamque fidem 
fuisse in omnibus Sardiniae Ecclesiis comprobatam, ut Thco- 
doritus, et Nicephorus scribunt.. 

Anno 569 Magnus Basiiius Caesareae Cappadociae Episcopus 
Sanctitate insignis, ut tradit s. Hieronymus, et Panvinus , 
obiit, et ejus caput in Sardiniam delatum auro, argentoque 
clausum in urbe Oristani Sardi venerantur. 

Anno circiter 371 Valentiniano, et \ aiente Impp. s. Ensebius 
Sardus insignis Vercellensis Ecclesiae Praesul, ab Arianis domo 
snpinus extractus, et lapidibus obrutus kal. augusti miracuiis 



46 
clarus decessit; et in Ecclesia Vercell. quam ipse costruxerat 
magna cum veneratione sepultus est, ut refert s. Hieronymus, 
Volaterranus, et Petrus de Natalibus. Ejus encomium Divus 
Ambrosius duobus sermonibus conscripsit, et de eo beatus 
Maximus Episcopus Taurinen. duos tractatus conaposuit, et 
Vercellensis Ecclesia bymnum Canit 

Gaude prole &ardinia 9 
Laudet mater Ecclesia , 
Vcrcel\is, et Italia, 
Gloriehtur praesenlia etc. 

Ut in Breviario Eusebiftno. Venerantur etiam eum in Urbe 
Turritana, et Sassaren. in ejusdem sancti anliqua Ecclesia 
magno cum populi concursu. 

Anno circiter 380 beatus Satyrus s. Ambrosii frater, in 
portum Caralitanum facto naufragio evectus, Ecclesiam Cara- 
litanam, cui Lucifer praeerat, in schismate invenit: quare sta- 
tim ex insula discessit, teste Divo Ambrosio in oratione funebri 
de excessu fratris, et refert Gratianus. 

Anno 590 Imperante Valentiniano Lucifer Episcopus Cara- 
litanus obiit, teste Platina, et Hieronymo. Sepultus fuit prope 
Ecclesiam Caralitanam, et sub illius invocatione templum con- 
structum, ut in vita s. Luxorii legitur. Hic enim a suis con- 
temporaneis, proximaque aetatis hominibus clarus habitus est, 
ac sanctus: et postquam e vita excessit beatus fuit appellatus, 
ut Jo. Tilus Episcopus Meldensis in Epistola ad Pium V. te- 
statur: quare in Catalogo Sanctorum a Petro de Natalibus E- 
piscopo Equilino, et quibusdam aliis collocatur: et inter viros 
ilbistres a beato Hieronymo numeratur, qui et illum beatum 
appellat. 

Divus etiam Ambrosius, et Hilarius illum summo in honore 
habuere, et a sancto Athanasio homo Dei, famulus Christi^ 
particeps Apostolorum , solatium fraternitatis , et magistcr 
*veritatis nominatur in Epistola, quam in exilio ad eum scri- 
psit. Ecclesia quoque Vercellensis illi preces effundere videtur 
dum canit hymnum dicentem 

Tunc paulatim comites 
Vi rapuerunt praesules 
Eusebium , Dionysium , 
Cum eis et Luciferum» 



47 

Ilos deprccamur scdulc 
Christi captos pro tiomine 
Sacris hjmnorum meritis, 
Caeli fruamur gaudiis. 

Ut in Brcviario Eusebiano, quo Eeclesia Vcrcellensis utitur, 
constat. 

Anno 410 s. Sampsutius Archiepiscopus Turrensis floruit ; 
huuc beatus Auguslinus virum fidelem in suis epistolis appellat. 

Anno 453 XII. kal. novembris undecim raillia Virginum a- 
pud Coloniam Agrippinam martyrio coronantur: et duo eorum 
capita Sassarim postmodum translata in Eeclesiis sanctae Ma- 
riae in Bethlem, et Jesu Mariae, maxima in veneratione habentur. 

Anno 461 sanctus Hilarus, Hiiarius diclus, Crispini filius, 
Sardus, vir sanctitate, pietate, et doctrina clarus, ex Diacono 
creatus est summus Pontifex XIII. kalend. maii , et in Petri 
Cathedra sedit annos 6 menses 5 dies 10. Quo tempore tres 
Synodos, Nicaenam, Ephesinam, et Calcedonensem , ac etiam 
Tomum s. Leonis Papae approbavit. Eutychen , Nestorium , 
et Dioscorum haereticos cum sectaloribus suis damnavit. Prae- 
terea constituit ne Pontifices deinceps successores sibi deli- 
gerent; quae institutio ad omnes Ecclesiasticos gradus pertinet* 
Ordinavit etiam poenitentes, vel inscios literarum, aut aliqua 
membrorum damna perpessos ad sacros ordines aspirare non 
debere. Pontificii Juris decreta in unum contulit , et per uni- 
versum orbem publicavit, et de fide Catholica epistolas con- 
scripsit. Ordinationes tres mense decembri in Urbe fecit , quibus 
Episcopos passim 22, et in Eecl. Rom. quinque et viginti Pres- 
byteros , et quinque Diaconos creavit. Tria insuper aedificavit 
Oi atoria in Baptisterio Constantinianae basilicae Urbis , distin- 
xitque auro et preciosis lapidibus, ac sanctis Joanni Baptistae , 
Joanni Evangeiistae , et Sanctae Cruci sacravit. Eorum januae 
erant argento caelato clausae , quae adhuc in Oratorio sancli 
.Joannis Baptistae visuntur. In Oratorio autem Sanctae Crucis 
posuit lignum Crucis auro clausum , et ornatum gemmis. Sta- 
bat et eo Ioci Agnus aureus duarum librarum in columnis 
onychiuis. Ante Oratorium erant columnae mirae magnitudinis; 
quae dicuntur hecaton , in fonte Joannis erat lueerna aurae 
librarnm decem , cervi argentei tres octoginta Jibrarum , 



48 
aquam fundentes : columba aurea duarum librarum. Addidit 
et Oratorium sancti Stephani baptisterio Lateranen. Duas quo- 
que bibliothecas apud eundem locum aedificavit. Ad Lunam 
monasterium struxit, ct ad s. Laurentium balneum. Monasterium, 
et basilicam s. martyris Bibianae aedificavit. Dona templis ob- 
tulit, quae prope infinita fuere ex auro, argento, marmoribus, 
et gemmis, ut ex Piatina, libro Pontificali, et Martino Polono 
constat. Ubi autem Hilarus ea peregit, quae ad optimum Pon- 
tificem pertinebant , tum in extruendis templis , ornandisque , 
tum etiam docendo , admonendo , castigando, elemosynasque, 
ubi erat opus , praebendo , moritur V. kal. augusti, et sepul- 
tus est , ut inquit Platina , in crypta s. Laurenlii , ad corpus 
beati Sixli ; vel , ut tradit Martinus Polonus, in basiliea sanctae 
Bibianae cum quatuor millibus , et ducenlis sexaginta duobus 
Sanctorum corporibus , exceptis parvulis , et mulieribus. 

Horum etiam Imperatorum temporibus floruerunt in Sardinia 
alii insignes viri : nam C. Julii Caesaris tempore claruit Pha- 
mea, vir Sardus, ipsius Caesaris familiaris, et amicus Caelii, 
M. Fabii Galli , Q. Pomponii Attici , et M, Tnlii Ciceronis ; 
qui cum in petitione Consulatus ejus favore uti speraret , pro 
eo quamdam causam contra pueros Octavianos susceperat: sed 
cum die constituto Cicero deesset ex amico habuit Phameam 
inimicum , et inofficiosum } ut ex ejusdem Ciceronis epislolis 
constat. 

Floruit etiam eo tempore M. Tygellius Hermogenes Sardus, 
insignis musicus , qui dulciter cantabat , et jocabatur urbane. 
Hic fuit amicus, et familiaris C. Julii Caesaris, et Cleopatrae, 
ac etiam Octaviani Augusti : duos tamen praecipuos habuit 
inimicos M. T. Ciceronem , quod esset nepos supra dicti Pha- 
meae, et Q. Horatium Flaccum, quod quaedam illius carmina 
parum scite modulata fuisse notasset , ut referunt Acron , et 
Porphyrion ; ob id Cicero in Epistolis contra eum scripsit, et 
Horatius satyrice haec cecinit 

Ommbas hoc mtium est cantorihas inter amicos 
TJt nunquam inducant aninmm cantare rogati , 
Injussi nunquam desistant ; Sardus habehat 
llle Tjgellius hoc. Caesar , qui cbgere posset 
Si peteret per amicitiam patris , atque suam non 



49 
Quidtiuam proficeret : si oollibuissel ab ovo 
Usque ad uiala citaret, lo Bacchae nwdo summa 
I oce, modo hac resonans, quae chordis quatuor itna, 
Nilae quale homini fuit ULi : Sacpe velut qui 
Currcbat fugiens hostem , pcrsaepe velut qui 
Juiionis sacra ferret , habebat saepe ducentos , 
tSaepe decem seivos , modo reges atque teti archas , 
Omnia magna loquens ; modo sit mihi mensa tripes, ef. 
Concha salis puri , et toga , quae defendere frigas 
Quamvis crassa queat : decies centena dedisses 
Jluic parco , paucis contento , quinque diebus 
Nil erat in loculis , noctes ingilabat ad ipsuin 
Mane , diem totum stertebat , nil fuit unquam 

Sic impar sibi 

De eo etiam praecedentem satyram scripsit, carpens enm 
esse largitorem adeo , ut omnibus musicis , et cireuiatoribus 
multa donaret. 

Anicetus quoque Alexandrinus per tibias canere doctns, a 
Nerone veluti adulterii reus fuit Urbe ejectus, et in Sardinia 
non inops, ut inquit Cornelius Tacitus, et Svetonius Tranquil- 
lus, diutius vixit. 

C. Cassius Longinus maxime authoritatis vir, et JuriseonsuU- 
tus insignis ab Urbe Roma eodem tempore pulsus, in Sardinia 
usque ad tempora Vespasiani vixit, teste Bernardo Rutilio, 
Tacito, Svetonio , et Pomponio Jurisconsulto , qui circa tern^ 
pus emendandus videtur in Jib. 2. fT, de orig. Juris 

Constantianus etiam strator insignis, ad equos militares pro^ 
bandos a Valentiniano missus, Sardiniam boc tempore, venit, 
et in ea obiit, Ammiano Marcellino teste. 



VANDALORUM REGES, 

Romani , qui usque ad Valentiniani tempora multorum la- 
bore, et virtute Sardiniam, et alias quam plures provincias Je^^r^- /,if, 
obtinuerant, eas deinde paucorum ignavia, et socordia ami- 
serunt. Nam Valenliniano occiso, alii alias provindas invase- 
runt; Alani autem, et Vandali Africaro duce Genserico occu* 



i/*Jh % w* *' v-»r>-r~ 



50 
parunt, anno humanae salutis 427, ut tradit Onuphrius, Pro- 
sper, et Cuspianus. 

Hi Africae oecupatione non contenti, piraticam in mari exer- 
centes Sardiniam, et eaeteras Mediierranei maris insulas a- 
trociniis, et praedis diu vexarunt, ut Paulus Diaconus , et 
Onuphrius referunt. 

Anno postea 466 Sardiniam invaserunt, et a Romanorum 
lmpeno eripere conati sunt; sed ipsi Marcetliani /Etii filii o- 
pera, et auxilio, qui magna navium classe, ut inquit Cuspia- 
nus, a Leone Orientali lmperatore fuit ad Sardiniam deten- 
dendam missus , a Sardis rejecti fuere, tesle Procopio. 

Cum Marcelliano in Sardiniam venerat Maruellus JEt\us E- 
stensisj Vicentiae doniinus, et in ea diutius moratus, nulla 
«uperstite prole obiit, teste Jo. Baptista Pigna. 

Anno tamen circiter 471 insulam Iongo bello afRictam, Ro- 
manisque praesidiis destitutam, Vandali de novo adorli , facile 
«ubegerunt, ut Victor Uticensis, et Franciscus Balduinus referunt. 

Itaque Vandali Reges in ea per annos 60 usque ad Justi- 
niani lmperaloris tempora hac serie regnarunt , ut ex Proco- 
pio, Zonara, et Bergomensi constat. 

Anno igitur 471 Gensericus secundus Rex Vandalorum, 
primus obtinuit Sardiniam, et regnavit in ea annos 2 menses 
3, et obiit anno 57 quo, post captam Cartbaginem, in Africa 
rignare coeperat. 

Anno 473 Hunnericus Genserici filius senior, tertius Vanda- 
lorum Rex, Sardiniam obtinuit, et in ea regnavit annos 8 et 
obiit. 

Anno 481 Gundamundus Gensonis filius , quartus Vandalo- 
rum Rex Sardiniam obtinuit , et in ea regnavit annos 12 : et 
obiit. 

Anno 493 Transmundus Hunnerici filius, quintus Vandalo- 
rum Rex Sardiniam adeptus in ea regnavit annos 27: et obiit. 

Anno 520 Hildericus Transmundi filius , sextus Vandalorum 
Rex Sardiniam nactus , in ea regnavit annos circiter 7 , et a 
Gelimere regnis spoliatur. 

Anno 527 Gelimer Gensonis filius, per tyrannidem Vanda- 
lorum regnum , et Sard niam sibi occupavit , et cum in Sar- 
dinia annum circiter un ;m regnasset a Goda , quem ad cu- 



51 

stodiendam , regendamque insulam miserat , per defectionem 
fuit regno privatus , teste Procopio. 

Anno 528 Goda \ir gencre Golhus, qui pro Gelimere Sar- 
diniam cusiodiebat , sciens Justinianum lmperatorem contra 
Gelimerem arma movisse, et Africam debeliare statnisse, pro- 
tinus in tyrannidcm inclinatus insulae tributum Gelimeri mit- 
tere destitit, et regnum Sardiniae per defeJtionem occupavit, 
Regisque nomen snmpsit, et sateliitcs piuritnos circa se pos.cil, 
auxilium a Juslininiano petiit , qui per Eulogium legatum e- 
xercitum , et duees pollicetur , atque ita insulam per annunv 
unum et menses 10 retinuit , et a Zazone Gelimeris fraire 
vita , et regno privatus fuit, ut scribit Procopius. 

Anno 550 Zazon, qui a Gelimere fratre , cum quinque 
Vandalorum millibus et 120 navibus in Sardiniam fuil mis- 
sus, in Herculis portum invectus Caralim repenle ceplt, et Go- 
dam tyrannum, et quidquid cum eo inexpugnabile videbatur 
sustulit, ac insulam Gelimeri reslituit, Proeopio rtferente. 

Eodem tempore Justinianus Imperator miiites quadriugentos 
duce Cyrillo in Sardiniam , ut iliam Godae custodiret , et re- 
liquum omnem exercitum in Africam nihil hostile metuentem 
duce Belisario miserat. Cyrillus ea , quae Godae acciderant 
prope insulam accepit ; et ideo mutato consilio ia Afrieam 
navigavit , in qua Belisarius Gelimeris exercilum vicerat , et 
Carthaginem ccperat : unde Gelirner inscius eorum , quae in 
Sardinia acciderant, ita fratri Zazoni scripsit 

« Existimo profecto uon Godam in Sardinia a nobis defi- 
« cientem , sed quoddam Vandalorum hoc tempore fatum , 
« teque ac caeteros fortissimos raihi surripuisse, ex quo con- 
« ligerit omnes Gigerici opes , ac bona simul corruisse , non 
« enim ut insulam nobis servares a Goda hinc abiisti , sed ut 
« Africae totius Justinianus potiretur. Nam quod fortuna prius 
« sibi voluit , nunc licet ex eventis judicare. Beiisarius igitur 
« parvo admodum exercitu contra nos venit, virius aulem so- 
« lita Vandalorum omniuo deficiens una secum fortunam etiam 
« abstulit. Amatus enim , et Gibamundus ob nostrorum igna- 
« viam , et moliiiiem perierunt ; insuper equi , et navalia. 
« Omnis denique Africa cum ipsa Carthagine ab hostibus le- 
« netur, quibus nunc quiescere licet pro labore, ac viriutebel- 



S2 
« lica , filios * ac iixores , dmnes denique opes nostras possi- 
« dentibus ; nobis tantum Bi;lae campus reliclus , ubi si qua 
« reliqua spes, nos, nosque defendal ac muniat. Qua propter 
« tyrannidem , ac Sardiniam , oinnemque circa ista loca cu- 
« ram deserens , ad nos cum omni ciasse protinus advola ; 
« nam quibus de rei summa periculum imminet , stultum est 
« alia curare. Simul enim in futurum pugnares contra hostes, 
« vel fortunam pristinam recuperabimus , vel hoc saltem lu- 
« crifaciemus $ quod simul etiam ferre casus , quos nobis 
« Deus inilixerit , assuescemus ». 

Zazon eliam ignarus eorum , quae in Africa conligerant , 
eodem tempOre Gelimeri literas misit , nuncians Godam ty- 
rannum suis manibus periisse , et insulam iterum reguo resti- 
tuisse ; et propterea victoriae festum, celebrilatemque ageret; 
existimaretque reliquos hostes , qui Africam invadere sunt au- 
si , eundem fortunae exilum breviter habituros. Quae literae 
a Belisario interceptae fuere ; literae autem Gelimeris tute ad 
manus Zazonis pervenerunt. 

Is statim in luctus , et lamentationes conversus > relicto in 
Sardinia praesidio cum omni classe in Africam properavit; et 
cum Gelimere , et illius exercitu in Bulae campo se conjunxit , 
€t inde Carlhaginem versus processus cum exercitu Belisarii 
pugnat^ ac in ea Belisarius fortissimos , atque optimos plures, 
ac etiam ipsum Zazonem caedit , reliquosque expugnat. Geli- 
merem quoque duce Fara in monte Papua capit: et Zazonis 
capite in Sardinia ostenso , Fara , et Cyrillus facile insulam 
Justiniano Imperatori acquisiverunt , ut ex Procopio, et Paulo 
Diacono constat. 

His Vandalorum temporibus fuit magna Catholicorum per- 
sequutio in Africa , et Sardinja. 

Anno enim circiler 474 Hunnericus Rex Ariana haeresi ma- 
culatus , omnes milites CatholiOos militia solvit , et domibus 
iilorum dirutis , et substantiis confiscatis in insulas Sardiniae , 
et Siciliae eos relegavit: trecentos quoque Episeopos tota Africa 
exterminavil, qui in Sardiniam venientes insulam doctrina, et 
Sanctitate clariorem annis septem , quibus in ea steterunt , 
reddidere } teste Sabeliieo j Martino Polono, et Matthaeo Pal- 
toerioi 



53 

Anno autem 481 quo Hunncrieus obiit , Gutfamundus illius 
successor, vir quide i» Catholieus et devotus ex Sardinia om- 
nes Africae Episcopos revoeavit , sedesque illis restituit, teste 
Bergomensi. 

Anno lamen 493, quo Gultaniiindiis obiil, Transmundus A- 
friana haeresi infectus Calholicis Ecclesias clausit, et ex Africa 
centuin et vi|>inti Episcopos , ut inquit Platina, et Sabellicus , 
vel , ut vult Paulus Diaconus et Jordanus de Saxonia , du- 
centos et viginti Episcopos ejecit , qui in Sardiniam , eisdem 
referentibus , venerunt , et insulam viginti octo annis , quibus 
ki ca sleterunt doctrina , et sanctitate elariorem reddiderunt : 
docebant enim , et praedicabant omnibus in locis fidem Ca- 
tholicam ; ac etiam ad partes ultramarinas de quamplurimis 
fidei quaestionibus interrogati, literas canonicas transmittebant, 
ut in vita beati Fulgentii^ a discipulo ejus ad Fclicianum 
scripta , constat. 

Cum his Africae Episcopis venit etiam in Sardiniam sanctus 
Fulgentius doctissimus , et eloquentissimus Ruspensis Ecclesiae 
Episcopus , et sacrum Divi Au^ustini Corpus , ejusque mitram 
et baculum , aliasque multas sanctorum reliquias ex Africa , 
Vandalica persecutione profanaia, in eam insulam transtu- 
lit. Ibi Corpus illud sanctissimum a Sardis simul cum clero 
obviam undique confluentibus inenarrabili laetitia , et reveren- 
lia fuit exceptum , et in urbe Caralis decenter collocatum in 
Ecclesia sub illius nomine constructa , ut ex Beda , Jordano 
de Saxonia , Hieronymo Romano , et Bergomensi constat , et 
in commentariis rerum ordinis Fratrum Eremitarum sancti 
Augustini , ac illorum horis canonicis traditur. 

Eo tempore quidam vir coecus, qui devote Ecclesiam illam 
visitavit, et corpus sanctissimum reverenter osculatus fuit, vi- 
sum mirabiliter recepit. Et quidam doetor nobilis, qui de cor- 
pore sancti Doctoris dubitabat, tanti miraculi magnitudine 
motus, suam incredulitatem publice confessus poenitentiam 
egit, et deinceps majorem devotioncm erga sanctum corpus 
gessit, ut refert Hieronymus Romanus. 

Populi eiiam Sardiniae Deo gratias agentes, quod tantus 
Doctor dignatus fuerit insulam suo corpore decorare, et mi- 
racuiis illustrare, in Patronum Sardiniae hunc sanctum elege- 



54 

mni, et illius natalis, et translationis ad Sardiniam festivitates 
quoiannis solemniter celebrarunt, ut inquit Jordanus de Saxonia. 

Per haec quoque tempora conventus ordinis Eremilarum 
sancti Augustini coeperunt in Sardinia esse. Nam Divus Ful- 
gentius Statim ubi Caralim pervenit cum monacbis, et cleri- 
cis, atque lllustri, et Januario Coepiscopis ejus, similitudinem 
cujusdam magni monasterii in parva do no effecit in qua com- 
munem habebant mensam , commune celhrium, commuuem 
orationem simul, et lectionem ; nullus se super alterum inso- 
lenter efferebat, nec propriis fratribus amp'ius, aut peculiarius 
consulebat. Monachi tamen, qui beatum Fulgentium sequeban- 
tur, districtioris abstinentiae regulam cnstodienles, nihil omni- 
no proprium possidebant, nec inter alios clericos, clericorum 
more vivebant. ln ea demum pacis, et cousolationis remedium 
afflicti , et discordes inveniebant; lecliones, disputationesque 
populus summa cum spirituali laetitia audiebat. 

Paucis postea elapsis annis monasterium, juxta Basilicam 
sancti Martyris Saturnini procul a strepitu civitaiis fabrica- 
vit, et rdlijta priori domo, congregatisq le quddraginta , et 
amplius fratribus disciplinae coenobialis ordinem in eo con- 
servavit illaesum, nemini dans licentiam professionis sanctae 
regulam praeterire: sed principaliter hoc observandum mona- 
chis tradidit, ut nullus eorum, quicquam sibi proprium ven- 
dicaret, sed omnibus omnia communia esse voluit, ut in prae- 
fata ejusdem sancti Fulgentii vita constat. Celebres alii con- 
ventus deinde in Sardinia fuerunt conditi, in quibus viri di- 
gnitate, eruditione, et pietate clari floruerunt. Sanctus Ful- 
genlius autem quod reliquum vitae tempus hab lit in mona- 
sterio sancti Saturnini, teste Bergomensi, consumpsit, et ut , 
inquit Illescas, in Sardinia libros multos composuit,- e qulbns 
hi praecipui sunt, videlicet, ad Euthymium de remissione 
peccatorum lib. duos. Ad Petrum de Jide lib. unnm. Ad Do- 
natum de Jide lib. unum. Ad Monimum de duplici praede- 
stinatione et quibusdam aliis quaestionibus lib. tres. C^ntra 
objectiones Arianorum lib. unum. Ad Transmundum Regem 
de mjsterio mediatoris Christi lib. unum. De immensilate 
dwinitatis jilii Dti lib. unum. De Sacramenlo Dominicae 
Passionis lib. unum. Ad quaestiones Ferrandi Diaconi iib. 



55 
vnum. Septcm quoquc epistolas familiares scripsit. Primam de 
conjugali debito , et voto continentiae Seoundam ad Gallam 
de consolatione , e£ ,j/«ai viduali. Tcrtiam ab Probam de 
lirginihUe, et humilitate. Quartam ad eandcm de oratione. 
Q.iintam ad Eugypium de charilate kabenda. Scxtam ad 
Tijeodorum Senatorem de conversione a saeculo. Septimam 
ad Venantiam de poenitentia, et futura retributione. Oratio- 
nes etiam plures elegantes quidem, et graves habuit, ut con- 
stat ex Platina, Isidoro, Sabellico, Bergomensi, et ejusiem 
sancti vila ab ejus discipulo scripta; qui tamen non omnia in 
Sardinia scripsisse, nec in ea obiisse asserit. Haec opcra nunc 
Antuerpiae impressa ad manus pervenerunt meas. 

Hac tempestate floruit in Sardinia sanctus Brumasius Cara- 
litanae Civitalis Antistes venerabilis, et Felicianus, qui poslea 
in Ruspensi Episcopatu s. Fulgentio successit, ut in illius vita , 
ab cjus discipulo scripta, dicitur. 

Floruit etiam per haec tempora santus Coelius Symmacbus 
Sardus, Foriunati filius. Is anno 498 mortuo Anastasio se- 
cundo, creatus est Pontifex X. kal. decembris, sediique in 
Cathedra Petri annos 15 menses 7 dies 28. Fuit autem haec 
Symmachi electio tumultuosa, et cum ordinum rcagna discor- 
dia: nam dum una pgrs Cleri Symmachum apud Consiantinia- 
nam Basilicam Pontificem decrevit, altera pars Cleri apud 
Beatac Mariae Basilicam, quae in via nova est, Laurenlium 
sanctae Romanae Ecclesiae Praesbyterum Cardinalem, in lo- 
cum demortui Anaslasii suffecit; traxit haec initiatorum di- 
seordia continuo civitatem in diversa studia, estque non inter 
cives solum, sed inter ordines etiam opibus, et auctorhate 
certatum, cum Senatus in hunc propensior esset, ignobilis 
multitudo in illum: quare omnium consensu Concilium Raven- 
nae indicitur , ut res coram Theodorico ex aequo, et bouo 
discuteretur. Fuit statutum eum comprobandum esse , qui 
priori Ioco designatus esset , vel saltem cui plures suffraga- 
rentur. Itaque Symmachus, in quo hae conditiones fuerunt 
compertae in sede Apostolica fuit confirmatus. Hic anno se- 
quenti magna clementia usus., tantum abfuit, ut Laurentium , 
quem tam infestum habuit, aliquo afficeret incommodo; ut 
jSuceriorum Antistitem creaverit. 



56 

Ouadriennio post clerici quidara seditiouibus gaudentes , a- 
djnvantibus Festo, et Probino Senatorii ordinis viris Lauren- 
tium revocant, qua ex re indignatus Theodoricus Imperator , 
ut discordia haec e medio tolleretur Petrum Altini Episco- 
pum Romam mittit, qui Symmacho, et Laurentio pulsis, sedem 
Pontifex teneret. 

Caeterum anno sequenti Symmachus, habita centum etquin- 
decim, vel 250 ut alii volunt, Episcoporum Synodo, causam 
tam constanter, et accurate dixit, ut omnium suffragiis sint 
Laurentius, et Petrus Altinas relegati. In ea Synodo Joannes 
insignis Ecclesiae Turritanae Episcopus interfuit, ut in 2 Con- 
ciliorum tomo apparet. Otta autem ex hac re tanta seditio 
Romae est, ut multi , tum ex clero , tum ex populo caede- 
rentur; nec sacris virginibus parcerent. Nec finis tantae cae- 
dis factus fuisset, ni Faustus Consul ciericos miseratus, contra 
Probinum tanti mali authorem arma sumpsisset. 

Symmachus stabilita dignitate Manichaeos Urbe expulit , 
eorumque libros ante fores Constantinianae familiae concre- 
mavit. Constitutiones fecit, ut die Dominiqo, vel Natalitiis 
martyrum caneretur hymnus, Gloria in excelsis Deo. Ne 
quis praeterea vivo Ponlifice de alterius electione consilia mo- 
veret anathematis poena delinquentibus irrogata : et ne sacer- 
dos nisi ejusdem sanguini6, et familiae in contubernio esset. 
Ordinationes fecit quatuor in Urbe per mensem decembrem , 
quibus passim Episcopos 117; Presbyteros vero in Ecclesia 
Romana 92 et Diaconos 16 creavit. Basilicas vero multas, 
aut ornavit, aut a fundamentis erexit: nam et templum beati 
Andrea? Apostoli apud sanctum Petrum aedificavit, multoque 
argento, et auro exornavit; et templum ipsius Apostolorum 
Principis, ac porlicum cum marmoribus opere vermiculato in 
augustiorem formam redegit. Gradus quoque ipsius Basilicae 
ampliores fecit: aliosque gradus sub divo dextra, laevaque , 
Episcopia praeterea construxit. ^Edificavit etiam Basilicam s. 
Agathae martyris via Aurelia in fundo Lard.irio : Basilicam 
sancti Pancratii cum arcu argenteo librarum quindecim. In 
Basilica sancti Pauli renovavit apsidem, cui ruina imminebat, 
picturisque ornavit; post apsidem vero aquam introduxit, bal- 
«eumque a fundamento erexit. In Urbe autem Basilicam sanf 



57 
ctorum Sylvestri , ct Marlini a fundamenlis extruxit juxta 
Trajani thcrmas, ubi et supra altarc ciborium fecit argenieunj 
Kbrarum centum viginti, arcus argenteoa librarum dccem; 
confessionem argenleam librarum quindecim ; su^estum quo- 
que ercxit porphyrcticis, ct crustis marmorcis insi^ne. Fecit 
ct gradus Basilicae s. Joannis, et Pauli post apsidem. Au- 
xit et Basilicam Arcangeli Michaelis , aquamque introduxit. 
Sanclorum Cosmae, et Damiani Oratoria a fuijdamentis c- 
rexit. Et in via Tiburtina in fundo Paciano, adjuvanlibus 
Albino, et Glaphyra illuslribus viris , Basilicam s, Petro 
dedicavit. Reparavit etiam Basilicam sanctae Felicitatis et 
apsidem beatae Agnetis cum Basilica , quae ruinam mina- 
batur , in meliorem formam reslituit. Coemeterium quoque 
Jordanorum, vel feeit, vel in meliorem formam redegit. Fun- 
davit ad usum pauperum habitacula ad Aposlolorum aedes in 
Vaticano, et Hostiensi via ; curavitque ne quid eis deesset, 
quod ad victum pertineret; amator enim pauperum fuit: et 
Episcopis, ac caeteris clericis in Africa, et Sardinia propter 
Calholicam fidem exulantibus pecunias, et vestes subministra- 
bat. Redemit et capsivos in diversis provinciis rnulla pecunia. 
Nihil postremo omisit, quod ad Omnipotentis Dei gloriam 
pertineret. Moriens ad Basilicam sancti Petri sepelitur XIV. 
kal. augusti annis 514, ut ex libro Pontificali, Piatina, Sabel- 
lico, Onuphrio, et Gratiano constat. 

Anno deinde 520, quo obiit Transmundus Vandalorum Rex, 
et Christianorum persecutor, successit in Regno Vandalico 
Idericus Rex Citholicus, qui materna pietate a teneris annis 
imbutus, omnes orthodoxae fidei Episcopos ex Sardinia revo- 
cavit, et in pristinam digniiatem restituit, permisitque ut suo 
viverent instituto; teste Sabeilico, Paulo Diacono, et Martino 
Polono. 

GOTHI, 

Dejectis e Sardinia Van lalis annoSoO, Juslinianus Tmpcrafor 
insulam oblinuit , et anno 20 quo in ea re^nare eooperat p 
Golhis iltam invadentibus, amisil P tcsle Proeopio. 



Anno enim 551 Tolilas Baduilla septimus Gothorum in Ita- 
lia Rex, suae genlis primores quosdani cum classe in Corsi- 
cam emisil, qui nemine resistente insulam in potestatem re- 
degerunt, et inde Sardiniam cbtinuerunt; atque ita utramque 
insula Totilae vectigales fecerunt, ut inquit Procopius. 

Eodem anno Joannes^ qui in Libya exercitui Justiniani pra> 
erat , navium classem , ac hominum copias in Sardiniam 
conlra Gothos misit. Hi ubi Caralim urbem propius pervenere 
positis castris eam obsidere animo agitabant: nam muros ex- 
pugnare nil poterant obsistentibus Gothis , qui validurn ibi 
habebant praesidium. Barbari itaque cognito Romanorum ad- 
Ventu eruptione ex Urbe facta, cum hos repente invasissent, 
nullo negotio multis jam interfectis in fugam vertunt: domum 
qui praelio superfuere fugientes se in naves recipiunt, ac 
paullo post inde solventes Carthaginem cum universa classe 
petunt; eodem Procopio referente. Regnavit Tolilas in Sardi- 
nia annum unum, et in praelio occisus est; teste Procopio , 
et Blondo. 

Anno 552 Teias nonus Gothorum in Italia Rex adeptus 
Sardiniam in ea regnavit annum unum, et praelio victus a 
Narsete Duce Justiniani occisus est, Gothique omnes ex Italia, 
et Sardinia pulsi sunt, ut ex Procopio, Onuphrio, et Jacobo 
Maynoldi constat. 

His temporibus regio Gothiani, quae in Sardinia insignis 
Comitatus est, et insula Buccina, in qua ossa Divi Pontiani 
Papae diu teste Damaso conquieverunt, nomen a Gothis ibi 
considenlibus, ut creditur, sumpserunt. 

GR^EGI ORIENTALES IMPERATORES. 

Post Gothos Ofieiitales Imperatores Sardiniam obtinuere , 
teste Onuphrio, Maynoldi, et 2urita. 

Anno enim 553 victo, et occiso Teia, pulsisque ex Sardi- 
nia Gothis , Narses Regnum Sardiniae Justiniano Imperatori 
Orientali acquisivit, pacatumque reddidit: atque ita Justinianus 
in ea regnavit annos 12 et menses 3; idibusque augusti mor- 
tuus e§t» 



59 

Anno 5G"i Justinus junior Imperalor Oricntalis adeptus est 
Sardiniam , et in ea regnavit aunos 10 mcnses 10 et dics 
20: et obiit VI. nonis oelobris. 

Anno 57G Tibcrius Anieins Constantinus Imp. Oricnt. Sar- 
diniani adeplus, regnavit in ea annos G menses 10 dies 8: 
et IV. idus augusti mortnus est. 

Anno 585 Tiberius Mauritius Imper. Orien. Sardiniam ob~ 
tinuit, ct in ea regnavit annos 19 menses 5 dies 11: et 
coaetns abdicavit XIV. kal. dccembris. 

Anno 591 Theodosius Imper. Orien. a patre Mauritio ap- 
pellatus, regnavit cum eo in Sardinia annos 11 menses 7 
dics 6 : et cnm patrc occisus est VIII. kal. decembris. 

Anno 602 Flavius Phocas Orient. Imp. adeptus est Sardi- 
niam , et in ea imperavit annos 8 menses 4 dies 9 : et VI. /Vj* 
kal. aprilis occisus cst. v^fl** 

Anno 611 Heraclius Oricnt. Imp. adeptus cst Sardiniam , y~ 
et in ea regnavit annos 50 menses 2: et de mense maii obiil. 6/j/* 

Anno 615 Constantinus appellatus ab Hcraclio ejus patrc 
Imperator, regnavit cum eo \\\ Sardinia annos 28 menses 2; 
et solus menses 4 et dies aliquot; et obiit. -~ rfrr^ "^ 7 "**"^ 

Anno 641 Heraclius Conslans Orient. Imper. Sardiniam a- \ 
deplus, in ea regnavit annos 26 menses 8: et idibus juliL I jT^f. -rtyn* 2- ?**i» 
occisus est. *•— * — ■***■ —" ^J v *1 ▼ /\ 

Hic Iributa Sardis imperavit non ex veteri forma, sed quan- xiJUat**- t*j*^ /* 
tacunque extorqueri, vel abradi posse inteliexit: et ejus quac- *?,*fa+y\ m K4U ««WmI 
stores tanta avaritia, et superbia exegerunt, ut multi non so : /- f J~\f£s 

lum fortunis, sed etiam liberis, et uxoribus spoliali sint. Sacra 
etiam vasa, aliaque Ecclesiarum ornamenta ipsius jussu sublata * 
fuere, Paulo Diacono, Blondo, et aliis referentibus. 

Anno 654 Heraclius Constantinus j seu Poganatius , a patrc 
Constantc Imper. appeilatus, regnavil in Sardinia cum.patre, 
et fratribus Heraclio, et Tiberio Caesaribus annos 15 menses 



mense julii abdicavit exul factus. 



solus cum filiis Caesaribus annos 16 rnenses 7 : et coactus *»<^ . 



K &<> 



Anno 696 Flavius Leontius Orient. Imperator Sardiniam V^ 4 * 9 * 
naclus regnavit in ea annos 5 menses 2 : et coactus mense *J**m+*m 
julii abdieavit. 



Anno 699 Tiberius Apsimarus Orienl. Imp, qui Sardiniam 1 / 



60 
dbtuiuit, in ca regnavit annos circitcr 7: et circa kal. augu- 
sti abdicavit, et oceisus est. 

Anno 706 Heraclitis Justinianus junior iterum obtinuit O- 
rient. Imperinm, et Regnuin Sardiniae , in quo re^navit annos 
6 : et idibus aug. occisus est. 

Anno 712 Philippus Bardanes Orient. Imp. Sardiniam ade- 
plus, regnavit in ea annos 2 menses 9 dies 7, et coactus 
abdicavit XII. kal. julii. 

Anno 715 Artemius Anastasius Orient. Imp. adeptus Sardi- 
niam imperavit annum 1 menses 3, et coactus abdicavit XIV, 
kal. septembris. 

Artno 716 Theodosius quartus Adtramilenus Orient. Imper. 
Sardiniam obtinuit, et in ea regnavit menses 7 dies 6: et 
n\^ coactus abdicavit VIII- kal. aprilis. 

Anno 717 Flavius Leo III. Orientis Imp. obtinuit Sardi- 
niam, et in ea regnavit annos 3 et menses aliquot: et Sara- 
cenis Sardiniam invadentibus insulam amisit anno 186 quo 
Imperatores Orientales in ea regnare coeperunt. 

His Orientalium Imperatorum temporibus anno circiter 535 
fuit Sardinia Africae attributa, et facta illius Provineia Prae^ 
sidialis a Justiniano Imperatore, qui sanxit Sardiniae Praesi- 
dem Praefecti praetorio Africae subesse, et in ejus officio 
quinquaginta homines habere, ut in illius codice lejjitur. 
Praesides autem hi fuerunt 

Anno 535 Cyrillus ..... Sardiniae Praeses. 

Anno 597 Gennadius Sardiniae Praeses. 

Anno 598 idem Gennadius Sardiniae Praeses. 



Anno 601 Spes de Hospes Sardiniae Praeses. 

Eodem etiam tempore Justinianus mandavit Ducem in Sar- 

dinia a Belisario ordinari, qui miliies pro locorom cuslodia 

4* necessarios in ea haberet, et Sardos ab omni hostium incur- 

sione illaesos defenderet, eorumque hnes servaret, ut ex eo- 

dem Justiniani codice con^tat. Fuerunt autem Duces 

^Anno • • 

^ Anno 588 Edatius Sardiniae Dux. 

\^^^','^ 

•UV #>^v % A v 



61 

\ iino 590 Thcodorus Sardiniac Dux 

Donatus, seu Doralus ejus ofBcialis. 

Anno 595 Zabardus Sardiniac Dux. 

Anno 602 Eupator Sardiniae Dux. 

Hi Duccs in montibus Sardiniae jussu Imperatorum reside- 
bant: nam ibi aderant Barbaracini, populi illi antiqui , qui 
nunquam a Carlhaginensibus, Romanis, et Vandalis, ut dixi- 
muS, debcllati fuere , quique ad eam usque aetatem idolorurn 
Cultores Christi fidem ct Orientalium Imperatorum jugum re- 
cipere noluerant. Itaque Duces praefati cum illis variis prae- 
liis certarunt, usque ad Mauritii, et Theodosii iempora, qui- 
bus Hospes eorum dux fidem Christi recepit, et pacem a Za- 
bardo tunc Sardiniae duce petiit, atque eam hac conditione , 
ut reliqui Christiani fierent, habuit: quod ubi divus Gregorius 
tunc Romanus Pontifex cognovit, Felicem Episcopum, et Cy- 
riacum ad eos misit, ct Hospiti Barbaracinorum Duci ita 
scripsit. 

« Cum de gente vestra nemo Christianus sit, in hoc scio , 
« quod omni gente tua es melior, quia tu irt ea Christianus 
« inveniris. Dum enim Barbaricini omnes , ut insensala ani- 
« malia vivant, Deum verum nesciant, ligna auiem, et lapi- 
« des adorent, in eo ipso quod Deum verum colis, quantum 
« omnes antecedas, ostendis. Sed fidem quam percepisti , e- 
« tiam bonis actibus, et verbis exequi debes , et Christo, cui 
« credis, offer quod praevales, ut ad eum quoscunque potueris 
« abducas, eosque baptizari facias, et aeternam vitam diligere 
« admoneas. Quod si fortasse ipse agere non potes, quia ad 
« aliud occuparis , salutans peto, ut hominsbus nostris iltic 
« transmissis , scilicet fratri, et Coepiscopo meo Felici, filio- 
« que meo Cyriaco servo Dei , solatiari in omnibus debeas , 
« ut dum eorum labores adjuvas, devolionem tuam Omnipo- 
« tcnti Domino oslendas; etiam ipse libi in bonis kdlibus a- 
« djutor sit _, cujus famulis solaliaris. Benedictionem vero 
« sancti Pelri vobis transmisimus, quam peto, ul dcbcatis 
« benigne suscipere ». 



62 

Ad ZabarJum autem Dueem Sardiniae has etiam literas 
paullo post misil. 

« Scriptis fratriSj et Coepiscopi mei Felicis, et Cyriaci 
« servi Dei, gloriae vestrae bona cognovimus, magnasque 
« Ojnnjpotenti Deo gralias agimus, quod talem Ducem Sardi- 
« nia suscepit, qui sic sciat, quae terrena sunt Reipublicae 
« exsolvere, ut bene etiam noverit Omnipotenti Deo obsequia 
« patriae caelestis exhibere. Scripserunt etenim mihi, quod 
« eo pacto cum Barbaracinis facere pacem disponitis, ut eos- 
« dem Barbaracinos ad Christi fidem adducatis. Hac de re 
« valde laetatus sum, et dona vestra ( si Omnipotenti Deo 
« placuerit ) citius Serenissimis Principibus innotesco. Vos 
« ergo, quod coepistis , explete; Omnipotenti Deo devotio- 
« nem vestrae mentis ostendite. Eos, quos iliuc ad conver- 
« tendos Barbaricinos transmisimus, quantum valetis adjuvate, 
« seientes, quod talia opera multum vos, et anle terrenos 
« Principes, et coram caelesti Rege praevaleant adjuvare ». 

Felix igilur et Cyriacus in Sardiniam a Gregorio , ut dixi , 
missi Verbum Dei Barbaricinis illis populis disseminantes , et 
Christum mundi Redemptorem praedicantes , multos ad fidem 
Christi duxerunt , baptismatisque lavacro sacrarunt. Atque ita 
infra septennium regio illa in paroeciae formam redacta fuit , 
et in illius utilitatem mancipia comparari Gregorius , hac 
epistola Vitali Sardiniae defensori mandavit. 

« Bonifacium praesentium portitorem, Nolarium scilinet no- 
« strum, ad hoc nos experientia tua illuc transmisisse eogno- 
« scat , ut in ulilitatem paroeciae Barbaricinae debeat man- 
« cipia comparare. Et ideo experientia tua omnino ei studiose 
« soliciteque concurrat , ut et bono pretio , et talia debeat 
« comparare, quae in minislerio paroeciae ulilia valeant, in- 
« veniri etc. ». 

Erant insuper eodem tempore in diversis Sardiniae pagis 
plures rustici infideles , qui ab ipsius insulae nobilibus , vel 
Ecclesiis possidebantur , et in Phausiana dioecesi multi , qui 
adhuc idola colebant , reperiebantur. Hi enim, ut idolis libe- 
rius sacrificare possent, lmperatoriis Judicibus pretium quod- 
dam persolvebant : quod ubi Divus Gregorius , ex Felicis 
et Cyriaci relatione accepit , ejus rei indignitate motus, im- 
primis ad nobiles Sardiniae has literas dedit. 



63 
t rratris , ct Cdepiscopi mei Felicis, vel filii mci Cyriaci 

« servi Dci , relationc cognovi , penc omnes vos rustieos in 

« vestrispossessionibus idololalriae dcditos habcrc. Et valde hae 

« de rc contristatus sum : quia scio quod subjeclorum ciilpa 

« praepositorum deprimit vilam; et cum in subjecto pcccatum 

« non corrigitur , in cos qui praesunt sententia relorquetur, 

« Undc , magnifici fiiii , exhortor , ut omni cura , omnique 

« solicitudine animarum vestrarum zelum habere debeatis , et 

« quas raliones Omnipotenti Deo de subjectis vestris reddi- 

« turis estis aspicite. Ad hoc quippe illi vobis commissi sunt, 

« quatenus et ipsi vestrae utilitati valeant ad terrena dcservi- 

« re , et vos per vestram providentiam eorum animabus ea , 

« qUae sunt aeterna, prospicere. Si igitur impendunt illi quod 

« debent , vos eis cur non solvitis , quod debetis ? id est , ut 

« assidue illos magnitudo vestra commoneat , ab idololariae 

« errore compescat , quatenus eis ad fidem ductis > Omnipo- 

« tentem Dominum erga se placabilem faciat. Ecce enim mun- 

« dum hunc , quia finis vicinus urget , aspicilis , quod modo 

« humanus in nos , modo divinus gladius sacviat videtis ; et 

« tamen vos veri Dei cultores a commissis vobis lapides ado» 

« rari conspicitis, et tacetis. Quid quaeso in tremendo judicio 

« dicturi estis , quando hostes Dei , et sub potestate vestra 

« Suscepistis, et tamen eos Deo subdere , alque ad eum re~ 

« vocare contemnitis. Unde debitum salutationis alloquium sol- 

« vens peto , ut magnitudo vestra attendere erga zelum Dei 

« vehementer invigilet, et quis quantos ad Christum perduxerit 

« suis mihi epistolis indicare festinet. Ouod ergo vos agere 

« ex aliqua occasione forsitan minime valelis praedicto fralri, 

« et Cdepiscopo nostro Felici , vel filio meo Cyriaco , injun- 

« gite, eique ad opus Dei solalium praebete, ut in remune- 

» ralione vitae tanto possitis esse parlicipes, quanto nunc bono 

« operi solatium praebetis ». 

Ad Januarium quoque Episcopum Caralitanum has literas 
transmisit. 

« Fratris, et Cdepiscopi nostri Felicis, et Cyriaci rVbbalis 

« relationc cognovimus etc. Accidit aulem aliud valde lugei - 

« dum , quia ipsos rusticos , quos habet Ecclesia tua , nun<: 

« usque in infideliiate rcmanere , negligentiam fiatcrnitatis 



64 
« vestrae permisit. Et quid vos admoneo , ut extraneos ad 
« Deum adducalis, qui veslros ab infidelitate corrigere negli- 
« gitis? Unde necesse est vos per omnia in eorum conversione 
« vigilare. Nam si cujuslibet Episcopi in Sardiniae Insula pa- 
« ganum rusticum invenirt potuero , in eundem Episcopum 
« fortiter vindicabo. Iam vero si rusticus tantae fuerit perfi- 
« diae , et obstinalionis inventus , ut ad Deum venire minime 
« consenliat , tanto pensionis onere gravandus est , ut ipsa 
« exactionis suae poena compellatur ad rectitudinem festinare. 

Postremo in Phausania dioecesi Episcopum ab ipso Janua- 
rio ordinari mandavit , cui bas litteras scripsit. 

« Pervenit ad oos in loco, qui intra Provinciam Sardiniam 
« dicitur Pbausania, consuetudinem fuisse Episcopum ordinari, 
« sed hanc pro rerum necessitate longis abolevisse tempori- 
« bus. Quia autem nunc Sacerdotum indigentia quosdam illic 
« Paganos remanere cognovimus , et ferino degentes modo , 
« Dei cultum penitus ignorare, hortamur fraternitatem tuam, 
« ut illic secundum pristinum modum ordinare festinet Anti- 
« stitem, talem videlicet, qui ad hoc opus, moribus, ac verbo 
« existat idoneus , et oberrantes ad gregem dominicum pasto- 
« rali studeat aemulatione deducere, quatenus eo illic ad ani- 
« marum vocante compendium, nec vos inveniamini superflua 
« poposcisse , nec olim destructa fustra nos reformasse poe- 
« niteat ». 

Ordinatus itaque fuit Episcopus dictae Ecclesiae Phausianae 
Victor praeclarus vir , qui doctrina , et exemplo multos ad 
fidem reduxit, atque baptizavit; ut ex literis Gregorii constat, 
qui Spei de Hospite Sardiniae Praesidi in hunc modum scripsit. 

« Particeps procul dubio mercedis existit , qui bonorum se 
« operum exhibet adjutorem : quia ergo multi de Barbaris , 
« et Provincialibus Sardiniae ad Chrisiianam fidem dicuntur , 
« Deo propitio , devotissime festinare , magnitudo vestra stu- 
« dium suum hac in causa decenter accommodet ; et Fratri , 
« et Coepiscopo nostro Victori in convertendis, baptizandisque 
« eis studiose concurrat , quatenus dum de interilu multorum 
« animae per baptismatis gratiam vobis fuerint sollicitanlibus 
« liberatae , et apud homines laudem habere, et apud Omni- 
« potentem Dominum, quod summopere studendum est, ma- 



« gnam mercedem possitis acquirere, otquo nos vobis gratias 
« referentes , magnitudini vestrac possimus modis omnibus 
« exislere debitores ». 

Ceterum qiiia a Praeside, ct aliis fmperatoris Judicibus, conversi 
ad fidcm etiam solvere cogebanlur, quac antea pro idolorum 
ciiltu pendcre consueverant , populique dupiici premebantur 
tributo , idco ad Constantiam Augusttfm literas has dedit. 

« Cum serenissimam dominam sciam dc caelesti patria, at- 
« que animae suae vita cogitare , culpam me commitlcre ve- 
« iiementer existimo , si ea, quae pro limorc Omuipotentis 
« Domini sunt suggerenda , siluero etc. Ouidam rem mihi sa-* 
« critegam nimciarunt, quia hi , qui in Sardinia idolis immo- 
« lant Judici pracmium persoivunt , tit eis hoc facere liceat , 
« quorum dum quidam baptizali esscnt , et immoiare jam 
« idolis deseruisseut, adhue ab eodem insulae Judice, etiam 
« post baptismum , praeminm illud exigitur , quod dare prius 
« pro idolorum immoiatione consueverant etc. ». 

Postea ad Innoeulium Airicae Praefectum lileras in hunc 
modum scripsit 

« Qui pravorum actuum eminenliam vestram judicem esse 
« desiderat , quid de aequitatis ejus bono sentiat , aeslimatis, 
« Proinde reverendissimi Pratris , et Coepiscopi nostri V icio- 
« ris Phausaniensis Episcopi plenam vobis doloribus qucre- 
« lam dcfcrimus , ut et maios ab actione perpera corrijya- 
« tis, et ab injustitia, quam sustincnt, bonos eruatis. Queriiur 
« siquidem supradiclus frater noster, multas in illis loeis vio- 
« lentias , multaqne alia contra edicti morem Africanos Judi- 
« ces exercere. Denique ut duplieia illic tributa, quod audiiu 
« ipso intolerandum est, exigantur. Et quia hujus maii einen- 
« datio vestram specialiler auctoritatem dignitalis expectat , 
« petiinus , ut sub tali indignatione perquirere , et ita hoo , 
« Dco vobis imperante eorrigere velitis, quatenus afliielis pro 
« mercede animae vestrae proteclione justitiae sucurratis, et 
« hujus emcndationis e^emplo' alioS in futuro a pravis actio- 
« nibus areeatis ». 

Cum etiaiti in Sardinia aruspices, sortilepique plures idolo- 
latris mixii reperirentur, contra eos Gregorius proccdendiun 
essc censuit, aiqne iia Junuario Episropo Carajitano scripsi), 

M 



66 

« Pei venit ad nos ete. Contra idolorum namque cultores , 
« vel aruspices, atque sorfilegos, frateroifatem veslram vehe- 
« meutius pastorali hortamur invigiliare eustodia, atque publicc 
« in populo eontra hujus rei viros sermonem faccre, eosque a 
« tanti labe sacrilegii, et divini intentione judieii, et prae- 
« sentis vitae periculo adhortatione suasoria revocare. Quos 
« tamen si emendare se, a talibusque corrigere nolle repere- 
« ris , ferventi comprehendere zelo te volumus, et si quidem 
« servi sunt verberibus, cruciatibusque, quibus ad emenda- 
« tionem pervenire valeant^ castigare; si vero sint liberi in- 
« clusione digna, districtaque sunt in poenitenliam dirigendi, 
« ut qui salubria, et a mortis periculo revocantia audire 
« verba contemnunt, cruciatus saltem eos corporis ad deside- 
« ratam mentis valeat reducere sauilatem, etc. ». 

Hac igitur Gregorii pastorali solicitudine, et diligentia ido- 
lolatrae, qui in Sardinia erant , ad fidem Christi conversi sunt, 
teste Nauclero. Judaei quoque plures, qui etiam tunc tempo- 
ris in insula reperiebantur, ejus summo studio , et Iabore 
Christum amplexi sunt, ul ex Gregorii literis, ad Januarium 
Episeopum Caralitanum scriptis, constat. 

Quia tamen acceperat hos Judaeos servos, ancillasque ad 
Ecclesiam fidei causa confugienles vendicare,- vel eorum pre- 
tium extorquere coi suevisse, ita eidem Januario Caralitano 
Episcopo scripsit. 

« Satis quidem te ipsum pastoralis zelus instigare debuerat, 
« etc. Pervenit et ad nos, servos, ancillasque Judaeorum, 
« fidei causa ad Ecclesiam refugienles, aut infidelibus resti- 
« tui dominis, aut eorum, ne resiiluantur, pretium dari. 
« Hortamur igitur, ut tam pravam consuetudincm nullatenus 
« manere permittas; sed si quilibet servus Judaeorum ad ve- 
« nerabilia loca confugerit causa fidei , nullatenus eum patia- 
« mini praejudicium 6ustinere. Sed sive olim Christianus , sive* 
« nunc fuerit baptizatus, sine ullo pauperum damno, religioso 
« Eeclesiasticae pietatis patrocinio, in libertatem modis oinni- 
* bus defendatur, etc. ». 

Haec omnia ex regeatro Divi Gregorii conslant. 

Per faaec tempora plures in Sardinia erant ins'gnes Ecclesiac. 

Nam aderat Ecclesia Turritajia , in qua infrascripti Episc. 
his temporibus floruere. 



67 

Anno onhn G 15 ilornit Peutusius sanctae Ecclesiae Turiii;»- 
nac Episcopus, qui in Bizanlii Concilio coutra Paulum et a- 
lios Monothelitas intorruil. 

Anno 650 Yaleniimis sanctissimus Ecclcsiae Turritanae E- 
piscopus, qui in celcberrimo Latcraucn. Komano Concilio , 
sul) sancto Martino Papa hujus hontints primo, claruit , ut in 
seeuudo conciliorum tomo constat. 

Episcopi hnjus Ecclesiae Tnrrttanae ex antiqua consuctti- 
dine , et sancti Marlini Papac, Imjus Uominis primi, ac etiam 
beati Joannis Papae, hujns nominis qtiititi , comtitutiopibua a 
solo Romano Poniifice ordinabanlur. eC nulli alii sij?>eranl, 
ut inquil Deusdedit, in ejus libro qi#i tfl Kibiiolheca Vaticana 
servatur, multosque suffraganeos , quibus prseerant, habebant , 
quorum nomina incognita. 

Insignis etiam erat hoc tempore Ecclesia Caraliiaria, in qua 
Januarius Episcopus s. Gregorii epistohs clarUs floruil. Hic in- 
ter eaeleros habebat in ejus Ecele.ua Epiphaiiinm A,rehipres- 
byterum, et Liberatum Diaconum a divo Gregofio nominatos. 
Erat Mctropolitanus , et ex consuetudine, et sanctt Gregorii 
institutionc tenebatur bis in anno Conciha Episeoporum cou- 
grerjare, ut ex cjusdem Gregorii epistola ad ipsimn Januariiuu 
missa constat, dum inquit: 

« Episcoporum etiam Coneilia, sicuti lam tuae mos dicitur 
» fuisse provinciae , quam quod sanctorum canomun authoi i- 
« tate praecipitur, bis in anno celebrare tc vnhimus; ut si 
« quis inter eos a sui forma propositi actionis, atque morum 
« qualitate, discordct sociali possil rralrmn incivpaiionc redar- 
« gui , et pro securitate eommissi gpregis, animarumque statu 
« paterna valeat cireumspectiune tractari. etc. ». 

Erant autcm ejus suiTratjanei inrYascripti Episcdpi 
Innocentius Episcopus .... in Sardinia. 

Marianus Episcopus in Sardinia. 

Liberlinus Episcopus iri Sardinia. 

Agaton Episcopus in Sardinia. 

Viclor Episeopus Eeclesiae Phausianae in Sardinia. Ecelesia 
autem ista nunc suppressa est. 

Hi omncs ex consuctudine, et divi Gregorii ordinatione , 
denuntiationem , et lieentiam ad iransmarina proneiscendi a 



6S 
Caralitano Archiepiscopo acciniebaiit : narii illis ita Grerjorius 
Papa soripsit. 

« Cofjnovimus, quod mos vcslrae insulae post Paschalem 
« festivilalem vobis euntibus, aut directis responsalibus ve- 
« stris ad Metropolitanum vestrum, utrum sciatis an minime 
« ipse vobis de venturo Pascha scripta debeat denunciatione 
« mandare: et quantum dicitur,- quidam vestrum hoc facere, 
« secundum consuetudinem , postponentes, aliorum quoque ad 
« non obediendum corda pervertunt. Additur etiam , quod ex 
« vobis aliqui pro Ecclesiae suae emergentibus causis, tran- 
« smarina petentes, sine praedicti Metropolitae sui cognitione, 
« vel episiohs, sicnt canonum ordo consliluit, audeanl ambu- 
« lare. Hortamur ergo fraternitatem vestram, ut antiquam Ec- 
« clesiarum veslrarum cousuetudinem exequentes, tam de su- 
« scipienda Paschali denuntialione , quam etiam si quemquam 
« vestrum pro causis proprhs, ubicunque compulerit ambulare 
« necessitas, ab eodem Metropolitano vestro, secundum indi- 
« ctam vobis regulam , petere debeatis, nec eam postponere 
« in aliqno praesurnatis ; excepto, si , quod non optamus , 
« contra eundem Melropolitanum vestrum habere vos aliquid 
« causae contigal, ut ob hoc sedis Apostolicae judicium re- 
« quiratis: nam his qui petere feslinant licenliam, quod scitis 
« per canones, eliam antiquorum patrum inotitulione, habere 
« permissum est ». 

Post Januarium plures in ea Ecclesia Caralitana his tem- 
poribus -iloruerunt Episc. 

Anno enim 604 ciaruit Venereus insignis Episcopus Carali- 
tanus, ad quem idem Gregorius Papa quasdam scripsit epi- 
stolas, ut ex Gratiano, et Ivone Episcopo Carnotensi constat. 

Anno 650 emicuit Deusdedit sanctissimus EccSesiae Cara- 
liianae Episcopus, qui in celeberrimo Lateran. Romano Concilio , 
s b s. Martino Papa hujus nominis primo, interfuit, et multa 
praeclare , docteque dixit, fccitque ut in eo concilio coustat. 

Post eum eliulsit Juslinus ejusdem Ecclesiae Episcopus, qui 
eidem Lateranen. Synodo subscripsit, ut in secundo concilio- 
rum tomo apparet. 

Anno deindc 681 CilonaJus ejusdem Caralitanac Ecclcsiac 
iiu ignis Episcjpus , in sexta Coiislantinopolilana Synodo claruit. 



69 

Praeterea in Sardinia erat Miricnsis Ecelesia, in qua Seve- 
rinas insirjnis Episeopis c\cclluit, et eo mortuo pro Episcopi 
ortftnatione, el rcstiluiionc miiiistcriorum ipsius Ecclcsiae , 
Gregorius hanc epistoiam Petro Notario iu Sardinia scripsit. 

« Miuisteria Ecclcsiac Miricnsis, quac secum Squillalrum 
« quondam Episcopus Sevcriuus delulerat, praesenlium sibi 
« portitorcs restitui poslulabant, quia ergo res Eeclesiastieac 
« lauta dcbent soliciludine praemuniri , hoc nobis visum est, 
« ut in eadem Eeclesia seu Civitate Episcopus , cui ministe- 
« ria ipsa tradi possint, debeat ordinarij sed quoniam Leo- 
« ncm Archidiaconum, aliosque clerieos ejusdem Eeclesiae esse 
« illic commemorant; experientiae tuae praecipimus, quatenus 
« eos ad suarn Ccclesiam proficisci, ac elifjere ordinandum 
« Episeopum sibi conunoncat, ut dum Deo illic fuerit propi- 
« lio consecratus, ipse Ecciesiae res sine aliqua amhitjuitate 
« recipiat ». 

Ex epislolis etiam divi Gregorii insinuatur, Felicem quen- 
dam Sardiniae Episcopum his tcmporibus a Joanne Priinae- 
Juslinianae Episeopo ordinatum, sub iiiius jurisdictione fuisse. 
Caeterum in antiquo manuscripto codice Michaelis Thomasii 
doclissimi Ilerdensis Episcopi, inveni hunc Felieem Episcopum 
non Sardiniae, sed Sardicae civitatis Lydiae fuisse, atque ita 
ab Episcopo Primae-Justinianae ordinalum. 

Coepit habere eadem fere tempeslate primum Sardinia suos 
Defcnsorcs, seu Legatos Apostolicos annis sequentibus, ut in- 
fra describuntur, qui causas, et praecipua Cicri ncgocia apml 
Romanam Sedem curarent, ut ex ipsius D. Gregorii ad quos~ 
dam missis Epistolis salis constat : itaque 

Anno 590 Honoratus Diaconus Sardiniae Defensor. 

Anno 591 Jo. Sed. Apostolicae Nolarius Legatus in Sardinia. 

Anno 592 Sabinus Defensor, et Joannes . Legatus in Sardinia. 

Anno 596 Petrus Notarius Legatus in Sardinia. 
Anno 598 Vitalis defcnsor Sardiniae. 



Anno 600 ideni V itaiis defensor, et Bonifacius Legalus in 
Sardinia. 



70 

Anno 604 idem Vitalis defensor in Sardinia. 

Isti erant Cleri defensores, ut Judices gravaminum, quae 
ab Episcopis Sardiniae inferebantur, ut est nunc etiam , is qui 
Judex appellationum vocatur, quod ex epistolis Gregorii satis 
aperte colligitur. ls enim Sabino defensori in Sardinia ita 
scribit. 

« Quaedam ad aures nostras gravia pervcnerunt, quae quo- 
« niam canonicam emendationem expectant, idcirco experien- 
« liae tuae praccipimus, quatenus una cum Jo. Notario, omni 
« excusatione postposita, Januarium fratrem et Coepiscopum 
« nostrum summa huc exhibere instantia non omittas; ut eo 
« coram posito ea, quae ad nos perlata sunt subtili valeant 
« inquisitione perquiri etc. ». 

Praeterea Vitali Defensori in hunc modum scripsit. 

« Indicatum est nobis, quod quidam Caralitanae Ecclesiae 
« clerici disciplinam sui refugientes Episcopi, contra eum so- 
« latium tuae defensionis exquirant, alque per hoc illi, quod 
« dici grave est , contumaces existant. Quam rem , si ita est, 
« omnino dure suscepimus, dicitur etiam, quod suae actus 
« deserentes Ecclesiae in aliorum se obsequiis et laboribus 
« occupanles, ubi nomen dederunt militiae inveniantur extra- 
« nei. Experientia ergo tua nihil deinceps tale aliquid facere 
« praesumat, sed si cujusque Clerici, ut assolet, culpae casus 
« emerserit, in qua te sibi petere debeat adjutorem, ad eun- 
« dem Episcopum reverenler accede, et sicut causae meritum 
« cognoveris, apud eum non defensor culpae, sed potius in- 
« tercessor accede, ut hac provisione, et poscenti feras auxi- 
« Iium, et jura praepositi non turbentur. Si qui vero sunt , 
« ut justa poposcerint , eis per te auxilium Sedis Aposlolicae 
« non est negandum, sed tamen ita servanda est uniuscujus- 
« que Episcopi reverentia, ut Clericorum disciplina per dcfen- 
« sionis tuae experientiam minime solvatur. Dictum est nobis, 
« quod rustici possessionis ejusdem Caralitanae Ecclesiae cu- 
« ram propriam deserentes in privaloruin possessionibus cul- 
« turam laboris adhibeant, ex qua re agltur, ut possessiones 
« Ecclesiae propriae, in alio occupato cultore, depereant, at- 
« que ad tributa sua persolvenda idoneae non existant. h\ 



n 

« qua ro cxpcnentiam tuam volumus omnino cssc sollieitam, 
« ut tale ficri posthac noslra authoritatc data tibi pcrmiltere 
« non debeas, sciturus, quod si neglcxcris nostros cxinde de 
« minori contra te solicitudinc animos commovcri elc. ». 

Siinilcm etiam cpistolam ad Januarium Caralitanum Episco- 
pum dedil dicens. 

« Pcrvcnit ad nos, quod quidam de vestris Gericis spiritu 
« clationis iflati , quod dici grave est, fraternitatis vestrae 
« jussionibus obedire postponant, atque in aliorum se magis 
« obscquiis ac laboribus occupantes suae desiderentur , ubi 
« sunt neccssarii, actus Eeclesiae, ex qua re nimie, admira- 
« mur, cur in eis Ecclesiasticae non tencatis regulani disei- 
« plinae, nec eos dissolute vagantes in deviis ad normam 
« suscepti offieii districti moderaminis frcno reslringalis. Dici- 
« tur etiam , quod aliqui ex eisdem contumacibus Clericis , 
« ut dcfendi contra vos valeant, ad Vitalis Dcfcnsoris nostri 
« palrocinia convolarint. Undc ad eum scripta nostra dircxi- 
« mus, ne quemquam Clericorum vestrorum contra vos irra- 
« tionabililer deuuo valeat defensare , sed si culpae casus 
« emerserit, et gravis non est, sed veniam mereatur, interces- 
« sor apud vos magis accedere dcbeat, quam defensor etc. ». 

Per haec etiam tempora Caralilanae provinciae Presbyteri 
infantes baptizalos,, sacro Chrismate coniirmabant, quod ubi 
Gregorius novit, omnino prohibuit, ita Januario eorum Epi- 
scopo scribens. 

« Salis quidem te ipse pastoralis zelus instigare debucrat 
« etc. Praesbyleri baptizatos infantes signare bis in fronte 
« Chrismate non praesumant. Sed Praesbyteri baptizandos 
« tangant in pectore, et Episcopi tangere debcant in fronte etc. ». 

Quae quidem prohibitio cum aiiquibus in ca provincia mo- 
lesta esset, idque Gregorius intellexisset, eidem Januario in 
bunc scripsit modum. 

« Fratris, et Coepiscopi nostri Felicis, et Cyriaci Abbatis 
« relatione cognovimus etc. Pcrvenit quoque ad nos qnosdam 
« scandalizatos fuisse, quod Prcsbytcros Chrismatc tangcre 
« cos qui baplizati sunl prohibuimus. Et nos quidein secun- 
« dum usum veterem Ecclesiac noslrae fecimus; sed si omnino 
« dc hac rc aliqui conlrislanlui , ubi Episcopi dcsimt , ul p?es- 



72 
« byteri et in fronlibus bapiizatos Chrismate tangere debeant, 
« concedamus » . 

Floruit his lemporibus Isidorus Sardus vir eloquentissimus 
a Gregorio huidatus clarueruntque Desideria, et Catella, plu- 
resque moniales, et viri religiosi. Et monasteria infrascripla 
constructa fuere. 

Monasterium sancti Viti a Vetulana conditum, in quo Juliana 
Abbatissa floruit. 

Monasterium sanctae Hermae a Pompcjana religiosa in domo 
propria erectum. 

Monasterium a Theodosia jussu Stephani viri sui 

m civitate Caralis conditum, in quo reliquiae sanctorum ex 
Gregorii concessione fuerunt collocatae. 

Monasterium .... jussu Petri in ejus domo construclum. 

Monasterium Agelitanum, in quo Musicus erat Abbas. 

Monaslerium s. Gavini, et Luxorii, in quo Siriaca prius , 
mox Gavina, fuerunt Abbatissae. 

Monasterium sancti Juliani 

Monasterium Urbani quondam Abbatis exlra muros urbis 
Caralitanae constructum, in quo fuit Ordinalus Abbas Joan- 
nes, et plures reliquiae sanclorum fuerunt reconditae. 

Alia quoque monasteria, quae ex relictis piis aedihcanda 
in Sardinia erant,- negligentiaque Praclatorum construi dilFere- 
bantur, a Gregorio jussa sunt aediticari. Is enim Januario in 
hunc modum scripsit. 

« Satis quidem etc. Pro fundandis etiam monasteriis, quae a 
« diversis jussa sunt construi, si injusta perspicis hacc aliquos 
« quibus indicta sunt, excusatione differre, solerter, secundum 
« quod leges praecipiunt, admonere te volumus, ne piae dcfun- 
« ctorum voluntates, tua quod absit, remissione cassentur etc. ». 

In ea quoque Epistola magnam Januarii negligentiam circa 
monasteria constructa ita reprehendil, et increpak 

« Pervenit siquidem ad nos; minus te monasteriis ancilla- 
« rum Dei Sardinia sitis, tuitionis impendere, et cum dispo- 
« situm a tuis prudenter fuissct decessoribus, ut quidam de 
« clero probati viri curam gerentes earum se necessitalibus 
« adhiberent, nunc ita funditus esse neglectum, ut per pu- 
« blicas personas pro tributis, aliisque muniis ipsae per se 



• 



73 

« prinripaliler Deo dedicatae foeminae compellantur subire , 
« neceetiiatemque habeant pro supplendis tisealibus per vil- 
« las, praediaque discurrere, atque viriiibus incbmpetenter se 
« miseere negotiis: quod malum fralernitas tua facili corre- 
« elione removeal, ul unum probatum virum vita moribus- 
« que, cujus elas; atque loeus nihil de se prave suspicionis 
« objieiant, sollicile deputet, qui sic monasteriis ipsis cum Dei 
« timore possit adsistere, quatenus ulterius eis pro quibuslibet 
« causis privatis, vel publieis extra venerabilia loca contra 
« reguiam vagari non liceat; sed quidquid pro iis agendum 
« est, per eum queni deputaveris, rationabiiiter peragatur. 
« Ipsae vefo referentes Deo laudes, atque coercentes semeti- 
« psas in monasteriis suis nullam occasionem ulterius fidelium 
« mentibus pravae suspicioms injiciant. Si qiia autem earum, 
« vel per anteriorem licentiam, vel per impunitatis pravaui 
« eonsuetudinem ad lapsum deducta est, aut in futuram fue- 
« rat perducendam voraginem, hanc post adulterii competen- 
« tis severitatem vindictae in aliud districtius Virginum mo- 
« nasterium in poenitentiam redigi volurfius, ut illic orationi- 
« bus, atque jejuniis, et sibi poenitendo proficiat, et metuendum 
« caeteris arctioris disciplinae praestet exemplum. Is autern, 
« qui cum hujusmodi foeminis in aliqua fuerit iniquilate re~ 
« pertus, cominunione privetur, si laicus est; si vero clericus, 
« a suo quoque remotus officio, pro suis continue lugendis 
« exeessibus in monasterium detrudatur, etc. ». 

Erant praeterea in partibus Caralis duo celeberrima xeno- 
dochia Thomae Episcopi, et Hortolani; atque alia plurima su- 
per quibus Gregorius scripsit Januario in hunc modum. 

« Oportebat siquidem fraternitatem tuam , ita de rebus piis 
« esse sollicitam, ut nibil ad explendas eas nostrae admo- 
« nitionis penitus indigeret : tamen quia quaedam ad nos per- 
« venerunt , quae sunt corrigenda capitula , nihil est incon- 
« gruum , si nostrae quoque vobis paginae authoritas accedat. 
« Quamobrem significamus pervenisse ad nos consuetudinem 
« fuisse , ut xenodochia , quae sunt in Caralitanis partibus 
« consdluta apud Episcopum civitatis singulis quibusque tem- 
« poribus suas subtiliter rationes exponerent, eorum videlicet 
« tuitione , atque solicitudine gubernanda; quod quia tua hac- 

u 



H 

« tenus fertur charitas neglexisse, hortamur, Ut (sicut dictum 

« est ) tibi singulis quibusque teniporibus rationes suas xeno- 

« dochii , qui in eis suut conslnuti * vel fuerunt, subtiliter 

« reddant , aique tales in eis , qui praesunt ordinenlur , qui 

« vila , moribus , atque industria inveniantur esse dignissimi , 

« religiosi dumtaxat, quos vexandi judices non habeant pote- 

« statein, ne si lales personae fuerunt, quas in suum possint 

« evocare judicium, vastandarum rerum debilium , si quae illic 

« re jacent praebeatur occasio, de quibus rebus summ an le cu- 

« ram gerere volumus , ut nulli sine tua licentia detur noti- 

« tia ; ne usque ad direptionem earum ex fraternitatis tuae 

« perveniatur incuria etc* ». 

Quae cum Januarius facere neglexisset ita Vitali Sardiniae 
Defensori scripsit. 

« Experientia tua indicanle comperimus xenodochia in Sar- 

« dinia constituta gravem habere neglectum; unde Reverend. 

« frater Cdepiscopus noster Januarius vehementissime fuerat 

« objurgandusi nisi nos ejus senectus ac simplicit;;s et su- 

« perveniens aegritudo, quam ipse retulisti, suspenderet; quia 

« ergo ita est positus^ ut ad aliquam ordiuationem esse non 

« possit idoncus , Oeconomum ejus Ecclesiae , atque Epipha- 

« nium Archipresbylerum ex nostrae districte authoritale eom- 

« monemus, ut eadem xenodochia sine periculo suo sollicite, 

« ac utiliter studeant ordinare : nam siquis iliis posthac ne- 

« glectus extiterit; nulla se noverint posse apud nos ratione 

« aliquatenus excusare etc. »* 

SARAGENt* 

Post Orientales Imperatores Saraceni insulam obtiriuere , 
1li eriim anno 650 ex Africa per mediterraneum mare delati 
bitinem insularum oram ferrOj et igne, teste Sigonio et Sabei- 
licOj faedarunt* 

Anno deinde 720 cum infectis excursionibus late maria om- 
hia vagarentur , excursione in Sardiniam facta insulam , quae 
tunc exiguo Graecorum piaesidio tenebatur in polestatem ad- 
Xtarxteruittj a Leonis iniperio eripuerunt, tesle Sigonio, Raphae- 



7S 
|e Volaterrano , Hieronymo Romano , et Maurolicio Abbate. 
Sed ea p*rvo tempore sub eoruaa dominio sieiii , nam pau- 
cis elapsis annis a Longobardis insulam totis yiribus invadenti- 
bus pegno privali stiul , ut inox dioelur. 

Hoe tempore Saraeeni in templa Sardiniae , et sepulera 
omnia Sanetorum saeviere; et imprunis locum, in quem Sacra, 
D. Au^iKshni Hipponensis Episeopi ossa ex Africa translata 
fuerant , barbara impietate faedarunt. Quod ubi Luitprandus , 
Longobardorum Rex audivit, magno repente dolore exarsit , 
ae Legatis in Sardiniam missis magno illa precio a Saracenis 
redemit, et non parvo Sardorum luctu Papiam ad se traus- 
porlari curavit. Qui posteaquam ea Genuam appulsa audivit ; 
Papia egressus obviam eis iliuc usquo proeessit, eaque edito- 
rum miraeulorum magnitudine percitus maximo honore coluit. 
Cum autem postridie a ministris nulla neque vi , neque arte 
moveri possent ; vehementer ea re perturbatus , sancto Con- 
fessor ( inquit ) si tua hinG ossa tolii , et Papiam transferri 
propitius patieris, spondeo me templtun in tui honorem aedi- 
ficsturum. Quae ubi vota concepit, ossa subito nullo molimine 
sustulit , et Papiae in templo Saneti Petri ad Coe.lum aureuu? 
a se condito , in precioso , quotd adbuc extat, monumento 
collocavit pridie kal. marlii , Sigonio , Sabellico , Plaiina , 
Volaterrano . et aliis multis referentibus. 

Eodem tempore Fratres Eremitaruin, qui in Sardinia Sepuk 
cro Divi Augustini adhaerebant , insula exeedentes mitrafn , 
baculurn , et pastorale sancti Augustini secum transtuleruui , 
et in Valentinae urbis monasterio , ubi adhuc visuntur, cojlo- 
earunt, teste Hieronymo Romano. 






LONGOBARDORUM REGES. 

Longobardi , qui ex Pannonia a Narsete vocati amplissimum 
sibi Regnum in Italia acquisiverant, Agilulphi temporibus coe- 
perunt teste Gregorio , mediterraneas insuias infestas reddere,- 

Anno autem 597 Sardiniam incursionibus, et populationibus 
afllixere, quod ubi Gregorius accepit ;, graviter doluit , atqu# 
ita Januario Caralitano Episoopo scripsit. 

• 



76 

« Quid in Sardinia hostes nostri fuermt operati , priusquam 
« fraternitatis veslrae epistoia ad nos perveniret , agnovhnus. 
« Et quia hoc futurum dudum metuimus evenisse, quod praevi- 
« dimus, nobiseumnune gemimus. Quod si secundum eum, 
« quae lam vobis, quam exjpllentissimo filio nostro Gennadio, 
« hoc fore nunciantes scripsimus , soliicitudo fuisset adhibita , 
« inimici iiluc, aut non accederent, aut accedentes periculum, 
« quod fecerunt , moererent. Vel nunc ergo , ea , que conti- 
« gerunt , vigilanliam vestram in futura exacuant: nam et 
« nos quidquid prodess^np&ssuuius ^ acere domino auxiliante 
« nequaquam omittimus ». 

Et licet deinde pacem cum Agilulpho Longobardorum Rege 
tractasset , et firmasset ; tamen quia adhuc non erat sacra- 
mento sancita , nec admodum firmo vinculo constricta vigilan- 
dum esse his literis eidem Januario scripsit. 

« Cognoscetis inquit, Abbatem, quem ad Agilulphum ante 
« multum jam tempus transmisimus, pacem cum eo, Deo pro- 
« pitio, quantum vobis Etfcellentissimo Exarcho scriptum est , 
« ordinasse. Et ideo quousque pacta de confirmatione pacis 
« ipsius conscribantur, ne forte hostes nostri in hac dilatione 
« ad partes illas iterum velint accedere , murorum vigilas, 
« et sollicitudinem in locis facite omnibus adhiberi. Et confi- 
« dimus in redemptoris nostri potentia , quia adversariorum 
« nobis incursus , vel Sardis denuo non nocebunt ». 

Praeterea aliam Epistolam ad eundem Januarium ea de re 
dedit dicens. 

« Quia vero non minorem de vobis , quam de nobis solli- 
« citudinem gerimus , hoc quoque pariter indicandum cura- 
« vimus , quod finita hac pace Agilulphus Longobardorum 
« Rex pacem non faciat , unde necesse est , ut fraternitas 
« vestra ( dum licet ) civitatem suam , vel alia loca fortius 
« muniri provideat , atque immineat , ut abundanter in eis 
« condita procurentur; quatenus dum hostis illic Deo sibi irato 
« accesserit, non inveniat, quod laedat, sed confusus absce- 
« dat. Sed, et nos pro vobis quantum possumus ; cogitamus, 
« et his quorum interest , ut se ad obsistendum Deo adjutore 
« praeparare debeant , imminemus, quia sicut vos nostras tri- 
« bulationes vestras attenditis, ita quoque nos vestras afflictio- 
« nes nostras similiter reputamus ». 



+ 



11 

Ilaque Sardi nunquam a Logobardorum armis tuti sine metu 
viveic. lli eniin quibusdaui clapsis annis propinquam Corsicae 
insulam invadcnles in eorum ditionem redegerunt, teste Jacobo 
Maynoldi. 

Anno deinde 750 ut creditur ,,Luitprandus eorum Rex ex 
Corsiea.in Sardiniam magna classe trajecit , et insulam Sara- 
cenis ejectis suo adjccit imperio, ut refert Felinus, atque ita 
appellatus est Rex Sardiniae, ut scribit Petrus Recordati; re- 
gnavit deinde aunos quatuordeoim, et menses aliquot, et obiit 
Ticini. 

Anno 743 Hildibrandus Rex Longobardorum vivente palre 
electus regnare in Sardinia coepit; sed paullo post Regno exa- 
ctus fuit; et Rachis Longobardorum Rex creatus Sardiniam 
obtinuit, et regnavit annos quinque, menses sex, et abdicavit 
•sponle. 

Anno 749 Astulphus Longobardorum Rex creatus adeptus 
est Sardiniam, et regnavit annos septem, et obiit in venalione. 

Anno 756 Desiderius Longobard. Rex Sardiniam adeptus , 
regnavit annos 18 et mense majo victus , et caftiis a Carolo 
Magno , et in exilium actus Italia et Regno Sardiniae priva- 
tus fuit ; alque ita Sardinia sub Caroli Magni poteslale addu- 
cla , Romano deinde Pontifici donata fuit , ut refert Adrianus 
Papa , Anastasius , et Carolus Sigonius, de qua re in sequenti 
libro exordiendum erit. 

Hoc tempore anno nimirum 759 corpus sanctae Juliae , 
quae in Corsica XI. kal. junii Crucis supplicio, teste Usuardo 
fuit coronata , ab Ansa Regina Desiderii Longobardorum Regis 
uxore fuit Rrixiam translatum , atque ibi insigne monasterium 
Domino Salvalori et s. Juliae martyri dedicatum, ut ex Petro 
de Naialibus , et Carolo Sigonio coustat. 



LAUS DEO. 






^j u.^«— ff~~~ ^ /W Ty' ' 

V- p^r- <»tf4* f'f*- *- J*<rm<€*»« , 1 . , ^^^ 

VI . f~~J f/Jjfl y^_ ^ r/c^^Jj J> &yA~~ vhy**** »« "<~»~>- ^y 

'y^'^ Jm*-£ry s %r/%rr\ /W e<t-H»t-~ i^Mwnrt^ £/ -/..***< <7t'la<r^' ^J- Jmrrvu***ly f4t~<+. 

/ t * > T. 



. £w~~ ^ &*--*?■- 



• ^ -^ */ A 



/ ' J , , - ! * $ f .. ( Ar *& I O *~ ■ ii> %t~ 

XX)c/ 'f>^ 1 d^^ jh*JL j^lwwu^ & eteM^&~^xej&.^~^&7- 

&XM' ffj*~- 4^t— ^ ^U^rW^, £\5.*Vc-~W-. \%Sru~*y ryr* jJ*~~ p~J*~~~** 
Cm4<~&m< /*4L ^'tW- -rvxmp+cij %A*Jcf\ 

LtoXW* • * - • &A.*n. *~"~ ^uC^ ^"^, rr^t^ <>*~rr**U< % fmj j™'<hf**-fr^ r***™* 
Jr&C'm*f\ , £<<*»A/*«~rV.- f>***V»t yVWtfcr^***wt 'fCfllrfcj t/WfV»W J *<*<*■**". , 

LXW Vh ?"*<**+■ »^^H ^ ^O^-^-J Jr\r<*<*^ /<\ &rt'um<r*, •U- lm~+~<~+- A**/ * 

^Wy *W«^L JW*,^ f^r- J,'tftt~m ,'X; A'* Xi^&r'» ^ ^~* ^* /^ 
5*»C*t^r»«7 .Jifcuj ^Clf^ruf\ <2/r'i^t<er>r^'h*> >"* C*Yr\»«H tfr' 



■*1 



^' ^- «X cW^ fc-. xt vw. iU^ ^. /-*- -— ——7 



' ' * # ' ., J^. ******** 

l<~u*rtj Ctrv^+rttr^r-- tA- yvrm^'dmjL y^«c^m jUctc^V « ***^ S*~***-~y - *f~% 
f>'A^^yr- . 



— y — •— ^» -^t-^, ^r wra^> i~^»*. n+n-crnm a<Krtc*+r%* r- • t-*-** * *" » ■*■ -^— •/ 
h'A^*^rh. y 6*r~^<p' <t^^m^<m-r^> «^Q^^mJ^ „ f//:^,/ ^ fA^t 






^ ,-m^, «^ W *JL) J^^,^ LLr y*~^J> H~i> f~*{ '?V <4r*T~>~' *>*•*. 

'**•*-' /M^l/, & U^ ^**^* >^Wr*^yV-^ tfitw^ tJ*r\ oe+fM f*y*o*r *J 6uJy S« &*•_ 

**'-~~n ^ ^a~JL LVfL~M« &J/c~~* fi^k^jWt-AA, tr^^jJL^fa* +4u*w~~s> 

/»—•*.. f &< ?r ^a. 4^f^f Lm5^ W~* fJ*»> *0 rO*'+u^ fijty ^^ j~fM*>, cjLrfe~~ 
^"^^^J^ <WJ^ fJ^fi^ ^ c^A^' r '^^ 

V ,n ' A^, /^C^>;i/ tY**Q>a**j, { £j*T / pvx2+T' p *i*W *^«^# X^T^ 7+y* , **S **-r»rwM"'* f^rm^n^r^. 

*+J> *«, h> /++,'„* , M y~ t*rr~, tfJJy fr Cm^ <J $*mmh % o*y C*r~S< €* <y~h ?*/**'** ^L 

h^' ^**^ ^j^ <^~Xy *^rU j^mf A*~rr*U<j ++ <V~~~*'mJ> V~r**Jf>+* iV^iUU, /^7 

"™f'J t ** n *'t <tJ/~ *w*c *y>~J nJ ^J; WrW **~V <*rr*~~« l^f*"*) t™»*J >ru~m*rm<~ t ^ 

JL ^*~u<- ^^ l**^*t*^L*-*yy~^ 'fJ*3 >'*yJL+ C*jm+'~J*]%J~* J^fy^fisu^ 

•+~«*«Jy* \*+~^ <r\^oA n^K^r^i. vf- ,&' ^rrJt-f xft. l!fo»« *2 j( fa/. ^tC* /£V«* ^T*yW«^^ ^, 
fH«v~~> ****%*'+**** **j4*<r%c~* sfarts /7*4 tst ,*t*-lr'*Ww ^%^'^wtmii» *c4> U*^my Yfll "**- fir*1 s»%M***y 

^+^Xxk ™'^ ^^f K<^ «* JLs^to^ *< ^f^ Utw^ % ^JLrJ^^ ilu-» 

~~+rr'S*H^ A^^^W^A^ y^.C^ Jdj. ^ ^JUc 4«^% t^t^^fjy f\J^ 



«'W ^ j^>^ ^^^rrrn^ , A >yJU Jy^ .J f'^rm^r^ C^rr^m ++ ^um^fUu^ U- cicj^h 

1KX+*t'K*r >*^-y *7 Apsry****,,^^ *U v^n+ox»*^; tn s^y fck4rx£r»<*m (/5*+»A+~*-> 
^» *-W AyH-t^^^W' J^J^^^}m^ ^j^ abt*Am~l Vtrflrrx &m*AW*£.' 

-W- ^, ^ 7 UfJf<^ M y+m^,'^ J ^, JL*~~ ' 



VV> 

r-e-^tW 



**a~ ^j~~ Sf~*~^ iULf^ <*£* pj cJ~~- r *~ ^yL* ^Jl * Lr*-*\ 

^*J*L ,fhJ? <^yir~h^ t£ ^w-^^M-rt ™^^^^^yw^ ^^^, y^uy^Jj^y 

^ W /h^* ^W ♦«-^^ /^ ^Vm*^y f /^..^ £**r &+r^~^ J' yrt««*^ * ^"A 

dJ JU#I C U*Y,%l^j ^U^c. l/^r^r^ «,y jL~"A< f^ * «^JUr , ^m~*L 
p~ ,W> r4^-~V«SV ** ,'*V ty'#r'y //// 7-^—^, , fV |^*'*7 «*>rW W«^ ^ ^J^ftJL 



^ 1 **"«- fiot***+ >*• 'A~-*rr- -*~~ -i^^. , *L*'ly fa^ ^ y^ puu~~'*> irty'ry ^V 

V f **r-> p«L/*> «^" -C**W (fVi <Urr~> 'fa<r»i.+ * +r- J&^c V+nf&H^ f *V*U ' jA*J>4emS ,; >*^ ' ?vf*~»' /pr<***Uy 



*r~t*«*JLk X^W*^ '??<^6fe'«»i '^^mJ^U*^ ^W ^v**rC AJw. frluJL" *'**<**+> e*r*f*Uy p 

fii S^rh^ <^4^ ^i'4y i^^mA^ /j^M^y: ^w <^- 'hr* 9 ^JL*±± JSu* /^'um^ 

** ff(r\A'f*H x*yy~&,: /a^^Cn> JU^ru / 



/»rH* f **rt t^/rM^ffi /(****+*«»* yU*+<+u / 

*y l'+«r+4y *f- <^-~*yTLX,*€*+Jrt*j S»~>f>rmS farrr*rr~> #0 >V-t<fa** "fr^Ju ,W»*i «*^W «Vtw-mW^ 
"-*> <3 /*r-rV < 'r^r# ^r «**$-,'+**+*/ ***~* ynttyr^» yr^f^M^ 'r*. >+t%"Ht*H U>r~ n*>»^ 
/^. ^Uff' ^' /2^^ tr,V*fc ^U^fW^StM.' f'^rfW ft*A*~+~- ++■ ,U xyW 

. rtrWVW "O^hu^ jdL'» ^Un, 




>C~«JL- -ry^tyJ**» Sr^-rt^. tsr 4vt *<f*,''h 'jJ\ >^(^m^ <^ /^ '^ ^f^ 1 ^ ^*^ C^rrUf , ^t rW 
>^ ^r- 'Jl'1fm~4f*«* duu f ^J^J> <L»+r~~r-, f^rmJ^ yrvrW /rvW- »'*» ^^^yM» '» '-^H 
/ Hu<J*~J>j p**r*J rVWrwr. ^W>«Jn; ^ /^^j^ /w ^lr^'^ ^rvr^Vv ^ A^i> 



7c« l ^cr-trwf^iC, ^crO mrr^v -^tl^rr, /fjpW-r*^ -rvrW f Wfirw> TmV^ Uvm* ^' # Cr^ 



' 



f« w '+ ^ r*rr*mj /* ^eJiVK pr* nftJ.Uy' A*«*tr vf frtr+j VI -yr> s S~r<* ~* C**^***** &> 
C i ^h- ^CC^rvy ^crr^ XH i~~~ % ***** iky^SO,', c*r~f, «^m^Mu /i***^'/*^*^ 
*"**- J**-"^, f+vuJ,\Jy ^rWJL^ (^n^ &+U*'*>t>~*f ^~-J J*JL- ^L^,^'i>Vi 6y*Ji**X 
1 «^ (^rtm^ ^^n *4^V ^tW /W,W '^(^tt^^ *J~ ^<+r~~* c*~rJ «**V£ S*rr*) Vru 

^r^ , prj-rz* *// ^Uy /^ W^V -r^—^ / G*v~c ^^W j^\~~*-- f »~~~r^ 
,' ^ <3r<r4v-r*L, ^,*^^. ^ *«%*ru'4»J jprMmm+Sj f^r t+6**t> (f*J*'**j r^rir^rt^ 
^ir{U^h ^ irr W »** ^ , >tjki*~r\ . ^*^' A«v 
/-rVc*v*r»*'»r~ /£/**«< C +t-t*n Wt /w/»*f***f**** 



rruujrm^ 



>~~v ^7// ^tv^ lirw-* 



?v*~-*/ 



C> /^,'*^ e^, yU>»o ^Crrf L*nr**S P*f*^J A^(^r»^7 

cSr^rt^ *sh *-+f h'r^n^ ; C^f dv^c^W» ^vm^rUy ^^ *'•» ^"^^ jf« ^^ 4 ^ 

^. v^c/ ^X ^ ^pj. ^e^*. r *n«Jp*f* t'*^ ?*«•> J* fri*> ^ f—t* 

*v*vr-»W , / • |,. y y /L^. *y«A**+i r «- S*++y'i**+Ti 

A^JU , -pV ^--yy W-v Sc~r\~^ r>~~f~~+-t* e— ^^^^^^UjLT 

t* /c^j ^W VV^. /^-? j4v*W- ^ ^ J*^~*<y^ J" % f*~~" C*~f~~~ 

t-*~y ***-£.?*«*+* y^M+t^rtjh 1 * fy~r*J «rr*~JLjL- *J +<<****>**-> «><) W P** '/"^'^ 
A^U *-u«r e**^ A»^y j>^. ^f /»|*fU^ /G^ r*Wr-\ 

^vf /V^ //o-WtcV #t v ^ouH^r,'^ r^' Syry^ </ rr' SarfirjSUL» **~~<~ 4*'»* * S> Sf^r* ^ M^ 



**&vJV /,&** <.^^ f Ls^L-X ^ U ftd^tc^e^, , ALiuf, '} 

•^jr **"~*~ *- h'u <. u i,"~4"~ *s <* ***** fJyJ *■ >"<»*>' 4 

/**( !(//> (m f*y*' t^&m.ii+m, eiJUt***. mJLr-Z m. fiUt^ *- «Ar*i»We <U C-nrCt> ,'„ /g^Ty^ <*r+rr»* '<&*+> 



''**€+, < t* ijjt***'** W f**ft* * fujJ ****.)<*»—> 



tAA vi xsrxA**** 



f ' f I 7 / 



^ c«x*4e-*-«A 






rYtA* \4<L* *»~v { £*c Jm * rty* *m %fx*Jt Jtm-tm— mJpmmfmJ) f' t~,'f*l*** fc**t*9 t^^uy^to CAf * ****wff C%> «>»Hw}^* 
A^KV^J» , 4« jffvr* ^fv^i^ ^ t^JO^ *. r-u^KJ } </ p^ £/*>** ^'/^yVf^ m\f,'U~J U\ 
*M '/VaY lA~hm% Vi^WA''J^ *fu+J~ S y«f*~* /^W~*^^~^**^^^4 

*t'i< /t>rt /' <F,f++o<' *W^r <U c/*+ lt ' Cm+tny^ru, *. t( & &Umm*l € u> *t*~m*rm* *. fCrr*>^< f*f+* 
/*W <W /^A < 4c c*t~~4+ r< A* Ca**f**s 
t<Yu< ti>$0 0, X. vHuycfH, t*nJ~* Sf+^X' ff 1 ^ -^W^ < fdJUr*^i^\ -+**< *mfU*U>. 'Jy*U*\> 



u 






*<* 1,*/}, ^AL^^ .iy^ ^/v/jiw 

Hoor^m-rt. {*, S*-r*rf~~. «C •% A^-yfc^ /A<^ ^o ^rum^r*4v*fc £4+r**~%* omk^ r^fr, m\. -itJ+^-n» > &y*f(m+%4 4 
'+*<tfu-rm iO **/+t x ti*m*f & /fx~ n. du+4i* y <&. t^€tAc K. Itk***** -yr^Or^mJ O. t4uf 9*mr\ *C vv^fc €^m*^jL 
xUcr-i, (4 cjLh^K C****n K , 6 ' P-Ojf^^^rry &«M+~*S , (*' 4m***n*ff' /* J*J**±*rt <*- / ' Ur~4r*^ 
CmjffvrmUa- t U. X&r &r-rxm. > 
Wi< tl.rt. Y^Lmu 4f$~J4~Sv VM A^c ,W /^ U. J+^rr>f~~ fU^r <r<- A' r^y^m ^fff^U^ 

Clfc/ tVCr* $6 ' ^'fmm*' 4<*JL*V fr*<+u*S CO^ 4**+r+*+f* % h' ^ ' Om^ fp+rvr*o tm. )+#*. 1****-* 6 * *X^Ut ' «^'/t, 

*<***t;'**<. '\fm- JaJfr K a^M f -r % Ttfm^J' J-rffc**r*> & 4*rrm *. 4+*f+*v ^m^JrX^ mCl/ JrYL***?* 4JUS >Ur«S-+A*m\ 
**-rV «V c^kr <t tcJLfrr ; 6rr+ / L l Jr' t imS 9 /r ' Cm^n +&* ' <Sr>l^ ^J^rr^rr^h '*+ Vruc^fr 1 '/ AS-m><f+c^ ( ^tn>-m4 
■ yO \<X4~C*t? ^. ^V,^^ ^ 7+u r r'** u t* 'c^rtrrrtmm < frumSt* C<i<U^a^m "fyirtsmurH, *« <f«*txr -iH-n/ft. m\ 
WM I^^^^lJxv HUU l* 6u~i* A4U. Uf«_ yrirkfrmT h' f'*f* fyr^fUn (UaJt ^Or^ U f fif^rx^ frrJ>r'«< It 
H«S xKASrlJ *y„m4H K f4im~,' rh*- ***** oJLjJh' *//+<* f*<*» 



^ /^>H'u~n fa,4U*Tl/Z~~> y*<t~~L ***•••** 0~~» ^^r^ j+^ S+~+t'~^ «4- p#«_ *W~/c 
<•)**«&*. lf~*">" +~y*r t"*"^ 4*sn~~r«~><- *+ y~hi^ <~~\~m~*> ,'n ~r~oj*^ ~*~t, fVv j&r, 

jmm^ c*-*-C~*- ***~x~- 1 ( W £*►**♦« <*-K^i. ^vf^-,*^ ,/•*< 

JOHANNIS FRANCISCI FAR^ rLfl^lb;, 

DE REBUS SARDOIS :^^^X±] 

T IRPR Tt r\t~>rr,' ?n*<J ri*- p-c tV tr r^*''r^4^ i^>* 

EX RECENSIONE VICTOMLS ANGIUS. «w^ '**r ^ ^*— ^*-**-*- **~ 

»mW- #W<^/ ^n^"^ V**»' |*^7 ****« 

^ , t^ Pe~m# ««f AH* ***•»! f»nV; J 1 * ' " A« /*&***~+ *<A **J** /*"/ $#**+ "~~ 

X< /^: /U »'*~ /-«^2>~-**.&H~- >•*> \ 

evictis Longobardis, et capto Desiderio eorum rege< ac^^y*** .w^ 

exulare coacto, Carolus cognomento Magnus Romae ex.stena^^^ ^'^T^ 

Apostolicae Dei Ecclesiae Beatoque Adriano Papae praesenti J^^^X-'^ I 

et ejus successoribus in perpetuum adeptam bardmiam . et ^,^. />4 ^^ 

Corsieam, aliaque multa donavit anno salutis 774 atque hujus J^ od^./*'*w 

donationis tabulas sua, Episcoporum, Abbatum, graphicorum- ^V ^ /^^Jihf^ 

que manu subscriptas super altari in s. Petri confessione , ut J^^ CLd ~~ 

testata sacris monumentis robustiora essent, deposuit, ac M " wW/li J^^- 

lemni se suosque successores juramento devinxit, ahasque ta-^ ^ ^Jy*~~~/<~> 

bulas priorum exemplo per apostolicum scrinianum exoratas ^^ JjL e~p** *>* -**- 

secum deportavit, ut ex Folieta, Sigonio, Maynoldi, Anastasio, ^ ^^L MyL^,^. 

Adrianoque constat. J fa/^' +*>r~0~^ j~*>'» }<> 

Anuo deinde 817 Paschalis PapaL, Theodoro nomenclatore ^^ A //w**7^ 

misso, confirmationem dictae donationis regnorum Sardimae et^ ^^ i j~f~* 

Corsicae a patre avoque ejus, decessoribus suis, factae m hunc ^J^ ^V 

modum a Ludovico Imperatore obtinuit, ut ex Gratiano , Vo-^. tyu XfJ)) % ^± *"* 

laterrano, et Carolo Sigonio ( L. IV. $ Lndov. Imp> etc. ) constat. ^ fl-u- i y~**~rb*?-£ 

« Ego Ludovicus Imperator Auguslus statuo et concedo P«^' JT&mJ* ,*^***>^ 

« hoc pactum confirmationis nostrae Tibi B. Petro principi^,^ ^^w— _^^r 

« Aposiolorum, et per Te Vicario Tuo domino Paschali summo - u*^> *>+++%. j*+ fr#* 

« Pontifici ac universali Papae, et sucCessoribus tjus in P w *&*Vc/, Cm*f^W t a^f> 

« petuum, sicut a praedecessoribus vestris usque nunC in ve- j^,^ ^ j^ * t f n 

« sYra potestate et ditione lenuistis, et disposuistis cmUleifl ^ ^/ .^ 

iU*r*) r**'***' t<- Pt r U- jfL^ >"M»'u,. i R*t*rt/A**^ -y^lehA**, *J- U&lu**, ^ l^'£^'p~lL^ *J- r*J"~*'^ 
/V* CtUU^4\n. kr~wi«V<sC>~i-m ft^r^dx « V*^>U^ ; /rw*4rx+n 4*~l~* f f '*x >~<~/a w^i^i / t^y^it' f* /u~^ 



V*"}* $ ^ '*** ***** 






A tytp+ltt* *. c#***'f~*W 









'</ 



Romanam cum suo Ducatu et suburbanis, atque viculis 



''^f^ &lhf(V * omnibus, et territoriis ejus 

cL, Et infra « Et insulas Corsieam Sardiniam et Siciliam sub 



i^rp&- 



f ill » 

&,** ****** "** ^ff 

jisrdpLul ******* 



tegritate cum omnibus adjacentibus ac territorus, mantimis 
litoribus, portubus ad supradictas ...... insulas 

pertinentibus » Et infra « Has omnes 

supradiclas provincias . . . . et patrimonia jain dictae 
Ecclesiae tuae, B. Petre Apostole, et per Te beato Vicario 
tuo spirituali patri domino Paschali Summo Pontifici ac 
universali Papae, ejusque successoribus usque in finem sae- 
culi, eo modo confirmamus, ut in suo detineant jure, prin- 
« cipatu, atque ditione 



nfra « Ceterum, sicut diximus, omnia supenus nominata ita 
ad nostram partem per hoc nostrae confirmationis decretum 
roboramus, ut in vestro vestrorumque successorum perma- 
neant jure, principatu , atque ditione, ut neque a nobis , 
neque a filiis , vel successoribus nostris per quodlibet ar- 
gumentum, sive machinamentum , in quacumque parte mi- 
nuatur vestra potestas, aut vobis de suprascriptis omnibus 
vel successoribus vestris inde aliquid subtrahatur .... 
ita ut neque nos subtrahamus, neque quibuslibet subtrahere 
volentibus consentiams, sed potius omnia, quae superius 
leguntur, idest provincias, civitates . . . . et pensio- 
nes Ecclesiae B. Petri Apostoli et pontificibus in sacratissima 
illius sede in perpetuura residentibus in quantum possuinus 
defendere nos promittimus ad hoc, ul omnia ea nullius jus 
ditionis ad utendum et fruendum atque disponendum firuu- 
ter valeat obtinere, nullamque in eis nobis partem atque 
potestatem disponendi vel judicandi, subtrahendi vel mino- 
randi vendicemus , nisi quando ab illo, qui eo tempore 
hujus sanctae Ecclesiae regimen tenuerit, rogati fuenmus. 
Et si quilibet homo de supradictis civitatibus ad veslram 
Ecclesiam pertinentibus ad nos venerit, subtrahere se volens 
de vestra jurisdictione vel potestate, vel quaml.bet al.am 
machinationem metuens aut culpam commissam fugiens, 
nullo modo eum aliter recipiemus, nisi ad justam pro eo 
faciendam intercessionem ; ita dumtaxat sj culpa, quam cora- 
misit, venialis fuerit inventa, sin autera comprehensum 



^4/ tf>V //m**-»*' /< ' l'*~f*Ldt^„ ft^U ^'WQjfyc+r^/*. ^, 



81 

« ciim ad vestram potcslalem remittemus, exeoptis iis, qui 
« violeniiarn vel oppressionom polentiorum passi ideo ad uos 
« veniant, ut per uoslram inleroossionom jusliiiarn aeeipcre 
« mereantur . . . . » Et iufra « Haee aulem , ut ab 
« onmibus Dei Eeelesiae fidelibus, et nostris Hrmum esse cre- 
« datur . . . . paclum noslrae conlirmalionis, roboranms 
« et per legatum s. Eeclesiae Tbeodorum nomine domino 
« Paachali Papae direximus ete. » ul apud citatum Sigoniun*j 
et eonstat cx Bibliotecario, Mario Pandulfo, el Raymundo Ru o. 

Anno deinde 9G2 Olho I. Imp. sub Johanne Papa XII. in 
liaec se subscripsil. » Ego Ollio Imperator pro animae nostrae, 
« iiliique , ac parentum nostrorum salute haee oninia supra- 
« dicla tibi B. Petre , successoribusque luis Sibenter concedo ». 
Et subscripsere Episcopi X., Abbates II., Cornites V., Obti- 
males VIII. ut ex authographo bibliothccae Vaticanae aniiqui 
libri refert Raphael Volaterranus L. III. 

Gratianus praeterea tradit eumdem Olhonem ipsi Johanni 
Papae XII. jusjurandum in hunc praeslitisse moduin: « Tibi , 
« domino Johanni Papae ego Rex Otho promillere ot jurare fa- 
« cio per Patrem Filium et Sp. Sanclum, et por ligniim hoc sa- 
« luliferae Crucis, et per has reliquias Sanclorum, quod si , 
« permittente Domino, Romam venero , sauclam Romanam 
« Ecclesiam, et te Rectorem ipsius exaltabo secandum ineum 
« posse, et vitam aut membra nunquam, noque ipsum hono- 
« rem, quem habes, mea voluntate, aut moo consiho, aut 
« meo consensu, atit mea exhortatione perdcs; et in Roma 
« nulium placitum aut ordinationem faeiam de omnibus, quae 
« ad Te, aut ad Romanos perlineanl, sine tuo consilio, et 
« quidquid de terra s. Pelri ad nostram potestatem perveno- 
« rit, tibi reddam, et cuicumque ltalicum regnum commisero, 
« jurare faciam illum, ut adjutor lui sit ad defendendam 
« ierram s. Petri, sccundum suum posse ». 

Itaque Romani Poutifices regnum Sardiniae sic sunt adepli, 
ut etiam roferunt Innocentius Papa III. ei Johannes de Imoia 
lit. cle verborum obbligcdiombus', atque in hac serie clomi- 
nati sunt annos circiier LXXX , videlicet. 

Anno 774 lladrianus Papa l. Sardiniara adeptus regnavit 
annos circiler 2i et oblit \ II- kal. jauuarii. 

1.2 



62 

795 Leo III. habuit Sardiniam anrtos 20 menses 5 dies 26, 
et obiit pridie idibus januar. Fuit interregnum dierum 20. 

816 Stephanus IV. Sardiniam habuit menses 6 dies 26, et 
obiit VIII. kal. febr. Fuit interregnum 2. dierum* 

817 Paschalis I. Sardiniam habuit annos 7 menses 3 dies 
17 , et obiit pridie id. maii. Fuit interregnum dierum 4. 

824 Eugenius II. Sardiniam habuit annos 5 menses 6 dies 
24 , et obiit idib. decembr. Fuit interregnum unius diei. 

827 Valentinus I. Sardiniam habuit mensem 1 dies 10 , et 
obiit VIII. kal. febr. Fuit inlerregnum dierum 3. 

827 Gregorius IV. Sardiniam habuit annos 16 , et obiit 
VIII. kal, febr. fuitque interregnum dierum 15. 

844 Sergius II. Sardiniam habuit annos 3 menses 2 dies 3, 
et obiit. Fuit interregnum mensium 2 dier. 15. 

847 s* Leo Papa IV. habuit Sardiniam annos circiter 7 , et 
a Saracenis insulam invadentibus regno privatus fuit , teste 
Thoma Facello. 

His Romanorum Pontificum temporibus erant Judices in Sar- 
dinia , qui pro illis ad instar regis dominabantur insulae ; at- 
que Leo IV. Saracenorum arma veritus , ab eo Judice , qui 
tunc temporis Sardiniae praeerat , auxilium his verbis peliit. 
Leo Papa IV . Judici Sardiniae 

<* Celsitudinem vestram duximus obsecrandam , ut nobis , 

* quantum tua providerit magnificentia , armatos , sive pue- 
*t ros , sive adultos ac juvenes , cum armis suis mandare di- 

* gnemini , qui nobis quotidie jussa quolidiana possint ex- 

* plere , etc. ». 

Alias insuper literas ad eundem Sardiniae Judicem nova 
quaedam et inusitata petentem idem Leo misit mhuncmodum: 
Leo Papa IV. Judici Sardiniae 

« Nec mos, nec noviter introducta consuetudo nostrae Ec- 
fc clesiae , praedecessoribus nostris fuit contra sanctorum ca- 
<k nones nova vel inusitat j praesumere. Quamobrem devolius 

* vellemus vestras petiliones suscipere, si in iis Nos sanctormn 

* patrum censura juvaret. Sed ideo quia synodicae pagine iu 
<k hoc favere non videntur, Nos tantam noviiatem praesumere 
% non noHsumus , et ab illo rectissimo tramite deviare etc. ». 

rlaec ex ipsius Leonis regesto refert Johanues 

Episcopus» 



83 

Hoe etiam lempore anno eirciter 851 eoloniae ex Sardiuia 
et Cortica ad Osliam urbem deduetae sunl, deucientibus iu 
ea habitatoribus propter inttictas cladcs a Saraeenis, ui refe- 
nml Piatina , Sabelliens , et Malthaens Paimerius. 

Praeterea hoc tempore floruit Thomas Episcopus Sardiniae 
qui Epiphanimn diaconum suum misit procuratorem ad 6yno- 
dum Yiii. universalem , ut ex Concil. tom. 3 constat. 

SARACENI. 

Saraceni , qni jampridem , ut diximus , insulam Sardiniae 
amiserant , eam recuperare eogitantes , anno salutis 806' ma- 
xima classe partim ex Airica , partim ex Hispania coacla , 
prius Sardiniae litora reddiderunt infesta ; mox Corsicam in- 
vaserunt. Quare Pipinus tum Italiae Hex et Homanae Ecclesiae 
defensor , classe in Liguria , ut narrat Ubertus Foliela , eom- 
parata, et in Corsicam ductu Audomari Genuae Comifis missa 
Saracenos ejus adventu inopinato perculsos, inde se proripere 
compulit teste Sabeilieo et Sigonio. Ea enim tempestate Cor- 
sicae imperium Genuensi populo adjunctum , ac veiuti beiio 
partum, a Romanis Pontificibus fuisse confirmatum refert idem 
Folieta. . 

Anno sequenli 807 Saraceni qui iii Hispania erant , opu- 
lenta classe collecta Sardiniam et Corsic-am adorti utramque 
sibi insulam conanlur adjungere. Sed Sardi ad arcendos a po- 
pulationibus agrorum occurrentes signa contulere, et fortiier 
pugnantes tribus circiter miiiibus barbarorum eaesis reliquos 
trepida fuga ad mare compuiere: ubi non minor trepidatio 
fuit , dum in conscendendis navibus turba se mutuo certamine 
impediente majorem tumultum Sardus a tergo premens injccit. 
Nec minor ibi caedes, quam in praeiio fuit; nam ad quinque 
millia eorurn interficiuntur. Ceteri omnes a Burchardo etiam a 
Corsiea fugantur, et eorum terdecim naves eripiuntur, ut ex 
Paulo /Emilio , /Enea Syivio , qni postea fuit Pius II., AVol- 
phango , Biondo , Sigonio , et Zurila constat. 

Anno deinde 809 , quo inler duo imperia magna orta erat 
discordia , Saraceni qui Hispaniam incoiebani , Christianorum 



84 
dissiditim in suum commddum vertentes Sardiniam, unde dtio- 
bus abhine annis cum insigni caede suorum fueranl repulsi, 
ex improviso invadunl. Indeque subito avcrsi Corsicam pelunt 
Aleriaque urbe direpta, praeter iilius antistitem et senes ad- 
modum paucos, ceteram multiludinem captivam inde avehunt, 
Sabellico et Sigonio referentibus. 

Anno 812 Saraceni ex Africa et Hispania armis sociatis ad 
lilora Ilaliae depopulanda concurrunt. Classe tamen Caroli Itn- 
peraloris deterriti Italiam omitlentes alii se in Sardiniam, alii 
in Corsicam intulere; ex quibus qui attigere Sardiniain prope 
omnes occisione occisi sunt , tesle Sigonio , et Petro Mestie 
in histor. Imperat. 

His cladibus Saraceni Hispaniae et Ambulachus Rex Coidu- 
bae animis conslernati pacem cum Sardis et Carolo Magno 
Imperatore fecerunt. Saraceni tamen Africae eam aspernati 
anno 815 Corsieam invadunt, dumque praeda onusti Hispa- 
niam navigant ab Hermengario Cotnite Emporilano invasi prae- 
dain et oclo naves cum quingentis Corsis captivis amiserunt. 
Ouum autem resarcire damnum cupiunt mahim malo cumulant, 
et nova inslructa classe Centumcellas in Hetruriae ora occu- 
pant , captam urbem diripiunt, ferroque et igni vasiant : tum 
Nicaeam Provinciae et JNarbonensem oram populati Sardiniam 
invadunt. Sed ibi , qui se et sua pari audacia defenderent , 
atque ipsis obsisterent , invenere. In hos licentiosius paianies 
Ermengarius cum insulanorum manu repente fecit impetum , 
fusosque cum multa caede ad mare agit. Hic dum naves lu- 
multuose ascendunt a Sardis caeduntur ad satietatem ; alque 
ita graviter alFecti magnaque classis parte amissa in Africam 
trajecere , ibique quievere aliquandiu nihil moventes , ut re- 
ferunt Pius II., Sabellicus, Sigonius, et Zurita. 

Saraceni etiam Hispaniae praedae dulcedine iterum allecti 
non cessabant frequenter Sardiniam invadere et populationibus 
omnia complere. Quare anno 8f5 Bernardo Ilaiiae Regi , qui 
Sardiniae et Corsicae tuendi curam habebat, degebatque Ro- 
mae , adfuerunt Caralitanorum legati ex Sardinia qaaercnies 
pacem tertio anno cum Ambulacho Saracenorum rege constilutam 
sibi et universae insulae calamitosam, praescrtim Ambulaeho 
def unclo, quo in hiunanis agenle pax satis fida, fuisset. Cetc- 



85 
rnm eo sublato omnia mutaia, nulltim suis rebus laxamenium 
dari a Saracenorum latrociniis, neo illos uuquam ab injuria 
Cessaturoe, nisi armis, ui saepe aniea, arcerentur. I\ex Sardo- 
rura querelis permotus jussit bellum Saraeenis indici, eisi res 
lialiae adhuc lluctuabant, ut ex Sabellico et Blondo constat. 

Anno deinde 82S cum demandata esset Bonifacio Comili 
eura Sardiniae et Corsicae tuendarum , ipse assumplo fralre 
Betnario, atque aliis quibusdam e Thuscia sociis, parva clas- 
se, Sardiniam et Corsieam perlustravil, et nullo ibi praedone 
reperto in Africam provectus inter Uticam et Carthaginem 
ingentem incolarum manum occurrenlem, quater cum ipsis 
congressus , concidit, tai tamque Saracenorum stragem egit, 
ut eoacti sint Mauri , quemadmodum olim a Scipione vexali 
Carthaginenses, revocare suos e Sieilia, qui iaboranli palriae 
auxilium ferrent. Ita liberata Sicilia, rediit in Corsieam Boni- 
facius, cuni classe victrice, ingenli praeda onustus, ut ex 
Platina et Sigonio accepimus. 

Annis sequentibus Saraceni non cessarunt eonferiissima classe 
Sardiniam, Corsicam, et Siciliam, ipsamque Italiam saepe in- 
vadere, earum urbes diripere, ingentesque praedas asporiare. 
Sieque capta Siciiia, ac urbe Roma etiam devieta Sardiniam 
et Corsicam subj.igarunt anno ferme 855 , ut ex Onuphrio 
Panvinio, Thoma Facello, et Mattheo Palmerio liquet. Sardiuia 
tamen non penitus neque ex omni parte fuit subacta, quam- 
quam majorem ejus parlem occupaverint, ac per annos 160 
tenuerint, quousque a Pisanis insula pulsi fuere. Corsos ex 
sua insula et patria ea tempestate Saraceni depulere; eisque 
sic pulsis Leo Papa IV. , qui munitioncrn Vaticanam , urbem 
Leonirtam appeilalam absolvit, anno 854 habitanduni tratiidit 
Platina, Sabcllico, et Sigonio referentibus. 

Anno 861 Audalisus, Beneventanus dux , perfidiae suae 
contra Ludovicum Imperatorem, a quo precibus Nicolai Pon- 
tifieis rebellionis veniam obtinuerat, poenas metnens, in Sar- 
diniam, teste lllesca (historia pontificalis), confugit. Quo iem~ 
\ ore Saraceni non cessahant ItaSiae oram reddere infestam , 
et ipsam Beueventi Urbem invadebant. Sed senlper repulsi fuere 
ef vigiiantia Nieolai, et Imperaloris auxiliis, qui ibi semper 
aderat, ubi opus esset, lesle eodcm iiiesea. 



H6 

Anno 953 Saraceni in Italiam revcrtenles Genuam captam, 
direpiamqne incenderunt et everterunt, imbelli miiitiiudme 
partim caesa , et partim capta. Nam ceteri habilatores, qui 
anna ferre poterant, aberant, in expeditione alio profeeli. 
Hic tamen mox reversi, et Saracenos insecuti, eos ad insulas 
Buccinarias haud procul a litoribus Sardiniae adepti in eos 
victos omnem efferatorum aniuiorum rabiem effuderunt, omni- 
bus praeter perpaucos, qui manus victorum sublerfugerunt 
veluti pecudum more trucidatis: tum naves hostiles captas 
secum trahentes cum captivis recuperatis in patriam reverte- 
runt, Uberto Folieta referente. Saiaceni tamen non destite- 
rimt classibus suis llaliam infestam tenere, et cum Pisanis et 
Genuensibus bellum constanter in Sardinia et Corsica gerere, 
ut mox dicemus. 

MUSACTUS SARACENUS - PISANI - GENUENSES. 

A Saracenis, eorumque Rege Musacto, Pisani et Genuenses 
Sardiniam et Corsicam eripuere. 

Anno 1005 , cum a Johanne Papa XVHI. edictum fuisset , 
ut cuilibet Christianorum liceret insulas Sardiniae et Corsicae 
possidere, modo eas a Saracenis libcrarent, Pisani hanc ex- 
peditionem suscipientes Sardiniam invaserunt, et Musactum 
Regem, qui eam tunc detinendo/ non modo Romam, verum 
et totam mediterranei oram, infeslabat, insula delurbare ten- 
larunt. Irritus tamen fuit eorum conatus. Nam quum ipsi , 
et totum juventutis robur, domoabsunt, Lucenses, qui veteres 
siiiiultates cum ipsis fovebant, occasione allecti , Pisanum a- 
grum invadunt, et oppidum Valdiserchium capiunt: atque ila 
Pisanos ab incocpta in Saracenos expeditione desistere, pa- 
triamque remeare coegerunt, ut referunl Sigonius et Volaterranus. 

Pisani statim post reditum usque a Ripam-francam Lucenses 
fugarunt; nec multo post Rhegium Calabriae urbem a Sara- 
cenis occupatam invadunt. 

Nactus hanc occasionem Mnsactus , acceptae injuriae me- 
mor, anno 1006 munita classe Pisas se contulit; atque inermi 
multitudine ad vicinos eolles refugiente, repenle captas incen-* 
dit. Quo nuncio acccpto, Pisani, Rhcgii obsidione soluta, do- 



87 
miun contenderunt, atque patria in cTrt! festo s. Xisti reclipe- 
rata aediheia confestim rcstitucrc curarunt, tesiibus iisdem 
Sigonio, et Volaterrano : ac postea excurrente sexennio, anno 
videlicel 1012 doiore et ira illatae a Musaeto injurie accensi 
Pisani Sardiuiam repetunt, et Musaclo inde ejecto, insula po- 
tiuntur. Musactus tauien non multo post reversus Sarcliniam 
recuperavit, ut refert Folieta. 

Ea re commotus Benedictus Papa VIII. Cardinalem Episco- 
pum Oslieusem misit, qui Sardiniae et Corsicae iusulas, a 
Saracenis occupatas, amplissimis tabulis donaret Pisanis , eis- 
que vexillum rubrum, a!ba cruce intextum, traderet. Ergo 

Anno 1018 Lamberto praesule Pisano, et ipso Cardiuali 
Ostiensi , impellenlibus, Pisani classe instrucla , Sardiniam re- 
petentes victoria sunt potiti , et insula capta , atque iiberala, 
Musactoque fugalo, illius possessionem sunt adepli. Verum 
post triennium scilicet 

Anno 1021 Rex Musactus ex Africa cum ingenti Saraceno- 
rum copia ex improviso in Sardiniam irrupit, et Pisanos inde 
cum omnibus Christianis turpiter ejecit , insulamque in ditio- 
nem suam redegit, ut tradunt Chrislophorus, Laudinus, Sigo- 
nius, et Volaterrauus. Cum deinde Musactus Pisanorum et Ge- 
nuensium litora quotidianis incursionibus depraedari non desi- 
steret; hinc sequenti 

Anno 1022 contracta invicem societate, commuuibus opi- 
bus, bello Saracenos aggressi sunt, atque illos tandem ex 
Sardinia vi ejecerunt. Praeda, ex paclo invicem inito , Ge- 
nuensibus, Sardinia Pisanis cessit, ut Cyprianus Maneuti, Ja- 
cobus Mainoldus, Carolus Sigonius, aliique referiuit. 

His aliisque rebus, annis sequentibus, prospere contra Sa- 
raeenos a Pisanis gestis, exaratum fuit Pisis, et in fronle tem- 
pli maximi posilum anno 1054 , hoc epigramma : 

HIS . MAJORA . TIBI . POST . H^5C . URBS . CLARA . DEDISTl 
VIBIBLS . EXIMHS . CUM . SUPKBATA . TLIS 
GENS . SABACENOBLM . PEBIIT . SINK . LALDE . SLOBUM 
HINC . TIBI . SABDINIA . DEBITA SEMPEB EUIT 

A. D. M.XXXIll. 



88 

Aimo 1055 Musaetus Rex, imprudentibus, aut frustra repu- 
gnantibus Pisatus, antiquam Sardiniae possessionem recupera- 
vil , alque iusulam mullis castellis et aedificiis ornavit, Voia- 
terrano referente. 

Anno 1051 Pisani a Leone Papa IX. impulsi classem in- 
structam in Sardiniam inluierunt, ac tempestate iri Corsicam 
delati primum partem insulae Genuensibus ademerunt , deinde 
ad Sardiniam sedata tempeslale appulsi tantum Musaclo ter- 
roris incusserunt , ut bonis, quae asportare non poierat in- 
flammatis excesserit. Ea res primas inter Genuenses el Pisanos 
simultates excivit, quae postea in apertas et perniciosas. bel- 
Jorum contentiones exarserunt, ut iisdem verbis narrat Caro- 
lus Sigonius L. VIII. ad ann. 1051 et consentit Volat. L. V. 
JRes Pisanorum. 

Anno 1052 Regis Navarrae filia e palerna domo rapta , et 
tempestata in Sardiniam acta , sedes suas cum sociis colloca- 
vit in regione Agugliastri, ubi s. Mariae Navarresae inde 
dictae templum ab ea conditum adhuc cernitur. Has sedes 
poslea ob malignilatem loci mutare coacta in Arborensem re- 
gionem marilimam Ineontratae s. Marci de Sinnis dictae, sec- 
cessit, ul oppidum a Saracenis desertum hieoluit. 

Alii etiam Chrisliani fere undique, hac tempestate, Sardiniam 
commigrantes brevi eam populosam reddiderunt: et Pisani in 
qualuor partes divisam, neque Turriianum, Galluritanum , 
Caralitanum et Arborensem, singulas singulis judicibus com- 
mendarunt, uti suo loco, ubi de Sardiniae judicibus erit 
sermo, dicemus. 

Praefata Corsicae invasio a Pisanis, anno 1051 facta belli 
caussa fuit. Nam Genuenses injuriae a Pisanis illatae memores 
Sardiniam et Pisarum maria perlustrantes infesta reddidere 
armis hostiSibus, et terras ipsas complevere ruinis, quibusdam 
occupatis locis, praesertim ab Auriensibus, qui ut Hispani re- 
ferunt auctores Algarium et Castrum Genuense aedificarunt 
anno 1102, et muniere. 

Anno 1110 Genuenses impulsi a Mariano, qui Judicatu Ca- 
rnlitano a Pisanis fuerat spoliatus, viginti duarum triremiuni 
classe Caralitanam provinciam invadentes urbem Caralis expu- 
gnaverunt, et Marianum in pristinum statuui restituerunt : qui 



89 
pro hujusmodi beneficio lihram unnm auri quolannis pendeiv 
<\si pollicilus; el nt tmo a Pisunorum armis irt Judieatu vivc- 
ivi , Genuensibua hMclitutis jusjurandmu praesiitit, ut Augusti- 
nus Jnsiinianus, Hieronymus Znriia, et alii Hispani auciores 
referunt. 

Anno 11 12 marchiones Malaspina classe inslructa Sardiniam 
appulerdui, et urbem Bosain-novam, ul referuut Hispani au- 
clores condiderunt. 

Anno 1113 Genuenses octodecim triremium classe Sardi- 
niam, populabundi, leste Interiano, invasere. 

Anno 1119 mense majo, iterum Genuenses; sexdecim tri- 
remium classe magnum Pisanorum numerum, cum ingenii ' 
auri vi , ex Gallura Sardiniae provincia Genuam asportarunt, 
ut refert Folieta. 

Anno 1120 ibidem Genuenses bellum prosequentes contra 
Pisanos octoginta triremium classe, et eorbitarum quatuor , 
aliorumque minutiorum navigiorum, quam conscenderunt so- 
ciorum navalium et bellatorum viginti duo millia, terrorem 
maximum incusserunt hostibus, eosque ad pacem adegerunt, 
Corsica et captivis Genuensi reip. restitulis, simnl cum jure 
inaugurandorum in ea insula episcoporum, ut tradit idem Fo- 
lieta. 

Anno 1122 Pisani post has iniquas pacis conditiones, diu 
illis ferendis aequo animo impares, fidem fregeruiH, novum- 
que bellum pararunt. Quare Genuenscs eorum fines ingressi 
ciadibus et ruinis omnia compleverunt. 

Anno 1124 Genuenses, qui septem triremibus maria perlu- 
strabant, quasdam Pisanorum naves ouerarias, sardoarum mer- 
cium et annonae onustas , triremiumque praesidio deslitutas , 
ceperunt, et arcem s. Angeli, quam Pisani adhuc in Corsica 
retinebant , vi expugnarunt. 

Anno 1125 Pisani instruela numerosa triremlum classc ar- 
cem s. Angeli recuperarunt, et plura Corsicae oppida acqui- 
siverunt, lotius ferme insulae potentes faeti. Ouare Genuenses 
sequenti trirmnio, emissis classibus infestam reddiderunt ipsam 
Pisarum urbem, litoraque Eihruriae, Corsicae, et Sardiuiae; 
et anno 1129 praefatam arceui s. Angeli iterum expugnarunt, 
ut ex Volaterrano ei Folieia eonstat. 

13 



m 

Anno 1150 tnnocentius Papa II., cui graves adinodum e- 
rant diseorJiae Pisanos inier el GMiueuses, ad indueias paci- 
scendas prius ulroKjue induxil, nijxque finna pace couciliavjt. 

Anno 1131 Cdraila Judex Arborensis armis Pisanorum op- 
pressus ad Genuenses confugit, eorumque patrocinium sibi 
firmavit sacerdotio s. Petri de Claro Genuensi Ecclesiae s. 
Laurentii attributo, et dimidia parte montium, ubi sunt ar- 
genti fodinae, dono data^ ut referunt Justinianus et Folieta. 

Anno 1132 Gimiienses arma intulcrunt comitibus Lavaniae 
in Cof.sica non saiis obedienter pop ilum Genuensem eolenti- 
bus, areemque Riparoii, quae eoruin cervicibus immineret , 
aedificarunt: ac anno sequenti eorumdem comitum arees ever- 
terunt, ipsosque ad praestandum Hdeutatis juramentum, et ad 
obsequium abstrinxerunt, eodem Folieta referenle. 

Anno 1144 Lucius Papa II. remisit Genuensibus vectigal 
anniversarium iibrae unius auri, ob Corsicae datum ipsis a 
Pontince imperium , pendi solitum. 

Verum Fridericus I Imperaror, Barbavossa vulgo dictus, 
Vectigal Sardiniae et Corsicae imperio tantum deberi assere- 
bat: nam donaliones ab Impp. Ronianae Ecclesiae, et a Ro- 
manis Pontificibus factas populo Pisano et Genueusi, ratas no- 
luit hahere. Propterea 

Anno 115$ Dimisso conventu, quem ad Roncalias edixerat, 
evocatis utrjusque regni principibus, Imper. Fridericus nun- 
cios Conradum Episcopum Eistatensem, et comitem Emicho- 
nem in Sardiniam et Corsicam ad eas constituendas insulas 
misit, eosque Pisanis et Genuensibus commendavit* Verum , 
Pisanis et Genuensibus insularutn retinere possessionem volen- 
libus , legali non trasmiserunt. Qua re iralus Imperator pro- 
pius Genuensium finibus movit, ac Poscum progressus, cognito 
Genuenses novo metu exterritos in urbis munitione persistere, 
legatos eorum ad se mitti postulavit, et cum eis pacem pe- 
pigit, ut iisdem verbis refert Carolus Sigonius. 

Vnnis sequentibus Pisani piraticam exercentes plures Ge- 
huensium naves ceperunt. Quare anno 1161 Ubertus Spinula 
oras Sardiniae et Corsicae quinque triremibus perlustravit, 
atqie illa maria tuta navigantibus reididit, ut refert Augu- 
iliuus Jiistiniauus. 



ftt 
Anno 1165 mercatnrcs Gemienses Constantmopoli de^enies 
■ Pioanis invadnntur, et eortim aliquoi iuicrttciuutur. Qua re 
oomperta, Gonsuiet Gcuiicnsium duodccim iriremibus in porr 
lum Pisanuui invectis, lurrim iu conspcciu oivium evcrtuni , 
nonnullasquc eorum naves inceiidunt. Eodemque temporequa- 
tuop Genuensium tvirenies vi tempestaUs ad litora Gorsicae <'t 
Sardiniae eompulsae compiurcs Pismorum naves ceperunt; iti 
quibus triremis fuit, quae Bonacursium unum ex Pisanis con? 
sulibus veltebat; qui Genuam missus cum nonnulhs aliis Pisa- 
nis , qui caedi superfueruui, carcere inclusus est, cum multi 
eorum in captis navibus ab Otlione Ruff > jugulaU fuissen; re* 
centi dolore filii Gonstaniinopoli necati ad ejus mor:em ulci- 
scendam palernum animum slimulante. Pisanum eonsulem paullo 
post dimiserunt Genuenses a maximo Caesaris scriba exorali , 
quo eliam se inlerponente ulerque pop ulus per nonuullos dies 
a se uiuluo iaedendo abstinuit. Nec tamen diu conquieveruut 
Pisani; triginta sex triremibus ac nonnullis aliis navigiis arma- 
tis per caussam ut praesidio essent navibus el negouaioribns 
suis ullro citraque commeantibus, a quibus duae onerariae 
Genuenses captae suni. Cujus rei nuncio ad Lriremes Genuec- 
ses, quae in portu Lunensi substilerant, perlato, hoslilem clasr 
sem duces conBsi navium ceicritate invadere non dubiunmt. 
Sed Pisanis pugnam delrectantibus Gcnuenses in ins ulam Pla- 
nasiam ditionis Pisanae iter avertunt, qua eversa in Corsicam 
et Sardiniam contendunt, magnaque per circuuijecta maria 
liominum et rerum Pisanorum praeda facta in portum Lunen- 
sem se recipiunt. At Genuae captarum navium nuncio aceepto 
classis in Pisanos decreta est, qnae dum comparatur et in- 
struitur, magnus Caesaris scriba ejus jussu Geiuiam ivit, cujus 
auctoritate apparatu bellico ob utroquc populo intermisso , u> 
trique Augustam Taurinorum, ubi tum Imperalor constiterat , 
evocati sunt, qui de jure suo, Caesare ipso disceptatore , dis- 
sererent. fta eiisdem ferme verbis Uberlus Folieta. 

Anno 1164 Genuenses qui omnes Sardiniae populos devotos 
subditosque sibi reddere, et Pisanorum imperium in insula 
laiius patens, quam suuni , perimere cupiebant, qualuor rnarca- 
rum millibus datis, Barisonem judicem Arborensem eorum 
amicum toiius Sardiniae Regem constitui a Friderieo hnpera- 



92 
tore, Pisanis frustra renitentibus, obtinuerunt; regemque ipsum 
postmodum in cuslodia quousque peeuniam persolveret, Genuae 
delinuerunt, ut inferius in Judicum historia copiosius dicemus. 

Anno 1165 Pisani violatis induciis, quae fuerant conslitulae , 
navim Genuensium ejectam ad Asinariam insulam compilarunt, 
alque apud Frideficum id factum excusarunt, quod Genuen- 
ses injuste in custodia Barisonem lenerent. Cum autem pax 
per Conradum sacerdotem Frideriei in Portu-Veneris iraelata 
convenire non potuisset, res in apertum bellum evasit; atque 
in Sardinia, aliisque pluribus in locis certamina, praedalio- 
nes, caedesque odio inexpiabili promiscue utrinque commissa 
sunt, ut refert bisce verbis Carolus Sigonius, et alii. Ad boc 
Ubertus Folieta scriptum reliquit tres triremes a Genuensibus 
in Sardiniam missas, e quibus ad locum Turrim appeliatum 
in terram egressi complura aedificia Pisanorum incenderunl , 
letamque circumjectam regionem direptionibus,, ruinis, omui- 
que belli clade pervasiarunt. 

Hisee diebus Pisani et Turritani viri aberant, qui IV. id. 
maii cum omni exercitu contra Arhorcnses urbe egressi, di- 
miearunt, et apud O.tanam de illis vieloriam reportarunt, uti 
in anliquis monumentis inveni. 

Anno 1166 Recalalus Genuensium Consul , quum coram 
Caesare de jure Sardiniae esset inter Genuenses et Pisanos di- 
sceptandum , ul ostenderet Genuenses in pacifica possessione 
medietalis regni Sardiniae esse , tribus triremibus instructis in 
Sardiniam venit, cui incolae praefecturae Arborensis, et inter 
hos primarii regionis hcmines, qui Liberi appellabantur, non 
quod dominatu judicis essent soluti, sed quod ab omni onere 
et collecta ex judicis privilegio liberi , immunes , et exempli 
essent , honorifice excepto ad obedieniiam et debitam fideli- 
tatem significandum, seplingentas libras tributi nomine pepen- 
derunt. In officio quoque fuit Caralitanus Judex Petrns , qui 
consule reverenter salulato , atque hospitio comiler exccplo 
ju.vjurandum fidelitatis in publieo conventu civitati Genuensi , 
et archiepiscopo palam delulit , deeem librarum millibus qua- 
drima die solvi promissis , atque anniversario tribulo centum 
iibrarum rcip. Genuensi , ac librae unius argetiti puri archie- 
piscopo constituto, utFoiicta, Justinianus, et lnleriauus referunt. 



93 

Fodem «mno Pisani |ns Sardiniae terdccim librarum millihus 
al> hmperatore Friderico , intercedenie Episcopo Moguntino , 
redemerunt. Quare Cenuenses legati , quorum princeps Uber- 
lus Spinula , coram Impcralorc de jure Sar<luiiac cuni Pisa- 
nis cerlarunt, assercnlcs icl in fraiidem Genuensium fieri non 
posse , cum jam imle ab insula e manibus chrisiiaui nominis 
liostium ercpta, ac Musacto Kege caplo , alque ad Cacsarem 
a Genuensibus adducto , satis quidem de eorum Gcnucnsiuui 
jure in rebus Sardmiae constaret. Hoc ipsum docere ajebant 
exempla eiiam et leslimonia tum ab exleris , quam a Sardis 
ipsis snmmi imperii omnibus temporibus Genuensibus data, quae 
protulit , in quibus duo illa commemorarimt , vectigal scuti 
pane omisti , ac duorum vasorum piperis pienorum , duorimi 
vini cadorum a regni neapolitani mercatoribus et negoliatori- 
bus, Sardiniain commerciorum causa adeuntibus, velustissimo 
ac pcrpetuo usnrpato more offerri Genuensibus; recusanlesqne 
a magistralibus Sardiniae cogi ; et tributum casei , quantum 
plaustruin boum trahit , a Sardis ipsis quotanni» die resurre- 
ctionis festo Genuensibus pensum ; quae res certissima essent 
signa summi ac vetusti Genuensium in Sardinia juris et donu- 
nauis. His audilis Imperator causam ex integro cognosci mau- 
davit , et duos antistites , nempe Moguntinum el Kainaldum 
Archiepiscopum legatos , hunc Genuam , illum Pisas mitlil , 
qui in re praesenti pro communibus amicis ac disceptatoribus 
res componere studeant. 

Anno sequcnti 1167 Caesaris Iegati pacem inter Pisanos et 
Genuenses conciliare conati pluries sunt, sed frustra: nam uter- 
que populus Hberam sibi Sardiniam relinqui pelebat, et ad se 
spectare contendebat. Hinc faclum est ut Genuensium consul, 
mense octobris in Sardiniam profectus , in Judicatu Caraiis et 
Arboreae, veinli dominus , usque ad mensem februarii , ste- 
teril , cura magno populorum assensu ut tradunt Folieta , lu- 
terianus , Justinianus , et Sigonius. 

Anno 1169 Ugo Torneilus in Sardiniam cum duabus trire- 
mibus venit ad res populi Genuensis firmandas. 

Anno 1171 Bariso Kex Sardiniae cum octo annos Gcnuae 
tamquam in custodia fuisset , t.mdem a quatuor Genuensium 
triiemihus, quibus praefuit Olho Callarus unus ex eonsulihus 
m Sardiniam trajectus est. 



94 

Anno 1172 Christianus Archiepiscopus Moguntinus Gcrmaniae 
eancellarius, Caesaris legatus pertotum lialiam, Genurnsium et 
Pisanorum legatos Senas accivit, et ad concordiam eorumdem 
aniinos reducere sluduil. Licet Genuenses se in illius arbilrio , 
injurias, a Pisanis illatas , litesque remissuros sponderent; Pisa- 
ni tamen in pristina pertinaeia persliterunt; atque inde, tam- 
quam communis tranquillitatis hostes , a Caesareo legato pro- 
scripti , privilegio regni Sardiniae , ceterisque beneficiis impe- 
riabilibus , spoliati fuere , ut docent Sigonius , Justinianus , 
lnterianus , et Folieta. Multae parvae expeditiones eo anno 
a Genuensibus factae ad Pisanorum res multifariam carpendas. 
Ex memorabilioribus una fuit septem triremium , quam Corsus 
Sigismundus unus ex consulibus induxit in Arnum, circumjectam 
regionem ferro atque igne late vastans; altera sex triremium, 
Rubaldo Bisaccia profecto adversus tres Pisanorum triremes , 
quae nonnullas Genuensium onerarias magni pretii mercibus, 
onustas ceperunt; quas noctu ad litora Sardiniae nihil tale 
opinantes adeptas sine ullo certamine Genuam ovantes tra.\e- 
runt. fta Folieta. 

Anno 1173 Genuenses rebus terrestribus constitulis in- ma- 
ritimas verterunt curas, atque classe octo triremium Lanfrancum 
Albericum n.iserunt Sardiniam , qui suas res ibi iirmaret , ac 
Judices in officio et fide erga populum Genuensem contineret. 

Annus 1175 Laetus civitati Genuensium fuit, re saepe fru- 
stra tentata tandem ad effectum perducta , ac perhonorifica 
nomini Genuensi pace tandem inter Genuenses , Pisanos, F!o- 
renlinos , Lucenses , Friderici Caesaris auctoritate , ipsoque 
disceptatore, Papiae composita, cum legatos eorum populorum 
ad se in eam urbem vocasset. In conditionibus enim pacis , 
dimidia Sardiniae pars, quae res utrique populo arma induerat 
Genuensibus accessit; quam etiam Caesar pro jure summi imperii 
ilhs ratam fecit ; atque ita finis molesto bello impositus; quod 
duo hi populi latrociniis magis , quam justi belli more per 
mtiitos annos exercuerunl, mutuis ac parvis damnis sese con- 
tinenter carpentes , quum numquam totis viribus signisque 
conlatis concursum sit, neque universae pugnae fortuna tentata. 
Ita Folieta. 

Anno 1187 Pisani in Sardinia violata pace ac jurejurando, Ge- 



D3 
tiUenses mcrealores ex .fiidicatti Caralitano excfterunt , eosque 
Bnoliarunl suis rebus. Ne tantam injuriam tautamquc pcrlidiam 
inultam sincrenl Genuenses , kflagnis terrestribus et pedestri- 
bus copiis coaciis Pisas petuiit. itfaritima elassis Falcone Ca- 
stellio Praefecto circumiens non exigua deirimenta Pisanis in- 
tulil , ac in Corsica arcem Bonifacii a Pisanis aedificatum 
expugnavit , ac solo aequavit , ut tradit Foliela , et consentit 
Sigohius, Inlerianus , Justinianus. 

Hoc anno , qui falalis fuit nomini Christiano , Christianis 
principibus in Syria mgenti praeliu a Saladino victis , Grego* 
rius Pontifex hujus nominis VIII. ul Pisanos cum Genuensibus 
reconciliaret Pisas ire intendit ratus hos populos maximum ad 
beliuru Orientis momentum afferre posse. Verum ubi eo acces- 
sit, morbo et ipse intempcstive oppressus est : et XVII. kal. 
januarius obiit. Ita Sigonius. 

Anno 1188 Clemens III. qui in apostolica sede Gregorio 
successerat , exemplo Gregorii Genueuses et Pisanos ad com- 
promissum in se faciendum adduxit , alque auctoritate sua 
omuem dissidii materiam suslulit , ac protinus legatis ad di- 
versas terrarum partes dimissis rursus Crucem indixit , eodem 
Sigonio referente ad dictum ann. 

Anno 1189 Stepiunus Sigismundus, nobilis Pisanus , Carae 
filius , a quo postea fuit Carafa dictus , Sardiniae partem oc- 
cupavit, eamque paullo post amisit. Nam aJudicibus, aliisque 
primoribus Sardis , qui ejus nimis acerbo imperio premeban- 
tur armis ex insula fuit deturbatus. Inde Neapolim profectus 
nobilissimae Carafae famiiiae originem dedit , ex qua Paulus 
Papa IV., octo Cardinaies, et nonnulli principes, duces, mar- 
chiones , comitesque insignes- processere , quos refert Petrus 
Recordati. 

Aunis l$90-9i-92 inter Genuenses el Pisanos nihil memo- 
rabile gestum tradilur , qui in pace vixisse creduntur. Unde 
anno 1191 plures insignes Genuensis reip. viros pro ejusdcm 
Reip. componendis in Sardinia rebus, in eam insulam commi- 
grasse, testis est Augustinus Jnstiuiauus. 

Anno 1193 Wilhclmus marchio Judicatum Caralitanum ■iu- 
\asit , et Petifum tegitimum judicem abdicare coe^it , ut infe- 
rius dicemus. Ea res Pisanos inter et Genuenses discordiac et 



96 
beijj reiutegratio fuit. Nam Pisani partes Willielmi marchionis 
contra Geuuenses lenebant ; et 

Anno 1194 eo slimulantc odio , Genuenses et Pisani gravi 
eontentione inler utrosque exorta pci niciosissime classibus 
Messanae pugnarunt , quod bellum staiim per inducias fuit 
compositum Marcoaldo in speciem pro communi amico se in- 
terponenle. 

Anno 1195 ad invidiam pacti jurisjurandi violati a publico 
consilio amovendam , nonnullos cives suos piraticam facientes 
Pisani submiserunt , qui in colle Bonifacii iterum occupato 
oppidum condiderunt, et ex eo latronum receptaculo Genuen- 
sem ditionem ac circumjecta maria et commercia infesta Ge- 
nuensibus fecerunt praeter verborum contumelias: quibus inju- 
riis irritati Genuenses non solum laudatum caslrum, sed mul- 
tasHe.liam naves a Pisanis eripuerunt , ut referunl Sigonius, et 
Folieta. 

Anno 1196 quum Pisani occulte misissent , qui Bonifacii 
castrum occuparent, Marcellinus Drudus Mediolanensis Genuen- 
sium praetor triremes aliquot adversus eos eduxit. lliis autem 
inde profectis copias ad Caralim exposuit, et cum marchione 
Wilhelmo , qui caralitanum Judicatum occupaverat , alque ut 
liberiore uteretur dominatu a Genuensibus ad Pisanos defeceiat , 
bello decertavit, et complura praelia semper Genuensibus se- 
cunda fecit, quamvis marchio magnum Sardorum et Calhalauo- 
rum numerum coegisset. Tandem quum Genua praevaiida co- 
piarum supplementa ad praetorem venissent, marehio quo^ue 
Pisanorum subsidiis auctus esset ad universum dimicationem 
deventum est ; in qua Genuensis victor copiis marchionis 
profligatis oppidum et castrum S. Igiae expugnavit , et spolia 
multa , et res pretiosas , quae ampiissimae in palatio mar- 
chionis et oppido reperta fuerunt _, Genuam adsportavit , ca- 
stro magna ex parte exscJsso , ut Sigonius , Justinianus , In- 
terianus et Folieta referunt. 

Anno 1197 Pisani cognito discessu Genuensium, cum muni- 
tissima arx Bonifacii Sardiniae cervicibus imminens quiescere 
illos non sineret, piratis nationis suae undique corrogatis ile- 
rum Bonifacium obsidione cingunt, varioque telorum ac bel- 
licarum machinariim genere magno impetu adoriunlur. Ge- 



97 
nncnses re audita, lum ipsi interea secnmparant, expcditam 
navim bellicis apparatibus referlam Montarionc Auria praefeeio 
Bonifacianis subsidio miitunt, qui paullo incautius navitjans ab 
hosie exceptus csl. Paullo posi consecuta cst Gcnuensium clas- 
sis decem et seplem triremmm, quam duxit Ansaldus Guara- 
cus. Qni cum Ronifacium incolumis appulissct, ejus adventu 
perculsi i 'isaui tabernaculis properc deiensis , machinisque 
quas vexerant praedae reliclis, trepido discessu scse in Sardi- 
niam recipiunl; deeemque et novem triremibus raptim coaelis 
reversi, Genuensibus non Jclrecianiibus eoneursum est : isque 
exilus praelii magno certamine aceensi fuifc, ut Geoncnscs tres, 
Pisani unam tantummodo triremem amiserint. E\ Folieta. 

Anno 1199 Genuenses armarunt ocio trirernes ad tulelam 
commerciorum , quibus praefuit Uberlus Marocellus, qui in- 
gentem Pisanorum navim onerariam Buccatiigram dictam in 
pOrtu Caraliiano cepit. 

Anno 1205 Genuenses aliam Pisanorum navim Rosam di- 
ctam in Sardlnia adoriuntur , et depilant. 

Anno 1207 cum andissent Gcnuenses Pisanorum classem , 
quae erat octo trircmium ac decem navium in Sardiniam ap- 
pulsam ad res in insula novandas, e vesligio missus esl Nieo- 
laus Auria cum pari corbitarum numero ac totidem trircmibus. 
Re cognita Pisani haud sanum consilium rati cum hostili ct&sse 
numero superiore fortunam pugnae tentarc, sese in Caralita- 
num portum, quae urbs in ipsorum partibus lum erat, reci- 
piunl, vailoque ostium obstruunt. Quae res irritos Auriae conaius 
fecit, quurn modo vallum perrumpere, modo ignem classi inji- 
cere tentasset. At Pisani suis, qui erant in Sardinia, timentes 
septemdecim triremes extemplo laborantibus submittunt. 

Idem faciunt Genuenses novo motu Pisanorum cognito, sup- 
plemento tmatuordecim triremium, quas Falco Casteliius unus 
ex consulibus duxit, misso. Ceterum, quum Pisanorum subsi- 
dium celerius, quam Genuensium fuisset, Nicolaus Auria, me- 
tuens ne medius circumsisleretur, hoste appropinquante, illico 
incoepto omisso discessit, quem atrox remp:sias adoria classem 
disjecit; duaequc naves a elasse separatae in bostes J qui ve- 
niebant , incidentes a Pisanis eaplae sunt. Ita Folieta* cum 
quo consentit Juslinianus, et Interianus, 

14 



98 

Anuo 1208 consllia de pacc componenda inita sunt abba 
tibus Tilieli et Gorgonii sese intcrponcntihus. Quae, ut niagni 
mohminis et diuturnioris temporis res , qutuflQ subito componi 
non possel, omnc arbilrium et judicium ad venerabiles viros 
de utriusque populi vohmtate rejeclum est, induciis interea 
intcr utrumque pactis. Ex Folieta. 

Anno 1210 Abbates, quos nominavimus, causis discordiarum 
et controversiis diligenler cognilis, judicium tandem tulerunt , 
legatisque utriusque populi Ericem convocatis pacem compo- 
sueruut ab ulrisque haud retractanler acceplam. Cujus fides 
apud Pisanos fluxa ac parum SLabilis fuit per usitatum pirata- 
rum ariificium infracta, quorum quinque triremes tolidemque 
eorbitae nonnullas Genuensium naves privatae negoliationis 
caussa naviganles, nihil tale suspicantes, ceperunt. Quapropter 
Genuenses consules eadem arte hostes ludificandos censentcs 
*H uuclores fuerunt quibusdam naves armandi, qui eadem specie 

piraticam facientium Pisana commercia ipsi quoque quantis 
plurimis possent damnis coniinenler carperent. Interposuit 
auctoritatem suam in res pacandas Otho Cesar, atque utrum- 
que populum ad biennales inducias adegit, compluribus ulrius- 
que populi captivis in cuslodiam tamquam obsidibus datis. Ex 
eodem Folieta et aliis. 

Hic Iinperator nunquam voluit habere ratas donationes Sar- 
diniae et Corsicae Romanis Pontificibus ab Imperatoribus, at- 
que a Pontificibus factas Pisanis ac Genuensibus; propterea 
pkira Ecclesiae loca infesta rcddidit. Quare anno 1210 ab 
Innocentio Papa III. fuit excommunicatus, imperioque priva- 
tus. Ejus in locum suffectus est Fridericus II. qui anno 1215 
eidem Innocentio Sardiniae et Coisicae donationes confirmavit, 
teste Zurita L. V. Annalium ad annum M.CCC.III. 

Annus 1217 insignis est pace inter Pisanos et Genuenses 
tandem composita, Honorio Rom. Pontifice auctore; conditio- 
n'bus pacis in ipsius Pontif. arbitrium rejectis, cujus omnes 
cuvae in sacrum bellum versae erant; qui ea dc caussa U^o- 
linum Episcop. Ostien. ad utrumque populum legavit, quo hor- 
tante mille utriusque civitatis primores cives in pacem jura- 
rum, Raymundo a Volla el Nicolao Barbavaro oratoribus Pisas 
nnssis ad jusjuranduin eA^endum, cum ad eamdem rem duo 



99 
Peanorum le^ah Gonuam venissont, Soorzn Lupus, et Alexander 
Snavicus, missique acl Pontitictmi suul hini Oraloros, qfciibtM 
Pontifox re plane eofjnfta eondiiiones praeseripsit , paeenjque, 
gravi poenn pro jnro sncrosnuclac poies alis in violatores pro- 
nunciata, saiscivii; ul ex Folieta, et Justininno. 

Hisce paeis conJiiionibus Corsicam fuisse ab Honorio Papn 
III Gefmensifetis eoncessnni auctor e\ Petrus Reeordati. 

Anno 1222 in Syria ingentes turbae inter Pisanos et Ge- 
nueises cxcitaiae sunt, acri praclio in urbe Ptolemaide, qnam 
recentiores Aeonem appellaruut, inter eos commisso. 

Annis sequentibus Gregorius Papa IX. ira el iudignatioue 
oxe.rsit contra Fridcricum II. Imperatorem , qui, spretis pro- 
nnssis et reverenlia sedi apostoiieae debita, jns Sardiniae et 
illms vecligalia sibi usurpare conabatur, Encioque filio suo 
naturali Sardiniae Rege creato , infestas reddebat pontiHcias 
urbes. Quare anno 1240 concilium generale , ut eum ab im- 
periali throno deponeret, indixit Romae. Sed Fridericus prae- 
cipua Pisanorum opera usus, illud impedire curavit, itinera 
omnia Episeopis terra marique praeclu-lendo, et contra quos- 
dam Cardinales atque antistites ex Gallis accersitos, qui Gc- 
nuensium classe Romam adnavigabant , Encium Snrdiniac Regem 
misit Qui apud Meoram scopulum ad portum Pisanum Ge- 
nuensem classem invasit, eaque subacta, Cardinales et Epi- 
scopos cepit, qui Apuliam ab Imperatore missi sunt, atque 
in carcerem conjecti. Hac injuria con.motus Gregorius Papa 
IX. Encium et Pisanos sacris inlerdixit, regnumque Sardiniae 
et privilegia ab apostolica sede jampridem Pisanis impertita 
abrogavit, ut ex Nauclero, Sabellico, Villanio, et Volaterrauo 
constat. 

Pisani tamen in ea insulae possessione, in qua prius erant , 
perstiterunt, et pro ea bellum cum Genuensibus, aliisque 
gesserunt. 

Anno 1256 Novae inimicitiarum ac bellorum caussae m 
vetera dissidia inter Genuenses et Pisanos additae sunt. Qua- 
rum origo fuit Chianus marchio et Judex Caralifanus. Is quum 
ferre non posset Judicis Arborensis opes Pisnnorum soeietatc 
innixas in Sardinin supra snas excelloro; u( pjrri potcntia se 
muniret, Genueusium amiciliam beneiicio suo provocatam sibi 



100 
adjunxit, Castelli Castri oppido i.o Judicatus Caralitani fini- 
bus illis (Joualo , quod oppidum iradilum acceperunt Ogerius 
Scottus el Jphaooes Pausanus, ea de causa cum duabus tri- 
remibus in Sardiniani uiissi ; quarum praefectus ex famijiaribus 
praetoris erat, cui in consilio additi trcs Genuenses cives 
Pesehettus Mallonius, Dielisalvus Dielisalvius, et Petrus Advoca- 
tus.quaecum octo Pisanis congressae haud incruento certamine 
victas eas capiunt_, captasque Genuam ducunt. Quibus successibus 
Genuenses confirmati, ut nullum locum Pisanos urgendi relin- 
querent, quatuor et viginti triremes de iutegro deducunt, 
quas omnibus rebus abunde inslructas Simone Guercio et Ni- 
colao Cicada praefectis Pisas mittimt. Quae portum Pisanum 
ingressae tribus oneiariis, ac oonnuUis minulioribus navigiis 
captis, iter in Sardiniam dirigunt. Eo appuJsae res tristes of- 
fendunl, inorte Chiani marchionis ab inimicis suis interfecti. 
Huic Gulielmus Cepolla avunculus successil, qui societate ac 
foedere cum Genuensibus renovato, Genuam venit, subiloque 
morbo correptus, republica Genuensi haerede nomioata , dects- 
sit. Quae iisdem verbis testatur Folicta. 

Anno 1257 Pisaoi Comitem Ugolinum cum classe in Sar- 
dioiam miserunt , qui expositis io terram copiis, oppidum 
s. Igiae, presidio Genuensium salis manitum, obsedit, et cum 
Sardis a Mariano Judice Arborensi Pisaooruoi faulore missis 
dictum oppidum XI. kal. aug. expugnat, capit , igneque ac 
ferro foedal , et desolatum relinquit. Cujus accolae io Villae- 
ecclcsiarum oppidum confugerunt, quod mox Ugolinus invasit, 
cepit , et in suam ditionem redactum moenibus cinxit , atque 
nmnivit. 

Interea Marianus Judex Arborensis cum Castellum Castrum 
Genuensium copiis munitum vi expugnare non posset, mililum 
corona circumdedit. Quare Genuenses Nicolao Vento et Jacobo 
Nigro, ambobus ex nobilium corpore sexdecim triremium prae- 
feetis adversus Pisanos missis suppetias obsessis ferre studue- 
ruut. Duces autem isti in insequendis septem Pisanorum trire- 
oiibus tantum temporis insumpsere , ut Genuenses mililes qui 
eranl inpraesidio oppidi Caslri extrema fame vieti Judiei 
Arborensi^itemlionom fecerint. Jllae autem triremes Pisanorum 
in Sardiniam eonfiujientes , praesidium cujusdam turris et Sar- 



10 1 
dorum opeta tulac c Genuensium manibus evascre, ut ex Folieta , 
Justiniano , Interiano , et antiquis nionumentis eonstat. 

Genuenses accepto nuncio deditionis supradielae, raarehionis 
avuneulo suadentc, qui ea de eausa protinus Gcnuam se eon- 
tuierat, spemque feeerat, si auxiiiis Gcnuensium adjuveretnr, 
sesc ex Faoo Giliao pppidum et cetera amissa loca reeupera- 
turum , haud gravate dclcctain alam centum et quinquagiuia 
cataphraetorum equitum ilii decreverunt, quam Jaehino Calde- 
rario ducciidam dcderunt. Hanc Piiilippus Calderarius classis 
hujus praefectus crealus , in Sardiniam trajiciens , in itinere 
navim Pisanum magnam argcmi vim vehentem cepit. Ge- 
nuenses Fanum Giiiac introducti occultis consiiiis nonnullorum 
civium oppidi Pisanis tradendi deteclis , auctores proditionis 
cotnprehensos horribili ignis supplieio necarunt. ita Folieta. 

Anno 1258 Egregium Luccnsium amicitia ac fidei erfja 
Genuenses extitit officium duobus millibus inarearum argenti 
douo missis ad diiiicultates piiblicas subievandas, tot impendiis 
in res syriacas et sardas factis , totque detrimentis acceptis. 
Ex Folieta. 

Anno 1282 Petrus Ara^oniae Rex, Pisanorum, ut inquit Zu- 
rita , a.nicus, ex Africa iil Sardiniam cum mugna classe venit, 
et in ea nuncios defectionis Siculorum expectavit. ibi Joannis 
Prochytae impuisu conjuratum est in Gallos , omnibus hujus 
nominis per armatos insuianos trucidatis. Quae vis erupit ves- 
perarum hora , et ad campani aeris sonitum datum signuni 
diseurreniibus adcaedem, unde adagium illud Siculae vespcrae 
ad subitam cacdem in multos editam significandam. Acceptis 
nunciis rex Aragonius non muitum in Sardinia desedit; nam a 
Siculis accersebatur, Panormumque appiicuit iucolumi classe, et 
ex tota insula magoo hominum numero ad eum confluente , 
eorum magno favore Kex salutatur. Ita Sabellicus, Piatina , 
et Aeneas Sylvius. 

Eodem anno Pisani contra Genuenses longe alias res ageu- 
tes Corsorum animos tentarunt gentis ingenio inquietae ac no- 
vandarum rcrum perpetuo cupidae , oniuique lcvi aura spei 
ad defectionem paratae. Facile igitur fuit Judieem.a Ginciea 
virum magnae in ea insula potentiae , magnarumque elicnlc- 
laruiii , ac compiurium oppidorum dominatu fultum, ingentibus 



102 
piojsiiH.sis oneratum, ac spe majorum opum latiusquc proferendi 
domiiiaiiiiii inductmn, ad deficiendmn a veteribus dominis im- 
pelicre Hoc viro iti suas parles lr;i lucto , cujus auetorilatem 
lviiqunm Corsicam sequuturini sperarent, Pisani non jam 
euneiandum rati bellum orsi susit , idquo a parvis initiis. INam 
triremern Gulielmi a Mari Genuensis captam in Bajnnis litori- 
bus a diiobus Pisanorum navi(}iis Pisas cum praefento duxe- 
runt. Eodemque tempore Judex a Gincrca defecit, compluri- 
busque eorrogatis atque armatis hominibus Gcnuenses Bonifacii 
incolas vexare cepit, in quorum finibus arcem communivit 
latronum receplaculum , ex qua incursionibus ac latrociniis 
totam circumjectam regionem infestam fecit. 

Monitus fuit Ginercae Judex a Geuuc ns%os , ut injuriis ti- 
nem faceret , a defectione desisteret, et de illatis damnis sa- 
tisfaceret. Qumque nollet adquiescere, Genuae confestim qua- 
tuor triremes armatae sunt, quae ducentos equites, ac quingentos 
pedites_, quorum trecenti hastati eranl, ducenti scorpionibus 
armati, vehcrent , quibus tam navalibus, quam terresiribus co- 
piis praefecti sunt Franciscus Camiila , et Nicolaus Petratius. 
Qui in terram egressi, Bonifacianis sibi adjunctis, primo ad- 
ventu munimentum a Ginercio excitatum expugnant, ipsumque 
congredi ausum fundunt ac fugant. llle Aleriam se recipit , 
inde Pisas confert, atque in Pisanorum fidem et ditionem tra- 
dit, in illorumque imperia jurat, Palmerio Mignardo J. C. 
ea de causa a Genuensibus Pisas misso nequidquam reclamante, 
Deum alque homines testante jus aperte violari in Ginercio 
veteri Genuensium imperio subjuncto. Cujus oratione Pisani 
spreta, in fidem Ginercium acceptum pedestribus et eque- 
stribus copiis armant, cum interea Gamilla et Petratius in 
Corsica Tallam, Istriam Ornanum, Roccam vallis, Contendu- 
lum castella expugnassent , totamque Ginercii ditionem octo 
et triginta dierum spatio in potestatem redegissent. Post quae 
copiae in Corsicam missae peracto stipendio, locisque captis 
praesidio firmatis, domum reversae sunt. Quare fuit facile Gi- 
nercio in Corsicam reverso cum centum ac viginti equilibns 
ac ducentis peditibus a Pisanis acceptis, atque ab illorum 
navibus vectis, loca a Genuensibus paullo ante capta recupe- 
rare. Pisani neminem sibi obstaturum rati remigio et copiis 



103 
a Gonncnsibus dlmissis, rnm vijjinli duabus trireniihus, uua 
riiin ,.r.w lcclus hiil Giuiccllus S^isnnuidus Ciir.su pi opero Poi- 
lum-Yciici is oonlcndunt, exsccnsinneque facta iusulam vaslant 
ci :id ne sacrae quidom acdi parccrent, ex qua tintinnabulum 
abslideiunl. Iloc fuit inilium bcili quod atrooissimum fuit 
omnium, (juae inter hos duos populos praepotenles ^esta sunl. 
H..cc cx Folicia. 

Genuenses niajore mole et majore, quarn in reliquis, con- 
sdio sibi lioc bcllum capcssendum statue. tes, ma^islratum 
(piinueeimviralem creanl, eui a cousiJio civitatis et a capiia- 
ncls amphssima omnium rerum poiestas mandata est. Atque 
ul omnia rite Hcrent Matlhaeus Canis cum tiiremi in Corsicam 
et Sarduuam mittitur, qui bellum cum Pisanis commissum 
tota ulraque insula pronunciet. Ita ex Folieta. 

Anni H83 initio, Genuenses ut par Pisanis referrent, Sar- 
dorumque arma in iilos verterent, compluribus ejus insuiac 
primoribus spe praemiorum, et veteris imperii taedio in suas 
partes traduetis, classem unius et viginti triremium bellatori- 
bus refertam, in quibus fuit Emmanuel Malaspina ab ipsis in 
gratiam aeceptus atque honorifico stipendio conductus, quem cum 
quinquaginia equitibus e ditione sua adductis in Sardnnam 
nnserunt sub Petro Arcanto , et Cacoiauimo a Volta praefectis 
ad res in ea insula seditionibus et tumultibus miscendas. Quae 
ciassis maxima detrimenta Sardis, qui in partibus Pisanorum 
erant, terra et mari intulit. / ^^^^ ^^wU^^ 

Ex altera parte Pisani non minus impigre bellum gerentes ^^^X^irt /a/.4«rf*~'»v» 
per eadem tempora classem sexdecim triremium , Roscio Bu- c<rrf,'c*. * ^^^'" ,! '* rt *\ 
zacharino praefecto , in Corsicam mittunt ; quae -exscensione 4.^*4*^W*' / ^* wA '^T 
in terram facta , copiis Ginercii sibi adjunctis circumjectam f^*j~f ! ^ J^^~ *lf£«* 
regionem Sanctae Mansae vocatam hiud exiguis cladibus va- ^^^/ w *t* t 
slarunt. Sed longe pluris Genuae aestimata est decoris jactu- ^**** 
ra , cum Idesius Mallonius et Montanarus Squarciaficus noveni 
triremium praefecti adversus totidem Pisanas missi , quae de- 
lectain bellatorum manum in Corsicam adversus Genuenses ve- 
xerant , mandatis nou observatis ac re malegesla, iguouiiniae 
pleni Genuam revertissent. Quare Genucnses danmoriim et ^ 4 ^ ' T^"/ f 
)!;nominiae dolore incensi e vestigio olassem quaUior et U;ij ^. JT ^^ « ' *$$. . 
gmla triremium , quarum sex tantummodo stipcudio merehant ,£^7^ /^ ^,^.^*^ 

/*-*. **j*lS+rtr%^. *'i'Lr{*~ h* k *'**+*&*. ^m^c^U e~#t*~Ut> «V^/A^t W4««rK m^h £*~<**^-m+j60F+ ^J* *t*f, 
A«ft * 4*+n*Xm*£ «• Wf "« «»i K &**p* Urf *r*»"» -n«** *i .Crw ^f» ' j^yftrvj***' t <C ->U**rr f< k, 9t% » st/4* JenJ-ty^ j^ 
St+v 7. ***>** c^ttUk. /f *yi- m+ ** -O *>&*+. > <rvifc* , 4K+- ++^<~K /<>. t , i. »w V»^> */£*#>^«< .^**t> *~i*%nf, c*^ 



104 
reliquae volunfariae fucrunt , omnibus rebus necessariis in- 
Structam, alque haud exigua armalorum manu aetate et vi- 
ribus florenie tirmatam e portu emittfmt, praefeoto Tlioma 
Spinula, qui quum celeri navigatioue Pianasiam ditiouis Pisa- 
nae insulam tenuisset : primo adventu suburbia occupat , tur- 
rimque demolilur , ac centum quinquaginta mortales capit. 
Quibus rebus coufectis cum Sardiniam petere decrevisset , ut 
expeditius navigaret captivos , ac saucios Genuenses cum tre- 
decim triremibus Genuam remittil. Qua re cognita Pisani con- 
tinuo ipsi quoque praevalidam classem quatuor et quinquagmta 
4^^^ *~ <*« $Aiyt'«" triremium omnibus rebus instructam, Andreotto Saraceno prae- 
T^jJk ltri'» 1r JJiAj»- fecto , adversus Genuenses mittunt ; quae classe Genuensi ad 
t* < f'dC4 4^'J,*±f''*<^~ Planasiam non inventa in Sardiniam cursum dirigit , Genuen- 
rrW^ ju*. Uty. )xL^^ sique classi nusquam obvia facta , ne frustra omnino m ea 
tys ,.„ f<w~f /cJMcA^j^ i oca venisse videretur , cum insulam tenuisset , copiis in ter- 
4,'jUu^^^ /^'/PT^r&m expositis Algarium castellum privati dominatus gcntis Au- 
tt^'*^'^f^*rtf h, ' T \ A Q aggreditur; quod aliquot dierum obsidione in dcditioncm 
W^>*r^p,^ ' /- ^accipiunt certis paetis , quorum fides observata non esl. lute- 
\U^^ k i '^r^^fea Spinula agmen Pisanarum triremium atque navium onera- 
^^ ^af^/t *pJJ riarum opulentis mercibus plenarum non incruenta victoria ce- 
U'U 'jucjZ^^^V^^ un(ie Gcnua habuit praeler capiivos viginti octo imlli 
\ t vJZ^*.lX^'' s ^ marcarum argenti ; ex quibus decem millia inehoalae pos 
\lZZZw~ujJZ*WJ*h<- aedificationi decreta sunt.fceterum ne Pisanorum animi in 
\p«. $*jK~~ #2>U m*r*y»»~ renlur, quod, Genuensibul opem ferre non audentibus, opp 
(***''»'" *j~ fo i*X"** *~ dum Algarium expugnassent, Genuenses totidem, quot Pisaui , 
**~~ * f '^^A^^triremes armant, quibus praefectus est Conradus Auria Uberti 
-^^^.A^7^fii ius ( qiu - mm cio aceepto classem Pisanorum e Sardmia re- 
ZZtr\Jl^tZJ'^^ T ^ m in portum, qui vulgo Feiesi diciiur , ad Plumbinum 
CL i JZlI^JJZJ se recepisse , eo contendit , et portu ingentibus mohbus ob- 
l^^JT^W^^ structo, obsedit. In qua obsidione quatuor cepit naves ex 
%*, T7JLh''f* , *~*'*~ t ' quindecim, quae in clade paucis ante diebus a Spinula acce- 
V* *„»*> ^~*c*«*~pf pta fuga se in portum Caralitanum subtraxerant , reliquis un- 
y^X /< *y*'+ '*#<&* j/**»~uiec'im in terram ejectis non sine magna jactura. Ita ex Fo- 
^>wJ^^/<^«**«,*- li eta consentientibus Justiniano et Interiano. 
^lfi* rft f*. TT^t Eod em anno Petrus Remenatus Sassaritanus Genuensium a- 
ifiJ&U ifa'«*> t*if+> V« micug a Sassarensibus Pisanorum studiosis , urbe propria eli- 
^JFjfrJTl**' minatus fuiL Q uare Genuenses illum in patriam restituere eu- 
£■£ tph'*** «~rJ& ni ™> m » Uis triremibus et ;°P iis in Sardinianiuansimseiunt, 

■^tt, TpZfr' >JfXv~~~ I ^O— A *~ » «*** *~~£~* ** \r0ytf~~, I**-* ^ 

& irf rl„. (j,--*tS-f~t, U^py^ crU*. W^A. (< % o**~% ^ y^ ^ fa~? 

vJLA c~4~ fro'tr~ CL^rJL* jLlf <L***~- J~*> t~f Y^ M*y <f ~ J "~ t " "^' 



rtus 

lla- 

i- 



— 



I*** 4 ' **'**•*' >V***** ***** <U«^' •**/»'/• /a4i*h ^, !(A*v«Mn« ^^0^f'm>UTvxri'i4Uf',i( C^Ul t'j0*»'f~Jt> Uto-yh 
r+Aoj**, yVyfjJ+r, <$p 4_U*n: ur-**^*** 'y* <\*fo° 7ouccJ y^ «#**,** KffU . flr*'tt t Y~~+fr' yy^- 
h*~r~* *_- IfJytMrt {^"'kc^TVt*" ^rn. fy <_HV', < A *^*t'J~j*. U. **r~Jru . ,U L.iy* 4* XM*~ *Jm __p~*4 
f* **•—*&' r, 'pJieAfcr+ f+<* 1$ t ?*'(+*" fifci C* fitr~'fJSut A* uj^w%t'%rr S~J r\'J rt </>'U*~i . v&rr%< , 

P&Ll**ri t*t )-**• h'M<*~~ * /^v*r ___._/<** **~~**_A- c~ l^*~<^ >__$<__ t*X ,*»*- ■**__«.- __~ 

quae S.ssaronsium agros cladibus complevere , ut rrfrrunt Jm r tTj*l *x tft 

Jnsf iniaiius et lnterianus. &_♦_*♦ 4+**2++» t V efy* 

Amio 1284 Pisani quatuor et triginia triremibus deductis , VJ?4k£jJ £ ?! * **£ 

quarum praefectus fuit Johanues Cavalca, Corsicam pelunt , f^^//*^.^***^.** 4 . 4 ^ 

arcequc Calvi irrito incoepto lenlala discedunt, certioresque "****£ W*7"^T/ 

facti classem, quae a portu Genuensi cxicrat, praefecto Hen- ''% ^ 

rico a Mari, decem navibus dimissis ad quatuor et viffinli j 7*1 t 

i • • j • i o i- • <__sL_4_--~ ~$utwtJ**+f*^*+- 

redactam, instituunt quaercrc, atque ad lnsulam bardiniae •v. / g !• 

... _ .„ . V , l , * ■ .,~~ -•: -^,/^ 

adepli sunt. Lmmvero benuenscs hoslem in se venientem con- . ; ts /* 

spicati, navi V encta risanorum mercibus onusta, quam aa ^ ^^ 'jrfljrl* C**** % 

htvu^j Talariam insulam ceperant, incensa ne impedimento pugnan- ^aL. 

tibus esset, certarnen non detrectantes ad pugnam se expe- ^J^^Jfi ^**<^M^» &/~+*A 

diunt, classesque proximae faclae magno impctu , ingcntibusque **' PV /^» '&■;&•■**** nfr 

utrinque animis sese mutuo invadnnt: pugnalum est din et f^w/'). i-^ .*W'^ A» />i 

acriter. Tandem sub vesperum Pisani aversi sunt novem navi- y***' P*j' ^f^^^^f^T^ 

bus amissis, quarum una a Genuensibus victoribus demersa , ^*^.7^2*l 4 b?17~~ 

reliquae oclo captae sunt. Ut ex Folieta Consenlientibus Justfc fTL2*T$\L*^ _. 

niano et Interiano. ^SSS^StZ^ 

Eodem anno Genuenses trimnta triremes sine stipendio mi-^T _ 77?/ ?• J 

litanles raptim deduclas , et armatas, penedtcto Zacana prae- l? ' 

tecto m hostes emittunt, qui in darduuam cursum dingit eo 
consilio, ut copiis, quas Genuenses in ea insula habebant , ** 
sibi adjunctis, omni ope urbem Turritanam, quam Sassarim 
nunc vocarnus, oppuflmaret. Cathalanorum navi in sinu Cara- 
litano capta in Tizanem portum insulae Corsicae se recepit , 
ibique quae ad destinatam oppugnationem pertinerent sedulo ^- •■■■ 
instruere coepit. 

At Pisani rati Genuam , ex se tanta parte virium a classe vy~~- • ~**"^* ^L-Jj^*- 
abstracta, defensoribus exinanitam offensuros, ac propterea si ^.X!^^^w/>*^* > **»»* \ 
eo omnibus civitatis suae integris viribus accessissent occasio-2^^^ /fo^.^^*^- j 
nem magnae alicujus rei haud desperandam, omnibus viribus/'V'." Hf^f$* r *fl*''*Y € ~*' t ' 
connisi classem ingentem septuaginia duarum triremium parant;#" ' \"*^7* 
quam omni bellico apparatu ac nautico armamento instructam ^w^^^ e ^^yfn- u^t> 7 
omnique lelorum et machinarum genere refertam , onmi etiam/^fe^/^j^ '/^w^.^ i 
opulentia insignium armorum ac vestium ornarunt, magna vj ^SJ^^L^^j^c^t^^ \ 
argentearum sagittarum ac giobomm purpnrea fascia veIato->««^^^^«i^jJU*^./VK^ 
rum ia na^es imposita. Classem conscencU runt Mauroceniis^/^f^^^-^^yWr»^.^-!^**- 
ipse praelor, Lottus Gherardcscus Ugolini filius, omnisque fere "^j^* , k«W^v« ^r^*- } 



*>/•♦ fy^fj lu^rH^a*. rf JeL~c , 3<*&/^/*<~ '™yfv.tJir*Ju<^ ef*'** >» /jfc 

^ Vrryt^ i PH*. *fi*JLf A^ ^'cJLJyt^ ttft*. *~-w'~_* /^^ c^^X 



*A 



*&*< *»*V»h* +rrtp*h> tcUt+nx AA4**rC /tt-i*»* f*wf<~ «, jjfUl '*4t*^ tfWZ+rr** . ??U/ v *fm , f*mX>ft h 0^y*T*~K ^ 



&»+*+*& *ft V y^y hobilitntis ae juventulis flos, et quidquid roboris "m finibus 
tXc fVIS^Wwdr Pisania repertum est, tunquam di nicatione uhima de 



summa 



#£*-, 'iVi 4»*^'2**>* % rt P' deuret.iri. Cognito apparatu Genuenses Zacariam revoeant. 

A/ MtyJUf' lyfr&n Qui mandaio accepto consilium Sassaris petendae omittere in 

^^.^^S^.fc^Z^S^pt-aesenti coaclus, itineri eoufesum se dat , ac Genuam per- 

*'( -*JL*^ J*m*& f*<>^ ***&» poslquain Pisani , qii seorpionibus et aliis machinis al- 

fV^i*V v r^' lat ' s sagittas et globos q ios diximas contorserant , et probra 

lp+6' *, ■tfvv /t*S±$t> H* u lt a ingesserant arrogantibus clamaribus, abierant. Kes mira 

yi-r ' ^*#M*^c.^T aD annalibus tradiiur ab hora teriia ad vesperum novam clas- 

^l,Jy*^*»*/^ in octo et «Juinqnaginta riremiu n deductam. Tantam classem 

/ eVU*» Ubertus Auria, aiter ex Capitaneis ducendam sumpsit, Zaca- 

*j^***"-fy' "rianis navibus cum ipso duce sibi adjunctis. Praefectus hosti- 

A- <)'X}1* S*<u*f^ ****** i ej|j c | assem porquiribundus moao ad dexteram, modo ad 

Yvjfo^ ktoiT £'c*yrP* *>** laevam fleclens Corsicam tenuit. Ibi cerlior factus Pisanos in 

4*lr--«r h J/<fJ ***(y*^sua se recepisse, nihil cunctalus in iilos intendit, et secunda 

; f*u+Jt% P Q£*£f * **iavigatione usus M ioriam tenuit, quae insula est e regione 

U^ U* *»*&#• ' V^w^ortus-Pisani M. P. lH. prooul a litore. Pisani recenti gloria 

( ^+Jr-Ttrn, X-w*, Portus Geriuensis , quem insederant, inflati, arma repente ar- 

*4*i4/0 #k>>* /;»,ripuerunt, ei e faucibus Arni erumpentes aciem instruunt, 

\u J*r,A, i4 " to i ue propinquum hostem, qui »e in ipsos concitabat, invase- 

. i-unt» Mi^mis in.ie, et veteri odio ardeniibus animis utrinque 

i^l*J^ m J+*m.* v + ^ concu p P j lur> al q :e missiiibus prius, iuox gladiis et hastis con- 

X f<**+- V^yf «£j **serle pugnatur. lnceria tiiu st^tit vicioria, quousque praetoria 

^*^ Pisana a praetoria Genuensi ca;»ta, vexilloque, quod altera 

'^f '^l^/i nav{s gest-abat, dejecto, Pisanae naves quacumque facultas 

fr\f.{A%*'HJk ^^^-vdata est, eilusam fugam can-unt, perpaucacque pestem vita- 

m~ ±t LoLt-* ttjL+M*^ i-unt portu se includentes. Maxima pars depressa est, viginii 

' ^***.* beto a Genuensibus captaa. Desiderata fuisse sexdecim Pisa- 

/&^^%w*^^ , ^^ ,orum trkillia 9 partim captos, partim caesos, paullo plus , 

»ZwiX/AU^« **««• Villanius tradit. Qia tanta oiade factum, ut Pisani in posterum 

U * K*^j»A**fc£t* ^<*y>hunquam amplius caput ad pristinam fortunam erigere potue- 

h^w ' Ww-^i <y^*,rint, ut ex Foliela, Sabellico, Volaterrano^ Corio constat. 

v~**J*«w ! ,\^.+m<*mf9*** \nno 1287 Pisani et Genuenses jam bello diuturno fessi , 

, ^,^ t > rwi*^ o^A» de pace agere coeperunt, quae anno seq. 1288 tandem ad 

h' p*~^^'f*fhdr4*+* eliect im XVI. kah maii , perdicla est, iu haec utroque populo 

A-c£M^#X.'^S«^'MO.|^'Consentie-iite, i° Ut Pisani intra certum tempus Castellum Ca- 

tfftim^ifi&JLm^tfr^***.^,?^ e t quaedam alia S>rdiniae oppid;>, Genuensibus restitue- 

H L A.^JwW|^.t, 1 ii. 2° Ut C;rsic\ui re inquerent. 3/ Ut Genuense* bello 

hc«^ 5«* ***** y*6* , t'£J$&i>ioi Pisaubs resliiuerenU v 

■ Sl T - 



t* 




n*Vm 



jhU**i»4 «rmjy^ l^ <A'*jL^ ftsUUCU /,^Wj |i ^u. 1/uJ t~^l*a~y /m~X* ^rr <t>\'<~r*fft 
UrUUO yih IhUOl. *vV*. *£*( r»l*~u* c c-dt^rfn^^+rf" '****&+. .^A'A>»w «gj* f» *J» ? -C^U^. ' ' 
?'T+~4r'fJ /f flv Mpt*** Pf^^r^ynm^ti^^/tVfi*^'^^^**^ *»m U ryt-yi '■&****+. * r*«*** 
,*ri*lir*" ***< *v+<U-'/f+<*<- ***■ jjrrs^- i4k fVft£ **mb ivffv-r* jyj mU fU* f^^'*fi++r <" * 

' Hisce lcgibus pax convenit , JTgolmo Comitc, el GalluiMc 
Judice, qui tuin in summo uKjgi. iratu loeati rerum poiieban- ^ 
tur, aegiv iem ferentihus. Vci-cbautui- enim ne, eivitate tantae /"** * M&*j*i '#** 

mnltitndinis redilu rorroboraia, ipsorum polenlia et domiuatus r **^ *}4* /*u- 4"'*i 

iufringeretur, eujus impolenier exeroiti lacuiuin et 0(iium jam, ^25k- **•<%»♦ *JtfcA*'<*>***h 
cives eapere eocperal. Comes ilaquc cl Jndex, ut rem distur- Ijfkjfc* * /J*.^* ,vG&4J * 
barenl, eum Pisanis piralis, qui lum erant inSardinia, oocul-j,> ^lk fAh-rt"^ - *J~£*- 
te egerunt, ut res Genuenses vexarenl; quod illi unpigre '"T-fl,rfiftt^Mffe" *****+' 
exscqui inslituerunt eircumjecto mari excurrentes , ac praedaa y^^^^^i^t^ , Y^^ t 
navium et rerum Genuensium agentes. Turbavit ea res animog ^ ( '&+j&e>ft' \**Jt+4+** *\ 
Genuensium, missnsqne esl ea de causa Pisas Niculaus Petra^ ^-L^yC^ *q*&* ' <-"f u '***i 
tius fidem pacis violaiain conquesium , damnumque refici peii- &'***■& fcrrwPm 4* (f***- 
tum. Pii ftcforo fl Pisaium culpam a consilio publico avertere, et £* hJLJj' *s t f/* rf '* //r ~ t 
rem comibus verbis extraxerext^eterum eadem res longe a- ^rr^f^J^ **V '* t f tH ^ m ". 
criora odia Pisanorum in Ugrdinum aceendit. Conspiralione jC^J^ £rW** »' i**bjr t f'' 
igilur principum adversae factionis, cujus auctor et caput fuit *^v**>r <V r *7 * 
Rugerius Ubaldinus Archiepiscopus Pisanus, captus esl Ugo- Jf.j» ^»^yi ■iL*f£ **&< *'** 
linus. Qua in re Pisani immanis et execrandae saevitiae faci-vM^^ fai>fL /»r*** JSflf*- ■ 
nus ediderunt, parvulis ejus filiis cum palre in turri inelusis g^^A 4^'»J*v**+*2 A + 1 '* 
absque alimentis. Ita ex Foiieta, cui consentiunt Villanus, /«^^^^V '^ •^*7' <M,/r : 
Justinianus, Platina, et Sabellicus. il/fe^^H*^**^ ^ * \ 

Anno 1^589 Luchettus \uria cum classe qualuor trircuii.jm ^'^..('m^mJ (p ovt 
myoparonis, septem taridarum , ac nonnnilorum minuiionuii f ^ 4 r*Uv'tJi4u ****** *' f 
navigiorum cum pedestribus et equestribus eopns miss i> ai^ ^J^wi^», *9"f*** * 
ad recuperanda loca a Judice Ginercac per tempus belli, euru Cufe J&W '''"**' '***' - 
Pisanis gesti illis auctoribus , occupata. Pacta pecunia ea de h y J. ^^^v*^ f ^y'. t ^f^' « 
caussa a Pisanis exaeta; cedenieque Judice cum nonnihii ini- ■ i ^i^fh^-*^'*y /t ^*f r '\\ 
tio restitisset, nonnullisque locis, que retinere non poterat ah a&&C€&h'6^fcS".^ M *' 
illo incensis, Luchettus ioca amissa deinde recuperavit, quae iJt-iA+iftfaCTi*** •'**'?'' 
fuerunt arx Lulmetum, Roccavallis , Ginerca, Islria, quam fi- i\4i* %*++ *+Zr»~** '< 
«luciariam jussu publico Nicoiino Petratio dedil, exercituque 4 ^r*. $*/*+**' *** fy 1 ' 
paullum refeeto \leriam contenlit; m quam urbom inductus ^,*^»'A*^ e ^ , v 
est a familia Coriingorum, eujus princcps erai. Episcopus ipse iU**** ***4*' ( '' '> ** ^f^^^f 
Aleriensis, quae ^ens in fidc crga popuium Genuensem per- f*#* tp*****' *> ****** *>+{"** <t 
peluo manserat. Deindc Peirnm-laiam pctiit, ubi Uguceius ge- *. '/?< lOf^i* **'*'+"** ^ 
ner Judicis oppugnalioucm expectavit, nec haud diu susjinuiu /*^*- % ^t*> •/**■*'***>«*/ j 
Postea Luchettns arnia eircumfercns domino.s Bagnacae, Maiv -*4h<"" C*4fn ** 
chione.ii Viridis, Joanncilum Loretum Episcopum Marianenr *~fK / y****** '/^f"'*! 

M^* Unfu~ A*t'l* OU.A: /^ftor* .^^^ ,*un «*+,'** »W^*» *** fP*** * 
^tJLL f*f>/rr tv^f^JL %<U C^U \***~**~<rl *A+~'W* ****£»* * r*+r. y *4<^ ^ 

fcym*. i*4&t„ € fJL4'H *«U< jr ~l<: L*^ 

W^* *€4U. (U&K p£*~U~ f*+*4^ <_ fr~ JO «^rrv 'Hyrtimu. K ' <CfvUU~r* f J ^t tytS**' «***' ^ r~»'/f r*- 

f**+U?) c4U*-U W„-~JL^IU +L~L ^ ?+"?* "t *i»'t*VM4 > y^JU #y*L, ^aJ^/*'^^ i»# 

V/. ',-»»y, . t * / ... .,.,*-&*' _z_* 'J* +L .,jA- traSc *4'i*rCb 1~~<M* t*r~rU io^v f ~c4-rv< ! 



*f*~£ 



=?* Wr* IrfA orfc t< '*' tjp* % »+ t+J ! 4*~*rM ItAtfitrt *>YX*'*>* h +*}* U*>**"' *+&• cjh, */«^'^ 
~US rUt*. (UJLk fJZrU f-^UL. %_ fr~yO '**#*> 'U<hc4>~ r\ ' tf+XU+r* jjM ti;1%Mi«*t»*r~~~Jt*+ 
«+UtJ C4UJ± W^~J~*'U J~rJ ^ ?"¥?* «*»'+«#** > ^rM &yM~ Sf^fi^yr" * 
^V^Wr rM % A*<**f< ^W^M ^ ^*r\ "'"f f~~<rf> ~~+rr U ^ /W^* 



ftu^U^ ,YCc**£t (fr^**^V 6**T l &(*~ <*'#** '* /^^m. . A(>L~l'+''<>*xa'*<J> ^* **i'*u~< *'( **»+y 



^y^Jp&r&t? sem , qm omnes contra remp. arma tulerant , m antiquam 
diliouem et obedieiitiam redegit. Quibus rebus confeclis , in- 
"* sulaque pacata, Luchetlus se Bouifacium subduxit, ibique e- 
*$*** ^^ A xercitum dimisit. Qua re cognita Judex novis motibus excita- 



4 




■ '**"*■ *j?" ^ * f *>v5S ^*- 18 ' omni °P e contendil se in giatiam restitui. Repudiatus est; 

.'/~cum bominis postulata minus aequa visa fuissent. Ex Folieta. 

: ,f^*& Interea in Sardinia Genuenses Castellum Castri, et alia op- 

***pida a Pisanis promissa ex conditione pacis, hucusque habere 

nequiverant, et aequissima Pisanorum poslulata reique publi- 

^u^JstV^ ''t#**—*K / fA^cae utilia et perhonoriiica repudiarunt, cum de illis ingens 

wJU*W*#> * x /+»4*++*iL in consilio fuisset certamen. Petierant enim Pisani, ut dies 

¥(' C*r,ui. p*~y? 4»*ft* * arcis Caralitanae, qui appetebat, ex conditionibus pacis tra- 

jh^r^'ft'u^* /tt^i^f^^ dendae in annum prorogaretur; cavebantque reip. traditione 

h( iffttrU ; #^A^>*i£' : nonnuIlarum arcium in ipsa insula Sardiniae , ac turris Portus- 

*****\ *- f* jfcl*** t*'"**- pisani , arcis Gorgonae, ac quinquaginta obsidum; ad hoc re- 

y~t«Jh*ft>* v? Uy**+> /f*> liquam pecuniam debitam numerabant. Postulabant hoc Pisani , 

nv *^*** /h ^*»'<tfpvr»»c * ***v quia dux arcis Caralitanae illam Genuensibus die praescripto 

m»*\»***V **'<*/••/ «n^**».tradere non poterat. Impediebatur enim a Pisanis, qui in Sar- 

■Wt» a. JL^rfr^ &*«**+■ dinia Gherardeschis favebant. Guelfus enim Litiae comes Ugo- 

/tv u^mulJiVi |4 ' ^ lini fihus, audita patris ac fratrum nece, a rep. deficiens munivit 

$*/Z$*ffi $fr\* PP'd a Villae ecclesiarum ac etiam Domus-novae cum caslns 

?< u&<*'m C> tLi- ^ aratu '' i» Gioiosaeguardiae, et Aquaefridae, et proximis subur- 

» i ;'- fT^ biis. Interea Comes Lottus, alius miseri Ugolini fihus, condu- 

* ._ ctis ex Italia militibus fratri auxilianus, ac paternae injuriae 

A*y S^^/f ul 101 * sua j u,a armis tuebatur. 

^* /!**? rt'* '' f^ t4 f* Hisce incommodis ut mederetur, Comes Nero a Pisanis in 

^^^^^♦^/^^•^j^Sardiniam missus fuit, qui cum Mariano Judice Arborensi , 

«^w»WiJj&x W^r Pisanorum fautore, armis conjunctis obsidet in primis oppi- 

% ' ^putiM^t- Afr > < nr4rv^ lim Domus-novae, cujus arx statim capta fuit a Lupo Lam- 

berlino, et centum sagittariis Caralitanis tradita, qui eam te- 

nerent. Sed iis ad unum mox trucidatis, Domus-noviani cum 

ceteris quotidie velitantes animis crevere praesertim in sub- 

sidium adveniente ex Villa ecclesiarum Comite Guelfo, cum 

multis copiis. Ei vero obviam facti Judex Marianus et Comes 

Nero ad praelium adigunt, fortiterque pugnantes superant , 

fundunt, et capiunt. Quod ubi Lottus novit, deditione Villac 

ecclesiarum, et alioium locorum fratrem praestantissimae pie- 

tatis exemplo redemit; quem poslea apud Seplem-fontes gra- 

•->- ^. 



109 
vi fehri correptum amisit. Nec diu ipse Loltus tot adversis 
supcrslcs fnit. Quare Judex Marianus, et Pisaui oppida Villae 
ecclesiarum et Domus-novac moeniis nudant, et exercitum di- 
mitlunt, hrmatis antea praesidio castellis, et oppidulis, ut re- 
feriuit antiquus codex MS , et Hispani auctores. 

Anno 1290 quiuu Pisani promissa non facerent , neque ar- 
cem Caralitanam ex pacis conditionibus traderent novo bello 
a Genuensibus petiti sunt. 

Anno 1297 Ninus Gallurae Judex Ugolini saepius memorati 
nepos a Pisanis exulare coactus in Sardiniam cum exercitu tA^, 11«'$ f~ ^—^ 
venit, et foedere inito cum Sassarensibus, cum Marchione ^^/a<- *ui««w- ytUt*~* 
Malaspina , et Branca de Auria, bellum parat in Judicem Ar- ^,^^^*'^ 
borensem, et citra pontem fluminis Thyrsi non procul ab fes^^ +* ^y *£~r" 1 
Oristagno castrametatus hostilibus incursionibus omnia incen- 1 'ry*K*n* 

diis et rapinis vastat. Deinde solus oppidum Marae Arbarei *^y cAu*&a<y, *** T*~/- 
invadens , capit et vicina loca populatur; praedaque onustus "* &< 4** o**^c >»**-*- 
in Galluram metu praevalidioris inimici jam adventantis regre- 1^**^~ i^+^^ty^f^ 
ditur, iisdem auctoribus referentibus. ^t^f^ iT^JZ^ 

Anno 1299 quo Genuenses a bello Veneto , inita pace , ^^^^^^Ta^f **-- 
quievere , veriti Pisani ne illi molesto negotio liberati arma '^"l ^"IJ ~T-/&^U~ 
in ipsos verterent, ob non servatas pacis conditiones, cum ^/ 4 T** r ^'/XH 

impares se sentirent, compulsi sunt inducias a Geuuensibus *^ 

in viginti septem annos redimere, urbe Sassaris Genuensibus,; t ■**++-' fj+^" 
et omnibus, quae in Corsica tenebant, relictis; ad hoc cen- ' 

tum triginta quinque millibus librarum Genuensium pro im- /,w ^T*^ *rtA 

pensis in belium factis, persolutis, ut ex Folieta, Justiniano,> ^^f^^S^J^Htr**. 
et Villanio constat. y^K» m J^r ' " " 

Ceterum Sassaris urbem nonnisi pactis, et concessis prius ^* a^jJiLCJ 
quibusdam privilegiis, datisque immunitatibus, habere potue- ** uJr * t *^fy 
runt Genuenses, novaque statuta condita fuerunt, quibus inter» *~"~ ViJ 7 4^ 
cetera sancitum fuit, ne ullus Pisanus in urbem admitteretur, J^ * 2h'<~ /v* 7^U f 
nullumque subsidium Terranovanis darelur: urbem autem ipsam 
Potestas moenibus et fossa circumeingere teneretur, ut ex 
ipsius civitatis Sassaritanae monumentis in archivio conditis 
constat. 







110 

Ees Ecclesiasticae. 



His temporibus, quibus Genuenses de jure Sardiniae el Cor- 
sieae cum Pisanis certarunt, lis orta fuit de jure episeo- 
porum inaugurandorum. Nam anno 1119 ulerque populus Cor- 
sieae Episeopos apud se conseerari voiebant, Sigonio, Fofieia, 
el Interiano referenlibus. Quare anno H20 Callistus 11. e Pan- 
nonia Rotnam iter agens eos voluit Pisis componere; nec 
inoduui inveniens rem in aliud tempus distulit; et Pisanis , a 
quibus receptus liberali hospilio fuerai, donationem Sardiniae 
ampiissnnis tabulis confirmavit, et, ut inquit Voiaterranus , 
insulam illam de novo concessit. Anno deiude 1125 idem 
Callistus q:mm concilium universae Ecclesiae Romae haberet 
( q lod est Lateranense l. ) orutonbus utriusque populi , ac 
Corsorum in urbem evocatis , caussa cognita, judicium de 
inauguratiooe Episcoporum de concilii assensu tulil; quo ab- 
rogatis omnibus iis, quae secundum Pisanos antea decreveral, 
jus onane Episeoporum inaugurandorum utrinque populo abju- 
dicatum ad Pontifices Romanos in posterum revocavit. Quod 
Pisani aegre ferentes, ne commeatu quidem petito, indignabun li 
ac frementes Roma excesserunt, et ballum contra Genuenses 
instaurarunt anno sequenti, ut ex Folieta , Interiano, et Si- 
gonio constat. 

Anno 1152 Innocentius II. finem hujus discordiae imponere 
voluitj et ut inter Pisanos ac Gen icnscs tirmior atque perpe- 
tua pax esset, in primis Episcopum G^nuensem ab obedientia 
Archiepiscopi Mediolanen. exemit, et Archiepiscopi titulo deco- 
ravit, eique dimidiam Episcoporum Corsieae partem subjecit; 
qua dignitate primus usus est Syrus: postea Pisanam Ecclesiani 
fecit metropolitanam, et alteram partem Episcoporum Corsi- 
cae, ac etiam Populonien. in Italia, et Civitaten. et Galtellinen. 
in Sardinia Episcopos illi subposuit, ut ex Sigonio, Sabellico, 
/Enea Sylvio, Blondo, Villanio, Zurita , et epistola lnnocentii 
Papae III. constat. 

Anno 1155 Hadrianus IV. amplissimo chirographo ea omnia 
firmavit, et Pisano Arehiepiscopo primatun Turritanae pro- 
vinciae concessit. Idque postea auctoritate aposlolica infrascri- 



111 

pli Pontitivs ndprohnmnl , nempe ann. 1160 Alcxaiider 1(1. 
anno 1188 Clemens 111. anno 1 19 c 2 Celcstinus Hl. auuo 1199 
Inuoeenlius 1(1. 

Ilic lnnoeeuiius priuiatum Ecclesiae Caralitanen. el Arboren. 
II h \\i\o Lanfraneo Archiepiscopo Pisano , ejusque suecessori- 
bus eoneessu. 

Le^alio.n m quoque Sardiniae , qua prius usus fuit anuo 
1074 Papilionen. Episcopus , coucessit eidem Praesuli Pisano, 
auno cireilcr 109«'). Urbanus U , eaniq ic ititrascripli Ponliti- 
res eouhi iuarunt, nempe ann. 1132 Innoeentius II; ann. 1 1 15 
Eligerritls 111 ; ann. 1:255 Vnasiasius IV ; ann. J 1 9 1 Caelestinus 
III; ann. 1198 (nnoceinius 111 , qui Ubaldo Piisano Archiepi- 
scopo in hunc modum scripsit. 

I N N C E N T I U S EPISCOPUS 

Seivus Seivonun Dci 

Venerabili fralri Ubaldo Plsano Arcbiep. ejusque suceessoribus canonice 
substituendis in perpeluum. 

« Si Siia cuique jura illibata servamus, et eos, qui iti Ec- 

w clesia Dei pro iijjuncto sibi officio el devotione sincera plus 

« aliis elaboranl, digna retributionis vicissitudine diligenlius a<5 

« spccialius bonoramus, quod nostrum est juxta commune de- 

« biium sicut debemus exequimur , et Apostolicae Sedis ho- 

« norem inlcgre cuslodimus. Proinde quum fel. mem. Prae- 

« decessor Noster lnnocentius Papa de discordia et guerra , 

« quae inler Pisanam , et Januensem civitates extitit , multas 

« hominum elaJes et Christianorum captivitates inumeras pro- 

« venisse considerans utriusque partis saluti tam spiritualiter , 

« quam temporaliler paterna sollicitudine studuerit providere , 

« atque pro bono pacis et recompensatione episcop ituum , quos 

« utique a praedecessoribus nostris Rom. Pont. Eeelesiae Pisauae 

« in insula Corsieae concessos, a praedecessore tuo bon. mem. 

« Archiepiscopo Huberto accepit, in Galhtriensi Judicatu duos 

« episcopalus G iltellinen videlicet et Civitaten. et Populomeit. 

« episcopatum sibi ct suis successoribus, ct per eos Ecclcsiac Pi- 



1T2 . . . . 

« sanae concessit , et metroplitano jure snbjecit , Nos qui m 
i Sedis Apostoiicae adminislrationem disponente Dommo sibi 
« successimus, eamdem concessionem nostrorum bon. mem. 
« Adriani , Alexandri , Clementis , et Gaelestini PP. vestigus 
k inhaerentes, auctoritate Apostolica confirmamus , et ralam 
« manere censemus. Praedecessorum quoque nostrorum vestigns 
« inhaerentes vobis primatus honorem Turritanae provmc.ae 
« confirmamus. Ad majorem etiam honoris cumulum Pisanae 
« civitatis, ut Pisana Ecclesia cum universo ejusdem civitatis 
« populo in fidelitate atque devotione sanctae Rom. Ecclesiae 
« jugiter perseveret, et in ipsa quotidie augmentetur. Pro de- 
« voiione quoque et honestate tua, frater Hubalde Pisane Ar- 
« chiepiscope, personam tuam, et per Te Pisanam Ecclesiam 
« ampliore munere volumus decorare. Tibi ergo, tuisque suc- 
« cessoribus primatum super Caralitanam et Arborensem pro- 
« vincias datum concedimus , et auctorilate Sedis Apostolicae 
« confirmamus, ita quidem ut eos ad concihum vocandi, ex- 
« cessus eorum corrigendi , et in doctrina Apostolica conhr- 
« mandi,atque cetera omnia, quae ad jus pnmatus pertineni , 
« in eos exercendi habeatis liberam facultatem. Verum tamen 
« supradictarum duarum provinciarum Archiep.scopos ad con- 
« cilium non vocabitis Pisas sine scientia Poiitihcis Homam : 
« super Turritanam vero provinciam disrnitatem pnmatus, sicut 
« a praedecessoribus nostris Ecclesiae Pisanae concessum est, 
« habeatis. Legationem quoque Sardiniae a praedecessore no- 
« stro Papa Urbano praedecessoribus tuis concessam , et tel. 
« mem. Innocentii , et sanctae recordationis Eugenu, Anasta- 
« sii, et Caelestini Romanorum Pontificum pnvilegns in per- 
petuum roboratam, Tibi, tuisque successoribus , praesentis 
scripti pagina confirmamus, et confirmationem ipsamratam, 
« et inconvulsam perpetuis temporibus decernimus permanere. 
Denique ut Pisana civitas, quae favore caelestis numinis de 
inimicis christiani nominis victoriam frequenter obtiniut, et 
« eorum urbes plurimas subjugavit, amplius honoretur, equo 
« albo cum navo albo in processionibus utendi , et crucem , 
« vexillum scilicet Dominicum , per subjectas vobis provmcias 
« portandi , et per spatium illud Volaterranensis episcopatus , 
« quo de Pisano Archiepiscopatu ad Populon. transilur, l»hi 



113 
vt ei tuis successoribus licentiam damus. Pallii quoque usum 
« fraternilali tuae concedimus, ut videlieet secundum consue- 
« tudinem Pisanae Eeclesiae perfruaris , et in consecratione 
« trium episcoporum in Corsica , Aleriensis videlicet, Adja- 
« eensis , ct Sagonensis , ac praediclorum duorum in Sardi- 
« nia , et Populonicnsis cpiscopi , quorum melropoSitanus 
« exisiis. Si qua igitiir in futurum eeclesiasliea , secularisque 
« persona hane noslrae eonslltulionis paginam sciens conlra 
« eam temere venire tenlaverit ,...». Dalum Lateraui per 
manum Rainaldi Dom. Papae cancellarii vicem agentis ind. 1 
Incarnat. Domin. anno 1198 pont. nosfri an. prim. 

Ab eo lempore praesules Pisani Sardiniae primatum et le- 
gationem babuere usque ad annum 1240 , quo S. P. Gregorius 
IX. regnum Sardiniae a Pisanis ob sacrilegium contra Cardi- 
nales et Rpiscopos ad conciiium , nt superius diximus, euntes 
ab eis perpetratum , ademit , ut Volaterranus , Sabellicus , et 
Vilianius referunt. Oua lempestate bosee bonores amisisse cre- 
duntur Arcbiep. Pisani ; quod eam legationem Arcbiep. Tur- 
ritanum postea habuisse Iegimus in aniiquo MS. Codice , in 
Ecclesia Usellensi recondito, in quo apparet Prosperum insi- 
gnem Arebiepiseopum Turrilannm ea usum fuisse. Hic enim , 
anno 1255 omnes Sr.diniae praesules aceersivit in oppidum 
Bonarcadi , ubi synodum celebravit , atque unam supra tri- 
ginta constituliones sancivit. In quo consilio imrascripli anti- 
stiles euitere , nempe Arebiepp. Turrilanus , Caraiiianus , et 
Arborensis , et epp. Terralbensis , Suellensis , Sulcitanus , Ci- 
vitatensis , Usellensis , S. Justae , Plovacensis , Doliensis , Ot- 
tanensis , Sorrensis , et abbas s. Mariae de Saccargia Ord. 
Camaklulensis. 

Anno 1265 Arcbiepis. Turritanus fuit legatus Apostolicus 
Sardiniae , ut in annalibus Genuensibus refert Justinianus , et 
Inlerianus. 

Anno 1305 Raymundus Episcopus Valentinus fuit Iegatus 
Sardiuiae et Corsicae. 

Anno 1504 , VI. id. jun. Benedictus Papa XI. eam legatio- 
nem, el per triennium deeimarum pereeplionem ex suis regnis 
concessit Jaeobo II. Aragoniae Regi , quem prius Sardiniae et 
Corsicae regein ereaverai , ut tradit Zuvita libr. V. eap. 65, 

/6 



114 

Anno 1526 Johannes Ursinus fuit legatus Sardiniae et Cor« 
sicae , teste Villanio. 

Post haec nuiium aiium legi habuisse primalum vel legatio- 
tiem Sarcliniae et Corsioae ; sed ejus loco institutum fuisse 
0;ficium Judicis gravaminum et appellationum , de quo infe- 
rius , suo loco , dicemus. 

Hac tempestate , qua Pisani dominatum in Sardiniae tene- 
bailt , anno nempe 1088 pretiosa corpora ss. rnm. Ephysi et 
Potiti , quae in Nora Sardiniae urbe intra provinciam Carali- 
tanum diu conquieverant , subtracta fuere , et Pisas magno 
Sardorum moerore translati, ac in Basilica s. Mariae decenter 
collocata III. kal. scpt. ut in eorum vitis el translationibus 
in archivio Pisanae Eeelesiae condiiis constat. 

x^nno 1227 corpora beatorum Trani et Nicolai anachorita- 
rum , monitu B. M. Virginis > fuerunt in Loco-Sancto Gallu- 
rensis provinciae reperta , eoqne in loco tria ternpla a Sardis 
constructa , quorum unum B. Mariae , alterum B. Trano , et 
tertium B. Nicolao, dicata fuere, multisque bonis locupletata, 
et indulgentiis a Johanne , Cardinale Avenionensi , Papae Ho- 
horii II. legalo , decorata sunt , ut in dictarum ecclesiarum 
MS. Codice, a Ludovico Episcopo Euiporien. et Civitaten. ad- 
probato , conslal. 

Ea etiam tempestate s. Dominicus Calaguritanus in Corsicam 
veniens oratorium in ecclesia sanctae Pacis condidit anno 
circiter 1220 ut refert Cyprianus Manenti. Quare etiam ia 
Sardiniam propinquam insulam commigrasse , et conventum 
ordinis Praedicaloru.n , a se recens instituti, construxisse cre- 
ditur. Fuerunt enim in Sardinia non multis post annis celebres 
Conventus frairum Praedicatorum, et fratrum Minorum s. Fran- 
cisci , ut ex multis monumentis constat. 

Praeterea Genuensium et Pisanorum temporibus insignes in 
ecclesiarum regimine fuerunt infraseripti Archiep. 

In Provincia Turritana — Ecclesia Turrit. 

Anno 1065 Simon ..... Archiep. Turritanus. 
1075 Conslanlinus de Castra Arcliiep. Turrit. a Gregorio 
Papa VII. Capua consecraUis ejusque Iegatus in Sardinia. 



1090 Christophorus Archiep. Turrit. 

1117 Viialis Tola Archiep. Turrit. 

1156 IVIanfridus Archiep. Turrit. 

11^)5 Atho Arohiep. Turrit. 

1155 Petrus de Canneto Arcliiep. Turrit. 

1 1 i 6 Albertus Monachus Montis Cassiui Ord. s. Benedicti 
Arch. Turrit. 

1230 Opizzo Genuensis Archiep. Turrit. 

125^ Prosper Archiep. Turril. Sardin. et Corsicae legatns , 
qui praefuit Conciiio Bouarcadensi, in quo praeler alia con- 
sfitutum est, de sanctis non canonizatis, et de reiiqois tollendis 
inconsulto Pontif. expositis, et de demolitione ecclesiarum ipsis 
erectarum ; quod decretum dicitur a Pontifice confirmatum et 
exeeutioni demandatum. Hic primus fuit qui coepit Sassari 
morari. 

1278 Torgotorius Archiep. Turritanus. Hic Archiepiscopus 
VIII. kal. octobres quatuor parochiales ecclesias , nempe s. 
Catharinae , s. Xisti, s. Donati, et s. Apoilinaris in urbe Sas- 
saris erexit , consentiente Petro Fara plebano s. Nicolai in 
in eadem urbe. 

1295 Theodosius de Pisis Archiep. Turritan. Hic condi* 
dit sacellum quod est in aedibus Archiepiseopalibus, ut ffoset 
lapis ad fores positus Annn Domini 1313 tempnr?. Dom.^ 
Bonifacii Papae VIII, Pater et Dominus Theodosius Ar- 
chiepiscopus Turritanus , natione Pisanus , fecii jieri istam 
ecclesiam ad honorem B. Andreae Apostoli 

Ecclesia Plovacensis. 

1090 Jacentinus Episcopus Plovacensis. 
1156 Constantinus Persicu Epis. Plovacen. 
1187 Conslantinus De L»lla Epis. Plovacen. 

Ecclesia Bisarch iensis. 

1102 Constantinus Madrone Episcopus Bisarehiensig, 
ll^o Marianus Thelle Episc. Bisar.chicn. 
1174 Johannes Thelle Epis. BisarcVien, 







Ecc lcsia Emporicns is. 

1165 Comita Dc Martis Episcopus Emporiensis. 
1187 Petrus De Martis Eps. Emporien. 

Ecclcsia Sorrcnsis. 
1153 Johannes De Sarga Eps. Sorrensis. 



vZL t^^J+^.tff*** I n Provincia Arborcnsi — Ecclcsia Arborcn. 

'?##»« ^r 4 A' kfpm'*U iMffi Theodinus Archiep. Arborensis. 

1182 Comita De Mare, dictus etiam Comita De Lacone 

t,r**+* >»* »•#<** ottT* t0** a . . » ■ 

' & ****** 4** !u* Archieps. Arbor. 

*y T? , j! %J, 1193 Justus nalione Genuensis Archieps. Hic varis crimini- 
^ * r *r»* \y U$ accusatus, ejusque causa ab lnnocentio III. Archiep. Ca- 
u ralitano, Archiep. Turritauo electo, et Episcopo Sorrensi com- 
^/^Vm missa r^.rj^ 

*ff*+ti+fu' ,U*U~»,^«»«* 1^28 Torgotonus De Muru, Archiep. Arbor. Hic templum 
^^^/'^^^^^t^^^maximum metropolitauae Ecclesiae, auxilium praestante Judice 
****» fuStdU W* hyJf. Mariano , construxit. 

'nt4*U*<'+Arrtsrft'nXc iJf*+~ 



I 



Ecclcsia Usellcnsis. 



*** 1193 Comita Baie Episcopus Usellensis 



r 



u \*JL»sd % t&fJt. 



1234 Johannes Marras Eps. Usellen. 

Ecclesia S. Justae. 



1185 Ugo Episcopus s. Justae, qui a Judice Arborensi 
missus est ad Imperatorem Fridericum Barbarossam, ut Bari- 
sonem Regem Sardiniae crearet. 

1196 Slephanus Eps. s. Justae. 

122# Pelrus De Martis Eps. s. Justae. 



117 
Ecclcsia Tcrralbcnsis. 

1 l \\ Mariaiius Episcopus Terralbensis. Hic insignem s. Peiri 
Tcrralbensis Ecolesiam Cathedraiem iabricandam euravit , uti 
c\ inscriptione , quac super ejusdem jauua visitur, fit mauifc- 
sium. yfimi Domini cum millc et ceiiium quadra^inta qua- 
tuor currerent, maii die dccima, Episcopus Marianus liaec 
posuit Liniina. 

1195 Marianus II. De Zorrachi Eps. Tewalben. 

1254 Gontinus ( Conslantinus ) De Sueigo fips. Terralben. 

In Provincia Caralitana — Ecclcsia Caralit. 

1150 Petrus Archiepiscopus Caralitanus, qui ab Honorio 11. 
R. P. concessa habuit Pallium, et Clcricorum decedentium 
spolia; et restauravit ornaviiq.ie Ecclesiam s. Anliochi de Sul- 
cis, ut docet haec inscriptio, quae in eadem Ecclesia legitur. 

AULA . MICAT . UBI . COKPUS . BEATI . SCI 
ANTIOCHI . QUIEBIT . IN . GLORIA 
YTRTUTIS . OPUS . REPARANTE . MINTSTRO 
PONTIFICIS . CHRISTI . SIC . DECET . ESSE . DOMUM 
QUAM . PETRUS . ANTISTES . CULTUS . SPLEJSDO 
BE . NOBABITQUIS . MARMORIBUS . TITULIS 
NOBILITATE . FIDEI . DICATU . D. XIII. KAL. FEBR. 

1163 Bonitus Archiep. Caralitanus. 

1185 Ricus Archiep. Caralitanus, qui ab Innocentio III. R. 
P. ad multa dissidia in Sardinia orta eomponenda electus est, 
et caussa Archiep. Arbor. Jusii commissa est. 

1259 Leonardus Romanus Archiep. Carai. 

1296 Jacobus De Abbate Archiep. Caral. 



m 

Ecclesia Doliensis. 

1069 Vigilius Episeopus Doliensis. 

1112 Benedictus Monachus Coenobii s. Victoris Massiliensis 
Ord. s. Benerlicti Eps. Dolicn. 
1165 Roclulphiis Eps. Dolien. 

Ecclesia Suellensis , seu Barbariensis. 

. . . s. Gregorius Episcopus Suellensis 
1112 Johannes Eps. Barbariensis. 
1163 Petrus Eps. Barbarien. 

1220 N. N. Eps. Suellen. a Canonicis Caralitanis hoc anno 
m Archiepiscopum electus. 

Ecclesia Sulcitana. 

1083 Raymundus Episcopus Sulcitanus. 
1112 Arnaldus Eps. Sulcitanus. 
1165 Aymo Eps. SulciCanus. 
1206 Bandinus Eps. Sulcitanus. 

Judices Sardiniae. 

Judex Sardiniae unus tantum fuit olim, qui regio more 
insulae dominabatur, a Romanis Pontificibus constitutus; quod 
ex Leonis Papae IV. epistolis, superius recitatis , liquido con- 
stat. Anno tamen 1050, quo Pisani, Saracenis devictis insulam 
occuparunt, omnem terram in quatuor partes divisere, Turri- 
tanam videlicet, quae Logudorus etiam est dicta, Caralitanam, 
Arborensem, et Gallurensem, singulisque partibus singulos 
judices ex primoribus civitatis suae familiis praefecerunt , ut 
ex Christophoro Landino , Sigonio, et Volaterrano constat. 

Hi quatuor Judices paullatim temporum progressu reges 
facti sunt, et eorum primi fuere Judices Logudori et Caralis, 
qui regium nomen sumpsere, ut inquit Maynoldus. Nam Leo 
Cardinalis Osiiensis, sedente Alexandro II. circa annum 1060 



m 

nommat duoa Reges Sardiniae, nempe fiarisonem, et Torqui- 
tomun, quorum quidem unum Logudori, altcrum Carahs e- 
gem fuissc IVIaynoldus docet, cum Barison Arborea?, et H; n- 
ricus, seu Heneius Gallurae primi Reges, longe postea fuerint, 
ut suo quidem loco dieemus. 

Ab his omnibus Sardiuiae regni titulus usurpabatur, quam- 
vis eorum quisque nonnisi unius quadrantis dominus essel. Quis- 
que modo cuin Pisanis, modo cum Genuensibus foedus habe- 
bat. censumque sive islis, sive illis, omnes pendebant, ut e* 
Justiniano, et anliquis MSS. codicibus, vulgo Condaghes di» 
ctis, constat. Practerea osnnes hi Judices obedientiam et fide- 
litatem per jusjuranduro Rom. Pontificibus praeslabant. Cumque 
sucetssu temporis, illud praestare omisissent, Gregorius VII- 
anoo eirciler 1075 Constantinum de Castra Arehiep. Turrit. 
ad eos legatum misit, cum suis literis dat. Capuae idib. oct. 
in huuc modum. 

GREGORIUS EPISCOPUS 
Seivas Servorum Dei 

Mariano Turrensi , Honroco Arborensi, Honroco Caralitano, et Constantino 
Gallurensi Judicibus Sardiniae salutem et Apostolicam benedictionem. 

« Vobis et omnibus qui Christum venerantur, cognitum est 
« quod Rom. Ecclesia universalis sit mater omnium christia- 
« norum, quae licet ex consideratione oflicii omnium gentium 
m saluti debeat invigilare, specialiter tamen et quodammodo 
« privatim, vobis soilicitudinem oportet eam impendere. Ve- 
* rum quia negligentia antecessorum vestrorum charitas illa 
« friguit, quae antiquis temporibus, inter Romanam Ecclesiam 
« et genlem veslram fuit, in tantum ut a nobis, plusquam 
« gentes, quae sunt in fine mundi, vos extraneos fecistis, 
« quo Christiana religio inter vos ad maximum detrimeiHum 
« devenerit; unde multuin vobis necessarium est, ut de salute 
« animarnm vestrarum studiosius admodum cogitetis, et ma- 
« trem vestram Romanam Eeelesiam , sieut legitimi filii. re- 
« cognoscalis; et eam devotionem, quam antiqui parentes 



120 
« vestri impenderunt , vos qnoque impendatis. Nostri autem 
« desidcrii est non solum de liberatione animarum veslrarum 
« ciifam velle babere, sed etiam de salvatione patriae vesirae, 
« soliieitius invigiiare; unde si verba nostra sicut, decet, de- 
« voti receperitis., gloriam el honorem in praesenti et in fu- 
« tura vita obtinebitis. Quod si aliter, quod non speramus , 
« feceritis, el ad sonum exhortationis , nostrae aurem debilae 
« obedientiae non inelinaveritis, non noslrae incuriae, sed 
« veslrae poteritis culpae imputare , si quid periculi patriae 
« veslrae coniigerit. Cetera, quae de sdute et honore vestro 
« tractamus, magna ex parte confratri nostro Constantino 
« Turrensi A.rchiep. vobis referenda commisimus. At cum le- 
« gatus Noster, quern, Deo annuente , in proximo miltere 
« disponimus, ad vos venerit, voluntatem nostram pleniter 
« vobis signincabit, et quod gloriae et honori vestro conde- 
« cet, apertius enarrabit ». 

Lectis his litteris, et auditis, quae a Constanlino Archiepi- 
scopo relata fuere, Judices nihil certi statuerunt. Sed Honrocus 
Judex Caralitanus Romam ire decrevit, atque ita plunes com- 
meatum a Gregorio efflagitavit ; qui Pontifex XVII. kal. iebr. 
in hunc modum ei rescripsit. 

« Litteras tuas accepimus, in quibus te ad Nos velle ve- 
« nire continebatur. Nobis ltaque placet, ut venias, et cum 
« omni securitate postquam ad lilus nostrum veneris eundo 
« et redeundo per fines terrae Nostrae , te migi are posse 
« nullatenus tibi dubitandum esse scias. Praeterea admone- 
« mus prudentiam tuam, ut de caussa, quam per Archiepi- 
« scopum Constantinum Turrensem, hoc in anno a nobis 
« Capuae consecratum , tibi mandavimus, cum ceteris Sardi- 
« niae Judicibus loquaris, et firmiter inter vos communicato 
« consilio, quidquid vobis inde cordi et animo sit, celeri 
« Nobis responsione notificate; scientes quod, nisi hoc anno, 
« certa nobis, super hac re, ratione respondebitis, nec am- 
« piius vestra responsa quaeremus, nec ulterius jus et honorem 
« s. Petri Urequisitum relinquemus ». Haec in Regesto ejus- 
dem, in Bibliotheca Vaticana recondito, adparet epistola. 

Anno sequenti 1074 ad haec misit idem Gregorius Papa 
Populonienscm Episcopum, cui debitus honor, et jus fuit ab 



I2J 
Honroco Jiulice Caralitano pcrsolutum , ut patet ex ejusdem 
Gregorii Papae epistola, quae in dicto Regesto legitur iri hunc 
niodum : 

« Gratias omnipotcnti Dco rcfcrimus, quia tua sublimitas 
« R. Pctrum rceognoscens debitum bonorem et reverentiam 
« legato Nostro Populoniensi Episcopo exbibuit: ac proinde 
« ila devolionem tuam in illo suscipimus, quasi Nobis, sicut 
« B. Petro, pracstileris, dicente Domino: Qai vos recipit , 
« me recipit. Dileclionem ergo tuam monemus, ut ea , quae 
« a praefato legato Nostro, atque Haronnc prudenti viro , 
« audiisti, alta memoria semper retineas, si et tui memoriam 
« ante Dominum jugiter esse desideras. Nos enim memorati 
« Episcopi bortatu, et precibus, qui se a te reverenter susce- 
« ptum, honorificeque tractatum testatur, apud illum , cujus 
« vices, licet indigni , fungimur, te in mente specialiter dein- 
« ceps babere optamus ». Et infra: « Nolumus scientiam tuam 
« latere Nobis terram vestram a mullis gentibus esse petitam; 
« maxima servitia, si eam permiserimus invadi, fuisse pro- 
« missa; ita ut medietalem totius terrae nostro usui vellent 
« relinquere, partemque allcram ad fidelitatem nostram sibi 
« habere. Cumque boc non solum a Romanis, Tbuscis, ct 
« Longobardis, sed etiam a quibusdam ultramontanis, crebro 
« a Nobis esset postulatum, nemini in ea re ucquam assen- 
« sum dare decrevimus, donec ad vos legatum Nostrum mit- 
« tentes, animum vestrum deprebenderemus. Ideo autem quia 
« devotionem te habere in Legalo Nostro monstrasti; si cam 
« sicut oportet, scrvare semper volueris, non solum pcr Nos, 
« nulli ingrediendi terram vestram Iicentia dabitur; sed etiam 
« qui attentaverit^, et saeculariter et spiritualiter prohibebitur 
« a Nobis, ac repulsabitur. Auxilium denique B. Pctri, si ih 
« ipsius fidelitate perseveraveritis , procul dubio, quod non 
« deerit vobis, et hic et in futurum promittimus ». 

Hoc jus Sardiniae, Romanis Pontificibus debiium, usurparc 
coepit , ut diximus , lmperator Fridericus Barbarossa , atque 
ita Sardiniae et Corsicae tributa exegit. Cnjus rei indignitafe 
motus Hadrianus IV. anno clrciter 1158 quafuor Cardinales, 
Octavianum nempe, Hcnricum, Wilelmum , et Vidonem Cre- 
monensem ad Fridericum destinavit, qui iHurii apud Bononiam 



conteriientes , inler alia postularunt, ut Sanliniae et Corsicae 
trihuta restituerei, quemadmocluni referl Carolus Sigonius L. XI I. 
Praeterea anno circiter 1202 Pisanus Archiep. exegit ab 
Judice Caralitano jurauieniuoj ficlelitatis praestari solitum Ro- 
tnanis Pontificibus , et eorutn nomine Archiepiscopo Turritano. 
Quod Innocentius Papa 111. moleste tulit, atque Pisano Arcbiep. 
has dedit literas , * Si diligertti penses animo , quid illa la- 
« bernaculi arca significet , in qua cum tabulis virga simul et 
« manna sunt, jubente domino, nequaquam Nos tibi scripsisse 
m dure et aspere repulares, cum in pectore Romani Pontificis , 
« qui universis ecclesiarum praelatis praeesse, Deo auctore , di- 
c gnoscitur , el virga correptionis et manna debeat esse dulce- 
c dinis , ut altera foveat humiles et devotos, el reliqua rebelles 
c feriat et puniat delinquentes. Hinc est, quod illius vulneribus 
c sanandis , quem Satnaritanus duxit in stabulum, vinuni adibe- 
c tur et oleum , ut nisi commonitionis et exhortationis oleo de- 
linquentiam vulnera foveantur, vinum ecclesiasticae severitatis 
subsequatur. Licet igitur ex iis , quae praemissimus , contem- 
ptis monitis Nostris,et mandatis, quibus nisi fuimus fraterni- 
tatem tuam frequenter inducere, ut dilectum filium noslrum 
c \V. marchionem Missae Judicem Caralitanum a juranienlo 
c fidelilatis absolveres, quod exhiberi tibi et ecclesiae Pisanae 
c fecisti, ut eo non obstante Nobis et Ecclesiae Romane jura- 
c ret; quod incunctanier dcbuisses exequi, et renuisti tamen , 
c hon solum asperilale verboru.n, sed exequutione forsitan po- 
« tuisserntts in te procedere ecclesiasticae disciplinae ; ciim 
c jara dictus Judicatus ad jus et proprietatem B. Petri perti- 
« neat f sicutt tota Sardinia ad nullum alium pertinet , nec 
€ ex medietate , parte; nec sit quidq.iam rationabiliter adlega- 
« tum, quare tibi licuerit pro te, vel ecclesia tua a praedicto 
« Narchione Massae Judice Caralitano fidelitatis exigere jura- 
« mentum . . . ». Sequitur paullo post « Super alio vero arli- 
« Culo taliter respondisti , quod ab eo tempore , quo fuistt 
c Assumplus ad Praesulalus oifieium , juranoentuui tidelitatis , 
» pro Sede Apostolica, ab ipsis Judicibus recepisti. Scias 
c tamen per Archiepiscopum Villanum praedecessorem tuu.n 
c virum magnae a clorilalis el honestatis , qui longo tempoie 
# iii cttria roiiiana exlriil, ac postea creatus Cardinalis plenius 



?23 

f quoqne novit consuetudines , et statuta ; scias per onmes 
« anteeesgores' tuos, qui fuerunt viri magnae auctoritatis secus 
« faeium fuisse , secusque de antiqua consueludine tenuisse , 
« cum mlii! ipsis hactenus ab Apostolica Sede fuerit objectmn. 
« Nos igitur iis et aliis, quae dilectus frater magister Bandinus. 
« nuucius tuus proponere voluit , plenius circu.nspectis , non, 
« iuieiiexinius te vel ecclesiam tuam super hoc aliquo jure, 
« subnixam , quo valeas a mandati Nostri exequutione ra^io- 
« nabiliter excusari, quum auctoritatem Sedis Aposlolicae non 
« ostendas , per quam a praedictis Judicibus Caralitanis tu 
« et antecessores tui fidelitatis exegeritis juramenta; nec prae- 
« scriptione aliqua muniaris , quum , secundum confessionein. 
« tuam, nec tu nec ecclesia Pisana fueritis in quasi possessione» 
« juris exigendi hujusmodi juramentum , quod per sedem,, 
« Apostolicam ab ipsis Judicibus receptum fuisse fateris; per 
« quod constat Ecclesiam Romanam semper in quasi possessio- 
« ne fuisse , quum pro ea , ministerio tuo et antecessorum 
« tuorum exactum fuerit , et praestitum juramenlum ; ab eo 
« namque possideri quid dicitur, cujus nomine possidetur ; 
« si vero dicatur, quod nomine tuo,- et antecessorum luorum , 
« et non nomine Nostro , et Ecclesia Romanae saepe nomina- 
« tum juramentum fuerit exactum , potest inferri quod jura- 
« mentum praestitum de conservando jure et honore sedis Apo- 
« stolicae fuerit violatum. Unde liquet retineri non posse quod 
« contra juramentum hujusmodi fuerit scienter obtentum: quia, 
« etiam secundum hoc, locum praescriptio habere non potest, 
« quum in praescriptione rerum ecclesiasticarum bona fides 
« et justus titujus exigantur ; et si locum habere potnisset 
« praescriptio , adhuc , praescriptio isthaec centenaria non esf 
« ( quae sola currit contra Romanam Ecclesiam ) etc. ». 

Has literas ex decretal. Antonii Contii , Johannis Guintini, 
et Antonii Augus, in cap. Si diligenli de praescript. habuimus. 

Alias etiam literas Willelmo Judici Caralitano idem Inno* 
centius Papa his verbis scripsit. 

« Ea te credimus discreiione vigere , ut inteMigas per t$ 
« ipsum , quod onus non remiitilur, sed augeiur^ quum cuh- 
« quam improvide solvitur , quod alii ex dehito est praeslan? 
« dum. Sane quum ven. fr. NosL. Arejuep. Turritauus , ppr 



124 
« «uas nobis literas intimavit, q'iod quum a te noniinc Noslro 
« jtiramentum fidelitalis , sicnli a Nohis iu mandalis accepe- 
« ral, exegisset, iilud exhibere iri <ejus manihus distulisti , ad- 
« serens quod ven. fratr. Nostro Pisano Archiep. salvo Apo- 
« stolicae sedis honore , hujusmodi praestiteras juramentum. 
« Quum igitur Nobis et Ecclesiae Romanae fidelitatem jurare 
« tenearis , sicut tua etiam prudenlia recognoscit , si praesti- 
« tum non est, quod a te Nobis, tamquam debitum,/esl prae- 
« standum juramentum, illud repules illicitum, et novum , quod 
« a Nobis tamquam debitum petitur , licite exhibebis, illicito 
« illo prius praestito juramenlo non obstante. . . Monemus ergo 
« nobililatem tuam et exhortamur attentius , ut per A. S. M. 
« atque P. quod omni excusatione et occasione eessante in 
« manibus ejusdem Arehiep. Turritani, fidelitatis Nobis et Ec- 
« clesiae Romanae exhibeas juramentum ». 

Haec habentur in Anton. Conlii , Augustini , et Gratiani 
decret. cap. Ea te de Jurejur. 

Judices itaque Sardiniae fidelitatis jusjurandum et tributa 
Romanis Pontificibus exsolvebant ; illaque Judicibus postea 
ejectis , ab Aragonensium* regibus , quibus Sardinia fuit con- 
cessa , deinde praeslabantur , ul infei ius dicemus. 

Ceterum quid fuerit ab his Judicibus gestum, quaeve illorura 
series et successio certe a scriptoribus traditum non invenio _, 
sed in parvo Judicum Turritanorum MS. libello ab incerto 
auctore condito prisca lingua Sardoa, et in quibusdam Eccle- 
siarum Sardiniae MSS. codicibus, quos Condaghes dixi vocatos , 
atque paucis aliis monumentis, infrascriptorum Judicum memo- 
riam saepe ineerto tempore, et serie intercisa , reperi, quam 
praeterire nolui. Uaque fuere. 

Judices Turritani 

Gunnarius , seu Gonarius, dictus Comita, fuit primus Turri- 
tanus Judex , Codice s. Mariae de Cerigo referente. Fuit Co- 
mita utriusquc loci Judex, Turritani scilicet et Arborensis. Hic 
miraculose lepra mundatus amplissimam ss. mm. Gavini, Proti, 
et Januarii ecclesiam , summa impensa , conslruxit , magnifice 






125 
Qrnavit , donis multis ditavit, ct ad eam sanclorum praedieto- 
rum corpora transtulit ; in qua deindc obiens scpultus fuit , 
ut iu ejusdem ecclesiae antiquo oodice lcgitur. Habnit tres 
sorores Helenam nempc , Pretiosam , et Georgiam , quarum 
ullima eeelesiam sauctae Mariae in Ardarae oppido , illiusque 
castrum et curiaiu etleeit, alque Baldum Gallureusem Judicem 
bello vicil , et cepit , ut idein codex refert. 

TorqukoriUSj alias Dorgotorius , vel Orgotorius Gunale , 
Judex ulriusque loci , Turritani scilicet et Arborcnsis , Comi- 
lae Patri successit , et Mariam De-Serra uxorem duxit. Hic s. 
Antiochi eeclesiam in Bisarchio aedifieavit , pluresquC Sardi- 
ni;ie eeelesias ditavit , et anno 1065 amplissima dona Cassina- 
tium monasterio contulit, ut ex Jacobo Maynoldo, et antiquis 
MSS. Codicibus constat. 

Marianus 1. fuit Judex Turritanus, ad quem Gregorius VII. 
literas dedit anno circiter 1074, ut ex ejus Regeslo in Biblio- 
theca Vaticana constat. 

Pelrus Gunale fuit Judex Turritanus , qui uxorem habuit 
Georgiam , et ea mortua , Annam De-Zori , ut ex antiquo 
MS. codice constat. 

Andreas Tanca fuit Judex Turritanus , qui sepultus fuit in 
ccclesia s. Maria de Ardara, ut in Jibello Judicum Turritano- 
rum traditur. 

Marianus II. in Judicatu Turritano Andreae patri successit , 
et Susannam Gunale , seu De-Zori uxorem duxit. Hic s^ Ma- 
riae ecclesiam in oppido Castrae, et monasterium s. Michaeiis 
ili oppido Salvenori , ejus mater monasterium Monialium s. 
Petri de Sirchis; ejus frater monasterium s. Mariae de Cerigo, 
hoc tempore construxerunt , ut in praefato libello traditur. 

Constantinus De-Lacono Mariano patri iri Judicatu Turritano 
successit. Is anno circiter 1117 ecclesiam et monasterium SS. 
Trinitatis de Saccargia Ord. Camaklulensium s. Benedieti a 
fundamentis extruxit , et ecclesias s. Mariae de Cerigo , s. 
Mariae de Ardara in ampliorem formam redegit , donisque 
ditavil. Obiit in urbe Turrium ; at in dicla ecclesia SS. Tri- 
nitatis fuit sepultus , ut in Judicum libeilo , et antiquis codi- 
cibus MSS. le^itur. 'Ejus nxor Marcusa Gunale De-Arborea in 
Siciiiam peregere profccta hospilalc s. Johannis in.urbe Mes- 



* *fe* •* * 



m 

aana aedificare fecit , mujtis reditibus ditavit , et in eo obiit, 
vit in tisdem codicibus Irgitur. 

Gunnarius II. , vtilgo Gonarius de Laoono, Constantino pa- 
tri in Judicatu successit pner septem asmorum, et Pisis educa- 
tus Mariam Ebriandi nobilis viri Pisani filiam uxorein duxit, 
diuque regnavit Jlie castrum montis Gociani condidit, et 
( ecclesiam s. Mariae de Cerigo maguifice ornavit, atque eos de 
ji Arzenis et Arend(|s, qnos inimicos infensosque habuit, omnes 
obsidione cinxit et occidit; amicos vero et necessarios suos 
permultis praemiis donavit. Ingraveseente aetale regnum filiis 
suis divisit, atque Judicalum Turritanum Barisoni primogenito, 
regionem Nurcarae Petro, regionem Fripiae Itocaro , regiones 
Ojani et Anglonae Comitae dedit, et Hierosolymas pctiit. lnde 
reversus centum quinquaginta monachos, quos a s. Bernardo 
Claravallensi Abbate , in Apulia tum versante, habuit, in Sar- 
diniam duxit, et monasterium s. Mariae Capitis-Aquarum non 
longe a Sindiae oppido construxit, et discordes filios suo ad- 
yentu cqucordes reddidit; post quae obiit , ut in eodem Judi- 
cum libello, et MSS. codicibus est videre. Gunnarius iste 
Gummarus etiam, et sanctus dictus est. 

Barison de Lacono, defuncto patre Gunnario gubernacula 
Judicatus suscepit et Pretiosam De Arrubu uxorem duxit, 
atque optime regnum administravit , donaqne multa ecclesiis 
contulit anno circiter 1180, et obiit in Sicilia, sepuitusque fuit 
Messanae in Ecclesia bospitalis s. Johannis a Marcusa Gunale, 
ejus ex patre avia, condita. Fuit iili Susanna filia, quae 
Andreae Auriae nobili Genuensi nupsit, et ex eo peperit Da- 
nielem , a quo Barison , Gavinus , Nicolaus , et Petrinus Au- 
riae domini regionis Nurrae processerunt. 

Ho<5 tempore Itocarus Judicis Barisonis frater Castrum Mon- 
tis-ferri condidit, ul ex eodem Judicum libello constat. Cla- 
ruerunt etiam Antonius Fara armamentarii Turritani praeses , 
Constantinus Fara lictorum mandator , et Stephanus Fara , 
qui post obitum, dona multa contulit Abbatiae s. Juliae Qui- 
terpnis, ut ex codiee ejusdem Abbatiae et Ecclesiae Plova- 
censis constat. 

Constantinus II , vulgo Gantinus de Lacono, Barisonis filitis, 
defuncto paire Judicatum habuit, ut ex Cathalonia prius Dru- 



W 

dam; mox, ea mortiia, Pruivsmdam uxorem duxit. Bffc hcllunet 
cum Willelmo inarchione Massae ei Judice Caralilano gessit , 
atque ab eo viclus Castrum Gociaiii , et Prunisindam uxoreiu 
amisit, nuiloque superstite haerede, obiit multis crhninibus 
focdatus, et anathematis vinculo innodatus, ut ex libello Ju- 
dicum cbnstat. 

Comita II. Barisonis quartus filius, ab Episcopis et primori- 
bus provinciae Turritanae Judex creatus, in locum Conslanti- 
ni II. su eitur. Hic Spellam Arborensem uxorem duxit, ex 
qua Marianum filium, filiasque Mariam et Pretiosam., procrea- 
vit, pacem eum Willelmo Jud. Caral. feoit, optime rexit Ju- 
dicatum, et obiit vicesimo anno sui regni, ut ejusdem libelli 
auclor referl. 

Marianus III. Comitae patri successit, et Agnetem Willelmi 
Jii'l. Caral. filiam uxorem duxit, ex qua Barisonem filium , 
Beniuliclam et Alasiam filias habuit; quarum primam Comili 
Emporiensi, aliam Baldo Judici Gallurensi uxores detht, ac 
postea obiil, ut ejusdem libelli auctor narrat. 

Ba rison II. Mariano patri successit, et nulla superslite prolc 
ab humanis decedens sepultus fuit in Ecclesia s. Pantaleonis 
oppidi Suisae, ut ex eodem libello constat. 

Baklus hujus nominis secundus Galhirae Judex, et uxor ejus 
Alasia Mariani III. Turritani Judicis filia, mortuo Barisone 
fratre, ab Episcopis et obtimatibus regni Turritani vocati Ju- 
dices creantur, illisque Petrus Pinna castrum Gociani tradit. 
Post aliquot annos, quibus in utroque Judieatu simul regna- 
runt Baldus e vivis discessit, et in Ecclesia oppidi de Silico 
regionis Meiloci sepulius fuit, ut ex eodem libello habemus. 
Alasia vero aliquot annos vidua regnum gubernavit, ac postea 
Manuele, Friderico, et Principale gentis Auriensis suadenti- 
bus, Henrico Friderici II. lmperatoris filio notho, Hencio vulgo 
appellato, nupsit, eique utriusque loci Judicatum in dotem 
deiit, et nulla superslite prole moriens regnum Turritanum 
Gregorio Papae bujus nominis IX. ejusque in Sede Apostoliea 
suceessoribus reliquit, ut in eodein libello traditum. 

Anno circiter 1255 Henricus, sive Hencius, ex dote Ala- 
siae, Judicatum Turritanum et Gallurensem adeplus, el ab 
eji s patre Fridenco Kex Sardiniae coronatus privilegia et 



128 
constitutiones regni servare juravit, ut ex MS. codice synO- 
dalium conslitutionum in Archivio Usellensis Ecclesiae recon- 
dito, ut ex Christophoro Landino. Jacobo Maynoldi, Gabiiele 
Paieotto, et Hieronymo Zurita conslal. It.que Gregorius gra- 
viter coaqueritur Friclericum et Hencium terram Sardiniae, ad 
Sedem Apostolicam spectantem, occupatam sub sua ditione 
retinere; Henciumque sacris interdictum, regnoque Sardiniae 
privatum declaravit, quia Dux praefectusque paterni exercilus 
Pontificem ipsum, ceterosque Ecclesiasticos diutino bello in 
Italia est persecutus, et Cardinales ad Concilium generale Ro- 
mam vocatos invasit cepitque, et in carcerem conjecit , ut ex 
ejusdem Gregorii Papae IX. epistola, quae incipit: Ascendit 
de mari bestia, et ex Nauclero, Sabellico, et Volaterrano 
constat. 

Anno deinde 1249 orto inter Bononienses et Mutinenses 
bello, Hencius, qui paterno exercitu Mutinensibus suppetias 
ferebat, inito certamine, apud D. Ambrosii pontem, a Bouo- 
niensibus captus, nuila re ut dimitteretur, impetravit; sed 
custodia detentus, publicis Bononiensium impensis, duo et vi- 
ginti annos, regia pompa alitur; et mortuus ac rriagnifieeniis- 
sime funeratus in ecclesia s. Dominici marmoreo sepulchro 
tumulatur, anno 1272 II. id. martii, ut in epilaphio legilur, 
et constat ex Villano, Nauclero, Justiniano, Landino, Rigato, 
et Corio, qui duo ulfimi tradunt Hencium condidisse testa- 
mentum, et regnum Sardiniae fratribus Ordinis Praedicatorum 
s. Dominici reliquisse. Ceterum Johannes Laurentius ab Ana— 
nia refert Jacobum II. Aragoniae Regem fuisse ab Hencio 
regni Sardiniae haeredem institutum. Nec etiam verum esl ex 
hoc Hencio Bentivogliorum familiam , quae in Bononia domi- 
nabatur, originem duxisse, ut referunt Baptista Pigna, et 
Petrus Recordati ; nam D. Antonius Florentinus antisles, Nau- 
clerus, et alii tradunt Friderici Imper. progeniem in Hencio 
finem hal^uisse. Reliquit tamen io Judicatu Turritano matrem 
superstitem. quae ut inquit Petrus Recordati Blanca dicebatur, 
et Montis-^errati marchionissa erat; quae postea animo aegra, 
saevoque 'amore saucia, Michaeh Zanche architrichlino suo 
nupsit, teste Landino, et ad regimen Judicalus extulit, unde 
Dantes Alighierius de eodem cecinit « Usa con esso donno 



129 
fttichcl Zanche — Di Logndom » Hic Znnches filiam ex 
Blanca genitam Rranohae Auriae uxorem dedit, qui magnam 
parteoa Judicatus Turriiani babebat, ut inquiunt Landinus , 
Jusliriianus, Interianus, et alii. Nam morluo Hencio Turritani 
Judices desierunt, et Aurienses, Spinulae, marchiones Massae, 
raarchiones Malasphiae, communitas Genuae, et communitas 
Pisarum omnem fere Judicatum occuparunt. 

Genuenses urbem Sassaris in amicitiam, et ditionem suam 
redegeruntj et cuni ea regiones Romandiae, Fluminariae , 
partem regionis Nurrae, villasque Geriti, Octavae, ct AristoSae , 
quae sub dominatu Sassaris crant, nt ex ipsius urbis statutis, 
atque Zurita, Justiniano, et Interiano constat. 

llluslris Anriae familia habuit Algarium, Caslrum-Genuense, 
et Castrum Montis Javae, quae fuerunt ab iisdem Auriensibus, 
u t quidam volunt, condita, et Castrum , cui Auriae nomen 
dedcrunt, atque Castrum Montis Leonis, et Rupis-fortis, om- 
nesque regiones Curatoriae Anglonae cum Ardara et Bisarchio, 
curatoriae Meiloci, Capitis-Aquarum, et Nurcarae cum majori 
parte Nurrae. In hac familia insignes eo lempore fuere Bran- 
caleo, ejusque filii Brancaleo, Manfredus, et Matthaeus Auriae: 
Barnabas insuper frater Brancaleonis I. ejusquc filii Cassianus, 
Damianus, et Fabianus; Nicolaus etiam filius Cassiani, el Ga-~ 
leottus cum Nicoloso Antonio, filii Nicolai , atque plures infra 
memorandi, ut ex Zurita et antiquis monumentis constat. 

Marchiones etiam Malaspinae dominio, et rebus gestis prae- 
clari in Turritano Judicatu fuere. Nam urbem Bosam novam 
ab eis, ut quidam ferunt, conditam, ac etiam Castrum BuScis, 
et Castrum Osuli , cum illorum snburbiis, et Regioncs Coeinae, 
Figulinae, Corosi , et Montis obtinuere. Insigniores hujus fami- 
liae viri eo tempore fuerunt, Opizo, ejusqne filii Azo, Fride- 
ricus, et Johannes: Franciscus Opizonis fraler, et ejus filii 
Francischinus, Johannes, et Moruellus , nec non Manfredus 
cum duobus filiis Francisco et Mareello, ut ex eodem Zariia, 
Annibale Nesolino, et MSS. monumentis habemus. 

Spinulae insuper gens, auliquilale et rebus ^estis clara in 
eodem Judicatu Turritano dominatum, leste Zurita , adqnisi- 
vit. Hnjus familiae ceiebriores ea tcmpestate faere Chrislia- 
nus, Galeottus, et Manfredus Spinulae. 

ia 



130 

Pisani quoque, ct marchiones Massae, oppida et arces , eo- 
dem Zurita refcrenle, in Judicatu Turrilauo habuere; unde 
Gaslro Piaano, et Monli-Massae, nomen huc itsque reliquere. 

Gallurae Judices. 

Anno 1050 Manfredus Pisanus fuit primus Gallurae Jndex, 
qui Gaili gallinacei irtsigne in armis deferebat , leste Landino. 

Baldus L hujus nomiuis fuil Judex Gallurensis, qui bello 
contra Comitam I. Turritanum Judicem suscepto a Genrgia 
sorore Coiuilae victus capitur, ut ex antiquo ecclesiae Turri- 
tanae codice conStat. 

Coiistantiniis GherarHescus Judex Gallurae, ad quem literas 
misit Gregorius Papa VII. anno circiter 1064, ut ex illius 
Regesto in Bibiiotheca Vaticana constat. 

Baldus II. fuit Jndex Gallurae, et uxorem duxit Alasiam , 
*ive Adelasiam Mariani III. Judicis Turritani filiam, qiue, ut 
in Judicibus Turritanis diximus, superstes Baldo, Judicatum 
Gallurae obtinuit, ut in iibello Judicum Turritanorum tradilur. 

Alasia sjccessit in Judicatu Galiurae Baldo II. et aliquot 
annos sola gubernavit regna Logudori simul et Gallurae. 

Hencius, sive Henricus, Friderici II. Imperatoris filius natu- 
ralis anno 1254, Aiasiam Baidi viduam cum regnis Logudori 
et Gallurae accepit , ut ex eodem Turritanorum Judicum li- 
bello, Zurita, et Jacobo Maynoldi constat. 

Vix autem Hencius a Bononiensibus captus e vivis decessit, 
et obiit Aiasia, cum confestim Jndicatus Gailurae ad Scotas 
Comites Pisanos Judicatus Gailurae pervenit, ut tcstatur Ba- 
ptista Pigna» 

Johannes Scotus, comes Pisanus, anno circiterl271 Alasiae 
et Hencio successii in Judicatu Gallurae, et anno 1280 obiit 
Jn castro s. Miniat», ut refert Johannes Villanius. 

Ninus Scotus, qui fuit nepos Ubaldi Vice-comitis Pisani 
successit in Judicatu Gallurensi anno 1280, et Beatricem H- 
liam Opizonis VI. Atestae et Ferrariae marchionis, uxorem 
duxit, ex qua Johannam filiam procreavil, ac postea obiit in 
Thuscia, m oppido s» Miniati, anno circiler 1298 ut ex Chri- 



131 
sfoplioro Landino, ef Johanne Bnptista Pipjna conslat, De- lioc 
Nino Gallurac Judice iia Cecinit Danies ,\!if>herius 
/ er me si feee, ed io ver lui mi fei 
Giiidice \i/t ^eniil quanto mi /tiacque 
Quando ti vidi twn esser fra i rei. 
Ninus hie Comitam quemdam Gallurensem, avarum, ac ver- 
sipeliem hominem , qui inimieos maneipatos Nini earcerihus , 
pecnnia corruptus dimisit, jussit suspendi , unde cecinit Dan- 
tes Aligherius Inferni Carmine XXII. 

C/ti ftt colui, da cui inaia pariita 
Di J clie facesti per veuire a prodaf 
Ed ei rispose: fu frate Goinita. 
Quel di Galiura vasel d 9 ogni Jroda , 

Ch 9 ebbe i nemici di suo donno in matio , 
E fe/ lor si , che ciascun se ne loda. 
Denar si tolse , e lasciolli di piano 

tSi come ei dice , e negli altri offici anche 
Barattier fu non piccol, ma sovrano. 
Beatrix Alestina Nini vidua in majore parte Judieatus Gal- 
lurae viro successit quae anno cireiter 1500 de mense jnnii 
secundas contraxit nupiias cum Galeaceio Vice-eomile MaUuaei 
Magni Mediolanensium Ducis filio, ul testaniur Landiu us pi- 
gna, et Bernardinus Corio, unde Dantes eeeinit de PurgatOr 
rio Carmine VIII. 

Quando sarai di la dalle larghe onde, 
Di 9 a Giovanna mia, che per me chiami 
La dove agii itinocenti si risponde. 
Non credo che la sua madre jiiit m 9 ami , 
Poscie che tramutb le bianche bende, 
Le qual convien che misera ancor brami. 
Per lei assai di lieve si comprende 

Quanto in femmina fuoco d 9 amor dura, 
Se l 9 occhlo o il faUo spesso non l 9 accende» 
Non «li fara si bella sepoUura 

La vipera, che i Milanesi accampa, 
Come avria falto ii Gallo di Grdlura. 
Hic Galeaccius Puif populi MedioIant*nsis Capuaueus a patre 
crealus, mox Prineeps eivitatis, et dominus a populo a^pella- 



132 
tus urbi praefuit. Postea vero a Ludovieo Bavaro Imperatore 
coactus abdicavit, et cum filio ac fratribus in carcerem fnit 
delrusus. Deinde oumibus dimissis exul ipse in castro Pissiae 
in Thuscia obiit anno 1528. Praedicta Beatrix ejus uxor obiit 
anno 1325, ejusque corpus Mediolani in ecclesia s. Francisci , 
decenter fuit conditum marmoreo sepulchro, in quo Viceco- 
mitum et Gallurae insignia, et arma incisa adhuc visuntur , 
teste Corio. Reliquit Actium fiiiuni ex Grleaccio , alque ita 
ipse el ceteri Vice-comiles , qui se pro Mediolani principibus 
tulere, in jure Judicatus Galiurae Beatrici hac serie successere. 

Azo vel Actius Galeaccii et Beatricis filius successit in dicto 
Galiurae jure, et nulla superstite prole obiit anno 1359. 

Anno J559 Luchinus Matihaei Magni filius et Actii patruus 
cum Johanne fralre, Mediolanensium Archiepiscopo in dicto 
jure nepoti successit, et decessit ab humanis anno 1549. Lu- 
chinus hic foedus cum Pisanis et Genuensibus percussit contra 
Aragonenses Sardiniam occupantes anno 1540, teste Zurita. 

Johannes Matthei Magni alter filius, et Aciii patruus, post 
obitum Luchini fratris diclum jus Gallurensis Judicatus so- 
lus habuit: et ex Episcopo Novarensi Archiepiscopus Mediola- 
nensis creatus habuit anno 1555 dominatum Gallurensium et 
Genuensium, qui se illius imperio, et poteslati subjecerunt, 
ut refenmt Corius et Zurita cum Sabellico. 

Hic foedere percusso cum Mariano Arborensi Judice , In- 
«ubrium et Genuensium auxiliares copias in Sardiniam contra 
Aragonenses misit, et anno 1554 obiit. 

Matthaeus Galeaccius II. et Barnabas, filii Stephani, et Mat- 
thaei Magni nepotes, Mediolanum, Genuam, et jus Sardiniae 
in Gallurensi Judicatu adepti, uno praetore, quem pari judi- 
cio deli};ebant, gubernarunt. Obiit Matthaeus sine virili prole 
anno 1556. 

Galeaccius anno 1578 et Barnabas coactus a Johanne Galeac- 
cio nepote abdicavit anno 1585 quo mortuus est. 

Hac tempestate Uriseenscs homines Gallurae, Aragonensium 

imperium detrectantes, adhuc sub Vice-comitum imperio, teste 

2urita, persistebant; sed biennio post illis deviclis, et Gallu- 

cnsi Judicatu in ditionem redacto Petrus Aragoniae Rex no- 

men Judicatus Gallurae, quod ei suspectissimum erat penitus 



133 
extinxit, atque nomine Caralitanac ftubcrnalionis comprehendi 
voluii , ul retiert Zurita. 

Anno 13i8 Johannes Galeaccius filius Galeaccii II. defunclo 
patri, in Judicatu sueeessit, ct , ul diximus , Barnabam pa- 
truura abdicare coegit. Hic auno 1395 Dux Mediolani creatus 
fuit, atque obiil anno 1402. 

Anno 1402 Johan-ics Maria Jo. Galeacio palri successit in 
jurc Judicatus Gallurensis: occisus fuit aono 1412. 

Anno 1412 Philippus Maria aller Jo. Galeacii rilias Johanni 
Mariae fralri majori natu successit, et absque legitima sobole 
anno 1447 obiens jus Gallurae, omnemque haereditatem Al- 
phonso Aragoniae ei Sardiniae regi reliquit, ut ex Corio , et 
Maynoldi apparet. 

Ceterum Auricnses defuncto Nino, meliorem Judieatus par- 
tem occuparunt, redactis in eorum dilionem regionibus Ale- 
gurinae, Nullari, Curii, et Curtasi, ut refert Zurita ad annuni 
1308 eap. LXXI. 

Judices Cara UtanL 

Anno 1050 fuit primus Judex Caralitauus 

Barison hujus nominis primus, quem Leo Cardinalis Ostien- 
sis anno eirciler 1065 regem nominat, eumque dona multa 
contulisse monasterio Cassinatium s. Benedicti refert Maynoidi. 

Onroeus Grimaldus fuit Judex Caralitanus , ad quein literas 
plures Gregorius VII. scripsit anno circiter 1074 , ut ex ejus 
Regesto in Bibliotheca Vaticana constat. 

Doryotorius Pelruccius fuit Judex Caralitanus, qui villam 
Sueliis s. Georgio Episcopo Suellensi donavit, habuitque uxo- 
rem Veram, quae villam Simieris eidem Georgio tradidit , ut 
ex ejusdem saneti historia in Bibliotheca Ecclesiae Caralita- 
nae adparet. 

Marianus Castruccius fuit Judex Caralitanus, qui a Pisanis 
coactus regnum deposuit, et anno 1110 Genuensium auxilio 
iiluc recuperavit; quibus deinde pro accepto beneficio fideli- 
tatem praestitit, et libram unam auri eorum ecclesiae cathe- 
drali singulis annis pendere promisit, ut ex antiquis monu- 
mentis, et Hieronymo Zurita, et Aug. Justiniano constat. 



m 

Perrtis de Lacono Gunnarii II. Judicis Turritani filius., et 
Nnrcarae dominus , Garalilanum Judicaliim occupavit, euinque 
a Willelmo marchione coactus abdicavit , et clolore amissi Ju- 
dicatus in urbe Turritana obiit, ut ex Judicum Turritanorum 
libello constat. Hic anno 1166 Ubertiim Hicaltum Genuensium 
Consulem et legatum in civitate et amieitia sua lihcralissime 
recepit, eique jusjurandum fidelitatis praestitit, argenlique 
libras decem millia quadriennio, et libras cenlum singulis 
annis, libramque unam ecclesiae cathedrali Genuensium sol- 
Yere promisit, Pisanosque omnes e suo Judicatu expellere est 
pollicitus, ut Paulus Interianus et Augiistiuus Justinianus referunt. 

Anno 1195 Willelmus marchio Massae Judicem Petrum de 
Lacono Judicatu Caralitano abdicare, et in urbem Turrilanam 
se recipere coegit, ipsumque regnum Caralitanum vi armorum 
tenuit, Constantinumque II. Judicem Turrifanum, qui ei obsi- 
stere , et nepotem in regno sustinere conabatur , bello supe- 
ravit, et ejus uxorem Prunisindam, et casirum Gociani tenuit; 
pacem deinde cum Judice Comita ipsius Constantini succes- 
sore fecit, castro Gociani in primis restituto, suaque filia 
Agnete Mariano ipsius Comitae filio uxore data, ut in Judi- 
cum Turritanorum libello legitur. 

Anno deinde 1196 Marcellinus Drudus Genuensium praelor 
eum eodem marchione Willelmo bcllo deccrtavit, eoque vieto 
oppidum s. Gillae, expugnavit, ruinis dtformavil, et spolia 
resque omnes pretiosas, quae plurimae in palatio MarchioYiis, 
et toto oppido erant , Genuam adsportavit, ut ex Justiniano , 
Sigonio, et Interiano conslat. 

Praeterea Wilielmus Judex anno circiter 1199 cum Petro 
Judice Arborensi bellum gessit , et eo victo captoque Judica- 
lum Arborensem occupavit , illiusque regem se fecit; quod 
ex epistola lnnocentii III. habemus , ut infra dicemus. 

Anno 207 Petrus II. marchio Massae fuit Judex Caralitanus, 
et Arborensis , qui Benedictam uxorem duxit , et marehioni 
Willelmo suecessit , ut ex nionumentis in Archivio ecclesiae 
Caralitanae reconditis constat. 

Anno 1215 Dorgotorius Ranucir.s fuit Judex Caralitanus , 
ut ex iisdem monumentis apparet. 

Conslanliuus ejusdem Dorgotorii filius successit Judici Cara- 
litano. Ibidem. 



m 

Rarison 11. fuit Jiidex Cnralit^nus, ct uxorem hubuit nounne 
llencdiriam. b)x iisdem monumenlis. Barison iste fuit Arborensis. 

\uu> \"Z~A) Willcluius II. Barisouis el Bencdiclae tilius fuit 
Jiidex Caraliiauus , luultisque donis et privilegiis donavit Ar- 
chirpiscopuui Caraliianum , ut eodices referttnt. 

Chianus march.o f:iit Judex Caralitanus , et anno 1258 oe- 
cisus tnit , ul rrferi Jusiiuianus et luicrianus. Hio easlnun 
C.aralis Genuensibus donavit , et illius possessiouem O^crio 
Seoio , et Jobaimi Panzano Genuensium legatis tradidit , eo 
dcn» Auguslino Imeriano referente. 

Willelmus Cepola Chiani nepoti iu ludieatu Caralitano suc- 
oessit anno 1238 ei codem anno obiit Genuae, herede dicti 
Judiealus testamento iustiluta communitate Genuae, ut ideui au- 
clor cst Justinianus. 

Coiinminitas Genuie , ut refert Zurita , Judicatum Caralita- 
nutn occupavit. Quare inter Pisanos et Genuenses reuovalum 
est bcllutn , muliisque coaimissis praeliis Pisani superiorcs 
caslrum Caralis , illiusque suburhia , alque castrum Aquae-fri- 
dae , el Baraluii , ct aiia vicinae regionis oppida habuere. 
Cctera autem loca et eastella Judicatus Caralitani ceperunt 
iijfrascripli ; aiqtte ita Judices Carajitani desierunt. 

Marianus Judcx Arborcae oppida et caslella quaedam inva- 
si( j atque in suain ditionem redegit , quae anno 1295 Pisanis 
lestamento rcliquit. 

Ninus Scotus Gallurae Judex tertiam partem Judicatus Ca- 
raliiani occupavit 5 et in ea castrum Chirrae et Agugliaslri 
eepit ; atque Nino mortuo successit in ea parte Johanna ejus 
filia anno 1298 , quam Rarnabas hlius Brancaleonis H. Auriae 
uxorem ducere cupiebat. Haec anno 1508 Ricardo De Canino 
domino eivitatis Trevisii nupsit, ne referunt Corius, Landinus , 
ac praeseriim Zurita. 

U(»oiinus Gerardescus Comes Pisanus oppidam Villecclesiarum, 
et Domus-novae , ejusque turrim , et alia vicina oppidula , 
eorumque maria acquisivit. Anno tamcn li!88 a Pisanis eaplus , 
qni advcrsae faetionis erant , in carcerem cum duobus rilus 
et neponbus conjectus foetore et inedia necatus fuit ; ejusque 
filii Guelphus et Lotlus, ut superius diximus , eontra Pisanos 
in Sardinia rcbelianles , ab ipsis Pisanis vieti , bonisque spo- 



136 
liati fuere , ut ex Villano , Sabellico , Justiniano , et MSS. 
monumentis constat. 

Comites efiam de Donoratico sextam partem Judicatus Ca- 
ralitani tesie Zurita habuere , et in ea castrum Gioiosae-guar- 
diae , Villam-massargiam , et Connesam cum omni regione 
Sigerri. Insigniores inter hos Comiles fuere , Bonifacius, No- 
vellus , Rainierius, Manfredus, Thomas, Gerardus, et Barnabas , 
ut auctorest Zurita. Horum aulem Rainierius circa annum 1256 
uxorem cepit Agnetem marchionissam Massae , et Caralis Ju- 
dicissam, ut patet ex scripturis, quae in Archivio Caralitanae 
Ecclesiae servantur. 

Jndices Arboreenses 

Anno 1050 . primus Judex Arbororeae. 

.... Marianus De' Zori fuit Judex Arboreae , ut ex an- 
tiquo codice MS. constat. 

Honrocus , Seu Orzocorus Zori fuit Judex Arboreae , ad 
quem literas dedit Gregorius VII. anno circiter 1074, ut ex 
illius Reg. in Bibl. Vatic. constat. Hic Nivatam uxorem duxit , 
et ex urbe Tharra in promontorio s. Mirci cum omni popilo 
in Oristagni urbem commigravit , ut in antiquo cod. MS. 
legitur. 

Torbenus Zori Honroco patri successit, et Annam de Laco- 
no uxorem duxit ; quod habemus ex eodem MS. cod. 

Honrocus II. seu Orzocorus Zori fuit Judex Arboreae , et 
Mariam Orruu in matnmonio habuit , eodem MS. referente. 

Comita Orruu pater diclae Mariae fuit et ipse Judex Arbo- 
reae , ut ex eod. cod. 

Gunnarius de Lacono vel Gonnarius fuit Judex Arboreae, et 
Helenam Orruu uxorem duxit,ex qua tres habuit iilias, nempe 
Helenam, Georgiam, et Pretiosam, totidemque fdios, videlicpt 
Constantinum , Comitam , et Honrocum , qui fuerunt Judices 
Arboreae. 

Constantinus de Lacono Gunnario palri successit, et Annam 
Zori uxorem duxit , ut ex dicto cod. MS. 

Coinita II. de Lacono successit in Judicatu Constantino fra- 



137 

tri , et in matrimonio sibi eopulavit Helenam Orruu , e* qua 
Barisoaem filium ei iiliam Vnasiasiam habuit, ut ex eod. cod, 
MS. rJic Comita anno 1151, ut superlus dixim is ecclesiae oa- 
thedrali Genuensi medictaiem fodinarum argenti Judicatus Ar- 
borcusis , aliaque multa dona , teste Justiniano , coniulit. 

Honrocus III. Comitae fralri iu Judicalu successii, ut ex 
eodem cod. MS. 

Barison de Lacono Comitae II. patri et Honroco III. patruo 
in Ju 1. Arbor. successit; et primo Peregrinam de L,aeono u-r 
xoreni duxit , cx qua Petrum et Barisonem filios suscepit ; 
mox , Peregrina defuncta , eujn Algaburga secundis -nuptiis se 
coujunxit. Hic anno 1164 a Genueusibus, quorum amicus 
erat, impulsus Ugonem Episcopum s. Justae , Philippum Justa 
ef Bonvassallum Bulferium legatos ad Fridericum Barbarossam ,, 
Parmae tunc extantem , misit ; ejusque explorata voluntate , 
e Sardinia triremibus Genuensium discessit, ac III. kal. julii 
Genuaui appulsus, mullitudine procerum Genuensium comitante,. 
Papiam venit , ubi honorifice a Friderieo cxceplus , datisque. 
quatuor millibus mnrcarum , IV. non aug. rex Sardiniae crea-?. 
tnr et regio diademate solemnibus ceremoniis in aede L). Syri, 
ornatur , Pisanis injuriam alte animo demissam haud lacitam 
ferenlibus , quod Sardiniae regnum ad se spectare prineipes, 
Jegationis Pisanae contenderent, ut ex Folieta, Sigonio, Ju-i 
ftiniano, et Tristano Calco conslat. Barison deinde Genuensinm 
triremibus in Sardiniam reversus, pecuniam , quam ad regiam 
dignitatem emendam Genuensibus muluam acceperat , ex pu- 
biico postulat , cumque illam, impedientibus , ut ereditur, 
Pisanis , babcre non possct, Genuam reducilur, et in cusiodia 
primariis Genuae civibus , donec omnia exsolveret , irauiiur y 
ut idem Folieta , Sigonius , et Justinianus referunt. 

Anno 1166 Ubertus Becalatus , unus e\ Genuensium con- 
sulibus ab hominibus liberis Judicatus Arboren. sepiingentas 
libras tribuli nomine aceepit, Anno 1168 exacta collecta ex 
eodem Judicatu Barison maximam partem debiti exsolvit : tan- 
dem anno 1171 q nim dcbilum integre persolvisset a cuslodia libe- 
ratus ab Oihone Calfaro uno ex consulibus cum quaiuor iriremi* 
bus in Sardiniam reducitur , magna Genucnsium caterva honop^ 
causa iilum coiuitanle , el a populo Arborensi summa jaeljtja 

19 



M 

solemnique apparatu recipitur , quod ex Justiniano t Folieta * 
«t anliquis monumcntis constat. 

Anno 1191 Peirus Dc-Serra ipsius Barisonis filius palri suc- 
cessit. Deinde anno 1199 a Guliehno Marchione Massae et 
judice Caralilauo bcllo viclus, et cum parvulo tilio Donnicello 
Barisone dicto , quem ex Bina uxore habuerat , captus Judi- 
catum amissit. 

Gulielmus, Justo Arohieniscopo Arborensi pulso, a suiTraga- 
neis Episcopis regale Judicatus Arborensis sceptrum accepit , 
ut legitur in episiola lnnocentii 111., quam in hunc modum 
Archiep. Caralitano , Episcopo Sorrano, et electo Archiep. 
Turrilano scripsit. 

» Cum pro controversiis . . * . . ♦ . . Cum enim idem marchio 
« Judex Caralitanus , aucloritate quondam Apostolicae sedis 

* exeommunicationis vinculo innodatus, nobilem virum Petrum 
« Arborensem Judicem 9 et filium ejus parvulum cepissei , ef 
« nequiter carcerari fecisset , et custodia mancipan , eorum 
« terra , quam ab ecclesia tenebant^ per violentiam oecupa- 
« ta, ipse Archiepiscopus, quia natione Genuensis erat, iram 
« ipsius marchionis , et Pisanornm , qui secum erat, metuens 
« ad partes alias declinavit ; in cujus absentia marchio et fau- 
« tores ejus Arborensem Ecclesiam spoliarunt in parte; et su?Tra- 
« ganei ejus et elerici dicto marchioui, lunc cxcommunicatione 
« notato, Arborensis terrae sceptrum solemniter concesserunt* 
« Verum quum tempore procedente idem Archiepiscopus ad 
« ecclesiam suam reversus praefatos clericos de eo^ quod^ ut 
« sibi videbatur, in contemptum Apostolieae Sedis fecerunt , 
« redargueret, nec vellet sine mandato Sedis Apostolicae prae- 
« fatum marchionem habere patronum; timenies, ut credeba- 
« tur , clerici , ne coram ipso Archiepiscopo de sua possent 
« incontinentia conveniri , conira eum cum dicto marchione 
« seditionem fecerunt; quem nihiiominus iti populo diiVaman- 

* tes per duos de sociis ad Sedem Apostolicam appellarunt. 
« Sed duobus mensibus post elapsis , poenitentia dncti , de 
« eo veniam postulantes , remissis utrinque injuriis, m ipsius 

* gratiam redierunt ». lla in libro I. epistol. Innocentii Papae 
tll. apparet. 

Ea tempeetate Ugo primus bujus nominis fuit Judex Arbo- 
V, /^-^», Ju± tWvrffe. Ac^fymt,***,'^* ******* <*t^\/^ y ^fi^\JuK<*±M~z»&<A f^ 



K*U f*m rtf-tftUj U 1i*~*< y~'f*'~*~** ,'f J.ft* ^ t*~«* *** * f**fti"ttmy*t' ■.£**» t^ <r*~J > U~f+~*^ A 
m*U*' m~*/,«** *^c-»iLw W4*6^< r,\*Jh~<< 4S-W <** J39 «~<+C<: rU> ' <+J**~ >,"**- 



~+mJtS, t#m c*~u -yJL^rc ^yiL+lfm'* / U * **• ? * ^fSjir' f ' , 1 39 *p<*& rlfr & JfitSr f< 

rensis cum eode:n Pclro pnfrtio suo, qii juvenis in sinu Ori- 'f-e^r*J &-t*^ f )'#rf* 
stani a Cathalanis raptug ad Pelrum Aragoniae Rcgcm et Bar- %?** ^* 1 *'**^ 
chinonae Comiten) adsportalur, a quo uxorem habuit , et fjf V*"* 
Vice-comitatum de Basso , ut Hispaui refcrunt auctores , qui ^. ^jl, 

tamen . in nomine et temporum diftestione errant : eum narn- ' . -h 1 **-» 



et lemporum digesfione errant ; eum nam- 
que Nicolaum vocaat. Obiit Up aina 1234; tfcJlZ'**^*'™**" 

Anuo 1254 Petrus Vice-eomes de Basso Jutlex et Rex Ar- \ ' TT^J^ A 'ji^JLm. , < *r?*\ 
boreae successit Ugoni patri, et Dianam duxit uxorem. Deinde ' ^ ^J+jhcm* **rUnX 

anno .... Comita De-Serra fuit Judex Arborensis et Vice-» , . . ' e/ ^ i jL'/<^ 1 '^ T 'f tMm 
comes de Basso , antiquo MS. codice referente. J* 

Anno 1265 Marianus II. De-Serra fuit Judex Arboren. et * mJL *tu //**< /*'{+*" 
Vicec. de Basso. Hic anno 1291 turrem Portae-pontis, atque /^TS^/w 4***' f 'J?5 
anno 1295 turrem castri Portae-maris in urbe Oristani aedi- tt^f***'', 
ficavii, ut in illius epitaphio legitur , et ab aliis monumentis %K^/^^'*ff^^ f ^^^ 
constat. Eius signum est huiusmodi "fc' e '~~^ <^*.*feL<--to'fc„ Tf^^^r^m 

' ° J *A*Cc Mr »^ 4^' &W4H * p' u J r f4\' v , <^ r t+f«'*f*<"* 

"fUm* >**<* c*4**-« frVtjf* JL& r *T n *' £*&*^ U t . 




^i«*^ ^ £*&***< %'bt'f* .JL&< r *f"*' £«&*+<***" $* 



+**) t*44r^ K^, 'JLt*-* +&,*.- M*± * JLM./>**<*~~ 4r ,~*t&. %aC r *OslL&« ^J^f^' 

VI JJ^JTTT^ *T^7 f*"/****"* <*- ***** i t*f <*7T~ MfL» ^ww ^^tUt*. 

^F»«C , //'»** <Ui'»t«v 4/*snn c**t**yv*c tfvy p%^*turH*^ U+*+j+m*' -yt^-rftjf stuuS* tW ?WW ♦«^ u *^V^K^t^^***? 

Hic eastella et imperium quibusdam in locis Judicatus Cara- **•- *~«y «>- 7^**«- *' ^~i '■ *^*^*- 
litani habebat , quae auno 1295 communitati Pisanae eondito $*Jy- c v '^ 
testamenio reliquit, Johanne ejus filio haerede instituto. >^XJ>^% «*~3 

Anno 1299 Johannes De-Serra, patre defunclo, fuit J udex "7~~ ''/zTJ^J 
Arborensis, et Vicec. de Basso, duosque filios habiiit Andream .'" ' "* "J 4 *?* 

et Mananum, et resijmavit anno 1501, ut ex anttquis monu- -, tjJ , . ■ ^^. 



mentts conatat. ^ A^i^w~*~*/~- 

Anno 1501 Andreas et Marianus fratres ruerunt stmul Ju- ^^, JLt~du*». MJn*~t% -**'■ 
dices Arbor. et Vice-comm. de Basso, qui anno 1308 habebant^^^/^^^u,*^* /m*^- 
castra Montis-acuti , Montis-ferri , et Bosam urbem, quam a^)^)^X^'^ wfi ' 
marehionibus Malaspina pignori acceperant , ut ex Zurita , et^,^^^,, j«**, *~*><i~4 *<>'• 
aliis Hispanis auctoribus constat , et in antiquis monumentisAfffefr^w,»*', ^w^^-^, 
Jegitur. Mortuo Andrea Marianus solus Judieatu.m temut, nul- ^^*. e^* ^**»^^ 
laque legitima superstite prole obiit anno 1321, ejusque fiiiui *~**r*y-c+ ^yr^ e^-4_ 
nothus invitis Pisanis sufficitur m suum iocum, *** f+*"<*~<u+**- -<+/-**■ /~ 

fx~i,'*J *<*■ *^'v^oWW*vm^ ^f***K^/^tr^ U U**+rr rtr^ r~~ *+ ff^ «^/ ^HT* 
«•>W /^- &****,/"** t*J+'<~*~*J>~r*>' f **"* r * U~>U~*~ J^fJ^U 
d> La ^W^iUtX-, ^ r\ % OH^^fi^ttOuJ^>^*^ y*~i»~~n ~* m+t^ ftv <c* 

<: IA ^^7 *^ \~~U~ —^ ^ V/V— '^ >'fi~ +~rrr*>*f~ *h* *y*'*~ t*f*~** < *— * 

W'c*r»^c^v>^ ^jA^i«/ ^- 5/W^* .^X^AWh,'0 "*J*~~* ■* <( r^' 1 



*£~*<W 4U*. tWi* %. f~f* ****** %"?** & * */t~P+~+ M*U;*it- A*7"~ ' ~~<fm** <*~f*r*f* %^t~ 

/<****+*,,„ **+* i*JL '****•'* <+**£*** y^ftitel « yifm* &wj~: h**~u'* u* ,i£**X~* f** 

l^Jw*wU'^ ^go De-Scrra Judex Arborensis > et Vice-comcs de Basso* 

-jj -rJLfJfiwhfh •^• c P ostea a Pi* an ' s quindecim ftorenorum millibus Judicaium 

• * redemit. Pontentissimus fuil ; nam lertiam partem insulae sub 

y £ ^ *~* <W*P*Ut ,ua ditione babebat , ut refert Joh. Vilianius. Fuit Ugo iste 

^ ^Pisanorum osor , ei Aiphonsi Afagoniae Regis fauior, alque iu 

*jT %L?L >U*4*l JL~ -H.adipiscenda Sardinia adjutor. Habuit qualuor filios legitimos , 

r quorum duo Pelrus et Marianus fuerunt Judices Arboreae , 

L *f^t" n * ^Jj^tertius, nomine Johannes, fuit a patre relictiis dominus clvita- 

1r2T ^XuT^* tis ^ osae > casiri Monlis-Acuti , et TerraeMiovae , qui duxit 

, ^T* s M "l / uxorem Sybillam a Moncada , filiosque suscepit , Petrum qui 

**JL **£J4t't, s%f «^» ^ um P atre In carcerem conjectus obut , Benedtctam , quae 

postea fuit domina civitatis Bosae, et Johanni Carroz nupsit j 

*^Jf" "* * ^a quo Berengarius Carroz Comes Quirrae processit , et Nico- 

^losam, quae cum Nicoloso Auria Galeotti filio matrimonium 

**J0 ' // w^uj^u. L ,*- v>Conlraxerat. Johannes apud Regem Aragomae, et in aequssitione 

^c^^'^i^n^vy*^^ Majoricarum insignis fuit , sed postea petendo palernam here- 

/' *** U^uJjUIj^i ditatem t partem Judicatus Arboreae, a Mariano fratre in car- 

.., ... cerem coniectus obiit anno 1556. Ejusdem dominatum Jobanna 

9 JuvJi+frJfi+K"* ^.praefata a Bege habuit. Quartus Ugonis filius ruit Nicolaus vir 



r ... M . M (?. . ecclesiasticus et quidem optimus. Habuit praeterca Ugo duas 

^l-u^A VLJLc A ^c * legitimas iihas, Mariam, quae nupsit Gnlielmo Galzerando La- 

^^jtXIT^Lm **i' *-fr^*. Drera R° caner, i j et Bonavenluram , quam anno 15^0 
T^/ Tbt^ ^ j Exerica uxorem duxit. Habuil etiam fiiium unum spuriu 

^ laf rt»'fcW. *» f^-Mm-riV ~s „ » . 



Pctrus 
um Lau- 



' t+*uJ Jh± rentium nomine , ut ex Zunta el optimis monumcntis constat. 

j* ^ ^ ^Nec desunt, qui referant alias duas filias habuisse , quarum 

**. i * . unam Nicolao Carroz , aliam Guiielmo CamelSino nupsisse 
^^Yf^^t^tradaht. 

|u«rt^'V^^ Anuo 1S56 Petrus De ~ Serra u S oni P atri successit Judex 

Ac. ^^*^ Arboreae et Vice^comes de Basso , uxorem duxit Constantiam 
„ de Saluciis retris Arasoniae propinquam. Regiavit annos de- 
IL ^jirm/ f< cem > et 0Dilt 8,rle P r0,e » codem Z.irita reterente. 

iu^ZtL~*-> Anno 1546 Marianus De-Serra successii Petro fratri Judex 
^i*y^L^.^ Arbor - et Vicec. de Basso. Hic antea, anno 1558, fuerat a Rege 
Jifa?'*^ *^fr*^****h rr*etro creatus Comes Gociani. Habuit uxorem Timboram, alias 
kJhvk^ 9f**Jft**-Y****}* Timborgetam s ex Vicc-comitibus Rocaberti , quac oppidum 
]ti* +*~6~t^hirr*JJ»>' «^Capitis terrae a Joh. Villanio de Gaetanis , filio Jacobi , hoc 
ih *^4^%^' ( ^,fu'f*M,a V LttiC tempore mille septingcntis scutis aurcis emit; ac postea annd 
| ^m^^fi^mL. i^w i^\ Dalmatio de Rodegui duobus milfibus fiorenis idipsum ven- 

^MpJ ;*u** ~ s Y**7 t *' ****u»** i nf*h>*49 U k 6lc*U*o*w ( ***** W< Ct tL***$t K Uu A v v * +**-p*6~**~ rW Je****y** > 

Hh, j^LJ^*<'tr%X~' ***** {/M att*%*f W L/U~+, w iL«AW ^'rr 44 * '•)&* ,$**(«<**'' ***>** ^Y*' 
jr*'f+** ' yUi«'H*u *f*~»* ^«Xfli^ £**a* *'c*um. JfU, '*jL~~ cJLamJk . ^. . J^ti* 4<,w«*r , n W- 

h^"c^K*J ^^fi^ l ft f +4fi^ Ly*^ L falr, 'jtl^U*,* Af*'~U>~U &<«*<«, fr*+»c ****' 



/,' uSi*****' t+y* 1 



L* A r~ / Cp~~y*«m. 4^A~ >-A r-i ?> ^/V^uW * CrW/-~ jL^Jfic U t~v_ 

tfidit. Ex Timboqjeta fibos suscepil Ugonem, Leonoranij et < 'Jur^yJJ ^at^J^p 
Beglricem , de quibus infra dicemus. i^J<u^(^y><lL~ ~*W- 

Marianus isie leges Sardas in Cudice vulgo dicto &ir*d d** ****** '"'/ c ~ m$ * <**va~ *+*+> 
Logu scriptas* quibus adhuc utiinur prudcmissime condidit ac >+#"*' 1* *-*>**<*"? f 1 " 
proimilgavit, regnumque Sardiniae adfectavit, indcque bello **~* * y <#*f~~"*f" "^ 
cum regno Aragorriae inito Algariam, Villecclesias, et majofem f^TT^^ 
partem regni subegit \ ftiilque ab Urbano V. in amplissirod TTTtf 
Cardinalium Collegio, ob Regis Petri inobedientiam , Rex Sar- ^JT u* ^u f /~W-i 
dimae nominaius. Sed re infecta Marianus decessil vigesimo , vt^Z^^W*^' 
nono regni sui anno, ut ex Zurita colligitur. Z*J+ *~ S^^f^f^l 

Anno 1575 Ugo Mariano patri successit Judex Arborensis ,/^ ,J^r~ < jJ«* <■*<** 
Comes Gociani, et Vice-comes De Basso, dominusque Sardiniae^ bj>~~ fTi^ f^ 
fuit appellatus. Bellum a patre in Petrum Regem Aragoniae^ ^+J*** p*****"* /*"» 
susceptum prosequutus superbe et inique impcravit. Quafe a «W Arr** **-"-* h ^" 
suis interfeclus decessit anno sui regm octavo , nulla superstite >™^>*f^*,¥7*'/ r 
prole, ut in monumentis condilis in Archivio urbis Sassaris ,f~**^ t*~rrV<* '* Jr* 
et in Zurila legitur. W ^^ f~ ' ri T** *\* 

Anno 1583 Fridericus filius Brancaleonis Auriae et Leono&*+~+ C ' '^^^TL 
rae filiae Mariani adhuc infans successit avunculo in Judicalu^, V^ "^^JT^w, 1 



Arbor. Comilatu Gociani, et Vicecomitatu De feasso, invitis^ 
nianies regnum ad civilem eommunitatem reducere conaban-* " 



Arborensibus, qui Judicum dominatum exosi liberlatem aecla-****/** 






«.„..^a .^uum rt u uiniciu uuiininimiaism reuucere conaOan-' J-iU*'**'"* tJh** 

tur. Eorum tamen audaciam Leonora Judicis matei co:npressit, '*£ T^ r -^J J>* 
omnesque iu filii obedieutia conlinuit. Ilie tamen adhue par- { . & oXJ'?** 

vulus obiit,utexnuperlaudatismonumentis, et ex Zurita patet. %*~*^T1 

Anno 1587 Marianus alter Brancaleonis filius e* eadcm 7 " "~ Jz^cZX^ 

Leonora Friderico defuncto fratri in Judicatu, Comitatu, et * *"7t T^Lj^*. 
Vice-comitatu adhuc iiuans successit, et anno eequenti abdicavit. * 4 ?JJ^ £*,;*& > 

Anno 1588 Leonora Mariani filia, Brancaleonis Auriae uxor/" ^^* /^u^ < 
Judicaium, Comitatum, et Vice-comitattim ex Regis Aragoniae/Xi^^C-*7l\ '9 * 
concessione stib spe pacis in feudum habuit, ac viriliter et ^. vGjfc.tt-^.^.* 
summa cum laude regnum administravit, auxit, legesque de- XV **V burS,'(><'* «&*«• 
dit, quas simui cura aliis a Mariano patre condilis^ uno vo- V'* <i* 4&* 
lumme vnJgo Carta de Logu dicto compilavit, ut ex illo , & — ~> tef*^**.—. 
quo ad hue utimur codice , constat. Inde bellum cum Repe ^ w >**ACfv~fl f*<**~f+ 
Aragoniae gessh, et poslea anno 1405 obiil magno Vrboren^ <i«y^' *tf**y*~± 
sium fiopulorutn luctu, et moerore, ut Zurita et ajii referunt.^"^ ?f ^^^ 

AnnoI405Marianus, matre defuncta, Judieaimr, Comilatum ^*"^7^ '~ ^*^™ 












u 



m 

Vicc-comitatum iterum assumpsit; sed sine prole obiit in ipsa 
adolescentia anno 1407. 

Arinn I40i Braucaieo Auria defuncto filio in Judicatu sue- 
cedere conalur; et Gulielmus de Tinieriis Narbonae Viee-comes, 
qui Beairicem Mariani Judicis filiam et praefatae Leonorae 
sororem ; duxerat uxorem, jus in Judicatum, Comitalum , et 
Vice-comitatum habere opinafus copias in Sardiniam duxit , 
et percusso cum Brancaleone Auria foedere contra Aragonenses 
strenue in Sallurensi agro cum Martino Juniore dimicavit , 
victusque insula excessit; sed novo reparato exercitu mox re- 
versus urbem Sassaris, magnamque parlem Judicatus Logudo- 
ri occupavit, et Judicem Arboreae se gessit, cujus vicarius 
fuit Aimericus Narbonae , ut ex MSS. authenticis tabulis con- 
stat. Brancaleo vero in eo bello captus decessit,et Leonardus 
Cubellus insignis vir Arborensis, qui urbem Oristagni et vicina 
oppida occupavit ab Arborensibus Judex habitus, sed a Peiro 
Torrella Aragonensium duce obsessus , ex conditionibus pacis 
suppresso Arborensis Judicis nomine, titulo marchionis Ori- 
stani anno 1410 condecoratur. 

Anno 1419 Gulielmus de Tinieriis filius Gulielmi Narbonae 
Vice-comitis defuncto patre successit in Vice-comitatu et jure 
Arboreae; sed acceptis centum millibus ducatis a Rege AI- 
phonso cessit Leonardo Cubello et Sassarensibus juribus suis 
die Xll. kal. sept. anni 1420, atque ita desierunt Judices Ar- 
boreae, et fuerunt infrascripti marchiones Oristani, ul constat 
ex multis monumentis. 

Marchiones Oristani. 

Anno 1410 Leonardus Cubellus fuit primus Marchio Ori- 
stani et Comes Gociani a Petro Torrella prorege IV. kal. apr. 
solemniter creatus, aique uxorem duxit Ouiricam de Jana, ex 
qua duos filios habuit Antouium nempe et Salvatorem, et V. 
id. nov. obiif anno 1427. 

Anno 1427 Antonius Arboreae defuncto patri successit mar- 
chio Oristani, et Comes Gociani, et anno 1431 Salvatorem 
fratrem sibi reconciliavit iratum , villas Cieris , et Ludovici 



f /U~>~~~' (: 1 > //***'* i/«'L~~^ 

2 *V* SVw 6« .,....«* *! Uyr*rM f't *p'»U«- U &U**~* , /^ fy+tfmfAojO' } *£'' ~*M*'*f*> r /H^r- 

i A * t r\m<\ 



* Up~rr** 

a+**U*' yxM 4V**V*r~* ; r~, * % u«'U*J «^U^^y^r W'***< l*^<*Jr~~/J + rV* 



h^. 



^v^A-Hv ^'Y*'* A +~~w'~r* /^ C^Hy^-^ t,*U«^ £< Jf^^^j aV Jc^Kj^ aj /f^^ jL*r**> +r*yX,\ . 

hf^-JJ /* y 7 *«<#" y* '^a^y <»*>u*4i /****.**«** y*. ^, s, > 4+„*~>+ y<*v~ ^ um*** *,*u4** 

1+ <k~~U lA<~+* ^J^k 4 ^ /■***■ >r~*rr<J t-i* U~ *uOr< f 'l< Ww^' fr^/*4V </ *\ V*y»V frttf 
U Oa^rJj^ 4r^ t*~J*r** f* >*"* ' *V **#* J~*f A ^J U ^U'^ , T*rr~-r+t fyu*Vc*4* UpnJrr 
t t>4r~+~»y*>1 /%r^'6M*'t ~f yx^rUU +*~^ frJJ^ 4^ tc^ru^rr^ i*J L<W*f« ^ ^U-W *>*-«*^ > W^ 
,t,W-A/ *U~> inJ-lJi. M -IUk t*6t> fW p*u^^^JUf&£tl**k U&pyt* ** U-rX-t&O**'- 

£^>u */ f^u^f^ p+i^ t *JL»~r /*t fr^i»* t*+! f y^>,*~>f Uf *' ->*ti*]* 

f A^u^ ysM L,c~* %' f t 'U or^ Jr^Jrt uJ~'h *»*c**+> /\J „ >*« K yruJtc /tH^fcj^ f~«~ 
+* yr^r rJL^ # U^L 4~ *• <+Cc V*r/ ^^fT K**> ^JLjr^ ^^S rf>~" 
^C^wr l*y~~*<- /Qjl ttptfrrv 4<*'4«~<H *~^M*~ H^ffi** &'Ji^*iA*sV4»**£ <r* % t"~+- 4*tcf* 
U^ ^^ c^Jk cJ*i t<^^^<> ^ p^rJr^ 

p^if^ >y»U/C* ~- tr+^Jptf*- U U' V 'mi JL ty**<f * <&*< f?*^ 

U* < >lc ^tur^e J~* i fw' t+fh*k nW f****~ <*/<*~v ^C*»*^Vr /**f*4*vt *<tx*^ry* siJrvo * *>£<_ 
1 % t C*4rtM" r^ % /fru+lr* utxJLv ' ox^r^ /J/fo^J COL** crCcli^A A ' Wt—* 1 '^ 4f#~**'€' ffl'» - 
4**>hf JLr f 4trftt^f4' /iCf/un^-rujAi '. <4a*S l± <*'4rW *»~< r*4* W^frr** r 4a, fcn*. <t^o>y~*>**'**f< 

« H^ C# XVtyr** +> J Sru+tstc J<#* % *s JufOC^ lA< JJ*~> ****** / Urr A+nJeSclr* 



H^ C# h % Wr-** «s fm. /r\UHs4< U<#* % *s ^U*t~S tA< JL~~> *»*-J* 1* ^ A^yt/i 



4L<r4Um> 9 
tsn 

4uM 



«/A-rv^^y»**^ ; JlJ rw rx*'r+<'Jw+ f /' (S^^r^W, /Vrffl&rn^+f v C^n*^< /^^Ori* 'r<y~C'' H * 
Y**^v WtctU ^ ******* A^ ^"tJLw, 4 ^ 

try' /U t/lL>r/o+*H** ^A**- €*/ *wrr\ /t' ih**»l'y 
*K f M *r***Jl dt< Sry>r*Y ,ri *~rv '* ^*^ &**& 



Jn. I f/**f** %»*y** frl' (**4**'4*~*n* d>r^^' 4^r^Ur\' /U e/4*V<***0 ^**^ ^ ~>+irr+\ hy**u^'y+** 
&#L f dr^UUtf ( /J c3«***^Ctf* €y»M>0/t\ f M *f~Jl fi< /ry>r<yi~~rO f/ ***«> 4U*4'~+ , 



*tc"\ 4*~*x4 f ^ +*x^'c+r<> >U r»*rt< /-r'4»* lt*>r%, £ /f«**- r+T^ 
t ***** W^' iVmAW y fjt+sU*'* **c*- <%^rJ^rn\ 4**l**U~ '**+ 4 



. ^^ O^ iM^-j^ fvrLnJk **yi~* 



Jr< tJ y/UU** < r\J*6*rx **m i ^7^ ^^yrW«A 






IfiCHmtS yvx****. t*r*%J &£< 



ih <J<* 



' f^f**^ *^°#* fP~f* ***** ftUstvSli ) 






, fa +6**aU f *~u* jLs* /^ 

X/ /t nZ~U* L* fcu~*' • tflf^ ***** pJJiJL^ I L**f<r~~ <~ C* j^rr^ fftjAf t 



<rri 



<~J++<- 3 ^c^y^^cM^ ( '^^«^^7 /^C*^'^^^^ **J^r< #^t , yV^-^r-^^ /M 











r-****** rfZZr~«*~v«< } '<Ac^dr*J\ , 1A'^ £ l/Jm> } /^rvTi^; ' ^t^H /c~/U&J \ 

tCvJrJ «r*a~~JU* (l^l6urJS~< 

cr\ 

4r£ <****rwT». —- - ■ 

*^- >~ j^pLf^* **- 

^jLvcrn**, ^ ,^6 A^ 4U# ^f^CrV, v**"A~^ iJ"'****' ~vrr~f< f,~> ^l 
/^ V^Ww «tULjetr^JL . ^ ^c At^WrV hjyrr^ *JL.*urU f*~~ i*'t*~~<* 

r^^' ^ ^^^,^' £C^ % ^fU^ *-"* d'~<ryrJ i t «£^^r~ ^M^r-^^ / r€r^ 

X^v /iu^ ^^» C.1JL f ^^^ w/^-A &^* t ifi*f , r' 

C'JL ***** fy* #*"+»¥ % tOtrrry (U^ f^/Xr^ ^— <^, £*££ Stf"** f J| 



«tjLfr' ^Wr^ A*r*^ 

\U+*4r K 



.^ 



J$-f % h 



Ol*** K< 






ZZEf, *u^ ~u~/~l<** p — *'£„*-**'.■ fhf*~~' <** «t* 'v 

,. /^. * L.^IW * .. I_* , .s .s.^.. _. JLi/JL A-«*«_fir t>'f«s ; »—.>*'?• 




MJL 



fh~n 



[U, ^J»^. JUt^f^: ^MW^ ~~ ~y** ""—*-"> "/~-i"—',% 






~ i- /^ /^-^' A'*w^-*wJ /y ^. vs~*JJ, ~*~d~-f,L L-^u^u, 

£T <£ £z?r <~*-f>L*~f.^ wSm,^^. z^tjj^j 

f>**J **-*^J! *~*+44s***A° < t<xm 9* fyntn+U . 

> rCr+xs+r* 



»**++' J^ 










J 



14$ 

Ponli* dum mille florcnis illi Iradendo, ac deinde obiit anno 1457. 

Anno 1457 Salvalor Arboreac Antonio iratri defunclo suc- 
ctssii iu Marchionalu, et Comitatu. Uxorem duxit Cathari- 
nam Cenlelles , el obiit idibus februarii anno 1470 nulla su- 
perslHe prole. 

Leonardus Alagon filius Artaldi Alagon domini Sastagi , et 
Hcnedictae Arborcae sororis praedietorum Antonii et Silvato- 
ris, a Salvatore patruo heres institulus successit Marchio Ori- 
slani el Comes Gociani, uxoremque duxit Mariam Morilio ; et 
anno 1477 id. octob. a Rege Johanne, ut infra videbiums , 
perduellionis reus judicatus, Marchionamrn Comitatum et omne 
dominium amisit; belloque victus, et in castro Xativae custo- 
diius obiit, duobus iiiiis^ Antonio videlicet et Johanne , e cu- 
stodia ejusdem castri jam solutis, superstitibus. Ejus autem primo- 
genitus Artaldus fortiter dimicando una cum Leno belli duce 
obiit, alter ejus filius nothus Michael in castro Sassaris de- 
tentus cum alio ejus fratre et duabus sororibus spuriis tandem 
ab humanis decessit: atque ita Reges Aragoniae et Sardiniae 
fuerunt marchiones Oristani, et Comites Gociani, iisque tilu- 
lis huc usque insigniuntur; de quibus infra dicemus. 

De Bpiscopis, 
qui Judicum temporibus Jforuere. 

Anno 1075 Jacobus Archiepiscopus Caralitanus, cui Gre- 
gorius VII. mandavit ut secundum Eeelesiae oceidentalis con- 
suetudinem ipsi et Cierici Caralitanae provinciae barbam 
raderent. Quod quum Orrocus Caralitanus Judex aegre ferret, 
idem Gregorius III. non. nov. has iiteras Orroco scripsit. 

« Gratias Omnipotenti referimus, etc. . . . Nohmius autem 

* prudentiam tuam moleste accipere^ quod Arehiepiscopum 
« vestrum Jacobum consuetudini S. Rom. Ecclesiae, rnatris 
« omnium Ecclesiarum, nostraeque specialiter ordinationi obe- 
« dire cogimus; scilicet, ut quemadmodum totius occidentalis 
« Eecle^ae clerus ab ipsis fidci christianae primordiis barbam 
« ra<icmii morem lenuit, ita ct ipse frater noster Archicpi- 

* scopus raderet. Unde eminentiae quoque luae praecipimus, 



144 
« ut ipsum seu pastorem et spiritualem patrem suscipiens et 
« auseultans, ejus cum consilio, omneni tuae pofcestalis ele- 
« rum barbas eradere facias, atque compellas, resque omnium 
« reuneutium, nisi demum consenserint, pubiices, idesl Eecle- 
« siae Caralitanae tradas, et ne ulterius se intromitiaut, co- 
■ stringes , nec non ipsum ad honorem Ecclesiarum defen- 
« dendum promptissime adjuves etc. ». Ita ex ejus regesto 
in Bibliotheca Vaticana recondito. 

Praeterea s. Georgius Sardus Episcopus Suellensis, Lucifero 
et Vincentia parenlibus Sardis procreatus, ab incunabulis cla* 
ruit miraculis. Narn infans, quum reliquos dies lac nulricis 
frequens sugeret, quarla et sexta feria semel dumtaxat, idque 
vespere, sugebal. Cumque baptizatus et diligenter nuttilus, 
liberalibusque discipiinis eruditus, sapientia et aetate profecis- 
set, cleri sortem subiens, jejuniis, orationibus, et elemosynis 
adeo intendit, ut summo omnium consensu Episcopus fuerit 
creatus. Quo tempore daemones fugavil , innrmos curavit, il- 
luminavit caecum, suscitavit mortuum, aliaque permuita edidit 
miracula, quae in ejus historia a Paulo .... conscripta, et 
in Bibliotheca Eceiesiae Caralitanae recondita, traduntar. Obiit 
IX. kal. majus, et honorifice sepultus in Ecclesia Suellensi , 
quae ab eo postea fuit appellata, in qua maximas virfules et 
frequentia prodigia Deus in sui servi honorem esse operalum 
lestatur idem suae vilae auctor, et operari adhuc continua 
comprobat experientia. 

De Principibus Sardiniae. 

lisdem Judicum temporibus quidam Sardiniae Principes ap- 
peliabantur. Quae auctoritas illi ab Imperio data nihii Pisano- 
rum aut Genuensium dominio, et Judicurn dignitati dctrahebat, 
ut inquit Joh. Bapt. Pigna. 

Horum Principum origo incomperta est, et supra Imizzam 
nihil certe haberr potui, quare Principum seriem ab eo exordiar. 

Anno 1013 Imizza a Seligua de Eiisebrik Henrici clueis 
Noricorum, et Friderici ducis Lotbaringiae in Sardiniae prin- 
cipatu heres «uccessit, fuitque Gneifonis II. Bavariae ducis 



145 
mor ut cx Pigna, Nauclero, et abbate Verspcrgicnsi constat. 

Anno 1055 Gnelfus filins Azonis Estensis in llalia Comilis, et 
Cimizae filiac Guclfonis ct Imizzae, heres ab ipsa lmizza insti- 
tnlns successit in Principatu Sardiniac, et fuit dux Bavariae, 
Carinlhiorum et Spolcli , ncc non marcbio Thusciae et Vero- 
nae, uxoremque duxit Reginam Angliae viduam, filiam Bal- 
duini comitis Flandriae Judilham, ex qua duos filios genuit 
Guelfonem et Henricum, obiitque in insula Cypri, ut referunt 
Pigna et Panvinius. 

Anno 1101 Guelfo, defuncto patre, in Sardiniae principatu 
succcssit , fuitque Bavariae, Corinlhiorum , et Spoleti dux, ac 
marchio Thusciae , Veronae , ac Mantuae. Duxit Mechtildem, 
ditissimi Ilalici marcbionis Bonifacii filiam , in uxorem , quam 
tamen postea inlervcnienle divortio repudiavit, et sic sine 
sobole obiit, Ducatusque Bavariae una cum aliis bonis, juri- 
bus, et titulis ad Henricum fratrem suum pervenit. 

Anno 1118 Henricus istc, adhuc vivente palre, uxorem du- 
xit filiam Majoris, alias Magni , ducis Saxoniae nomine Guel- 
fildem, ex qua genuit Cunradum Henricum, et Guelfonem, et 
quatuor filias Juditham, Sophiam, Matildim, et Guelfildem. 

Anno 1125 Guelfo terliogenitus ex Friderici Regis beneficio in 
Sardiniae principatu palri successit, habuitque Ducatum Spo- 
leti, Marchiam Thusciae, et totam terram Mechtildis comitis- 
sae. Duxit uxorem Golfridi sororem ditissimi Palatini de Tubinga 
et Comilis de Ralu, Utam nomine; ex qua genuit filium re- 
ferenlem nomen suum. Hierosolymas postea cum cruce-signa- 
torum exercitu profectus Sardiniam revertitur, et Thusciam 
petiit, omnesque res sui Principalus et Comitatus recte dispo- 
suit, donec senio confectus, et a Friderico Barbarossa princeps 
Sardiniae, dux Spoleti, et marchio Thusciae confirmatus, Prin- 
cipatum cum Ducatu et Marchionatu Guelfoni filio cessit, ut 
Pigna, Nauclerus, et Panvinius testantur. 

Anno 1163 Guelfo Junior paterna donatione Principatum 
Sardiniae et Ducatum Spoleli cum Marchionatu Thusciae su- 
scepit, et quinquennio post obiit sine liberis, at patre superstite. 

Anno 1168 Guelfo Senior, defuncto filio, pristinam digni- 
tatem resumpsit. Deinde patruelem suum Henricum ducem 
Saxoniae atque Bavariae heredem accivit, quantitatem pecuniae 

20 



pactus. Flanc autem dum consequi putat spe frustratus fuit: nam 
Henricus Guelfonem jam grandaevum cito moriturum existimans 
argentum constitutum dare distulit. Oua re commotus GuelfoFri- 
derico /Enobardo Imperatori primo hujus nominis, cognalo suo, 
recepta ab eo pecunia, marchionatuui, ducatum, et principatum 
resignavit, et obiit anno 1196, Pigna et Nauclero referentibus. 

Anno 1174 Fridericus I. Imperator, Friderici Suevorum Ducis 
et Juditae Guelphonis sororis filius, cessione ejusdem Guelfonis 
principatum Sardiniae, ducatum Spoleti, et marchionatum Thu- 
sciae obtinuit , et Beatricem filiam Rainaldi Burgundiae comi- 
lis duxit uxoiem, ex qua genuit Henricum, Fridericum , Cun- 
radum, Philippum et Othonem. Obiit postea suftbcatus in 
fluvio Armeniae, ejusque cadaver Tyrum translatum ibidem se- 
pultum fuit, ut referunt Pigna, Panvinius, et Nauclerus. 

Anno Ti 90 Henricus VI. Oenobardus, defuncto patre Hen- 
rico Rom. Imperator a Caeleslino P. M. coronatus in principatu 
Sardiniae successisse creditur. Uxorem duxerat Constantiam Gu- 
lielmi Siciliae Regis filiam, ex qua Mariam et Fridericum su- 
scepit. Obiit Panormi in Sicilia, et in Calhedrali sepultus fuit. 

Anno 1198 Fridericus Henrici Imp. et Constantiae filius 
adhuc parvulus successit in principatu Sardiniae. Postea fuit 
Romanorum Imperator, hujus nominis II. ac Rex Siciliae et 
Sueviae dux, qui et dicebatur Rex Sardiniae, teste /Enea 
Sylvio et Nauclero. Sex duxit uxores , ex quibus plures habuit 
filios et filias. Ex aliis foeminis suscepit quatuor spurios, in 
quibus fuit Entius, quem Sardiniae Regem fecisse diximus. Obiit 
Fridericus Apuliae, ejusque cadaver Siciliam translatum in 
Arcbiepiscopali Ecclesia Montis-regalis sepultum fuit. 

Entius sive Henricus praedictus filius nothus Friderici anno 
1254 Rex Sardiniae a patre declaratur. Sed quia arma simul 
cum Pisanis suscepit, et Cardinales ceterosque praelatos ad 
Concilium Romam adnavigantes invaserat, et ceperat, excom- 
municatus regrioque privatus fuit, tandem a Bononiensibus de- 
fcellatus et captus missusque in caveam ferream obiit Bononiae, 
ut diximus. Ita desiere Sardiniae Principes. Pisani etiam eadem 
de causa privati jure Sardiniae a Romano Pontifice fuere , 
qui ad Reges Aragoniae, de quibus in sequenti iibro dice- 
tous, regnum transtulere. 



147 

I N D E X 

L I D E R I. 

Primi Sardiniae coloni anle diluvium, ejusque solitudo : *. pag. i 
Phorcus primus Sardiniae Rex , et Vetulonienses primi post diluvium 

coloni. : . ... ; » ibid. 

Medusa ; . . . : . » 2 

llerculcs Turris Libysonis nomen ab Hercule ; » ibid. 

Graeci. Mercatores Graeci Sardiniam adnavigant. OEnotrides insulae 

a Lycaonis fllio dictae • . . . » 3 

Sardus, et Libyes ».......» 4 

Norax, et Hiberi. Norae urbs a Norace extrucla. Noraces ...» ibid. 

Aristaeus, et Graeci : . . . » 5 

Galatas, et Galli . • » 6 

Siculi . . . » ibid. 

Jolaus , Thespiades et Athenienses. Olbiae urbis aedificatio. . . »7 

^Eneas, et Troiani •.:.•.:.» -9 

Lydi i . . . . . » 40 

Locrenses ...... » ibid. 

Tliraces ; » ibid. 

Rhodii ; » ibid. 

Phryges . ; . . . ; » ibid.' 

Cyprii .:*....: i . » H 

Phoenices .....:. I » ibid. 

iEgyptii ;......» ibid. 

Milesii »......-» ibid. 

Cares . . . . ; :.......« .i-2 

Lesbii . . ; » ibid. 

Corsi. .,.,-...... ; ; . . . » ibid. 

Phocaeenses . : . : : . v . » ibid. 

Carthaginenses. Sardorum legati ad Alexandrum Magnum. Foedus » 



148 

Carthaginensium cum Romanis. Hannibal in Sardinia crucifixus. 
Hanno dux in acie a Romanis in Sardinia caesus. Romani Sardinia 
potiuntur P a S' ^ 

Romani. Sardinia in provinciae formam redacta. Praetorum series: 
Sardorum motus. Poenorum auxilia. Sardi praelio victi a Manlio 
Torquato. Hiosti mors. Hasdrubalis Imperatoris aliorumque ducum 
captio. Hennius poeta in Sardiniam venit. Foeneratores ab insula 
pulsi. Frumenti decima imperata. Bellum Iliensium. Sardorum de- 
feclio. T. Sempronii Gracchi consulis insignis victoria. Renovatio 
belli. M Metelli triumphus de Sardis. Goloniae turrris Libysonis, 
et Usellis » M 

Romani Imperatores. Julius Caesar insulam lustrat. M. Lucius praetor 
a Menna liberto victus. Sardinia in Augusti potestatem redacta. 
Imperatorum series. Viae et aquaeductus in Sardinia conslructi. 
Judaei in Sardiniam missi. Sardi sanctitate et miraculis clari. Euse- 
bius , et Lucifer. S. llilarius Papa. Tygellius Hermogenes insignis 
musicus ; aliique Sardi aliqua Iaude clari ..•-....» 29 

Vandalorum Reges. Vandali Sardiniam potiuntur } sub Genserico Rege. 
Goda Golluis, Sardiniae tyrannus regno et vita privatus. Justiniani 
Imperatoris victoriae. Belisarius Gelimerem in Africa victum capit ; 
ac dein Sardiniam occupat. Catholicorum sub Vandalis persequutio. 
Ariana haeresis. Conventus ordinis eremitarum in Sardinia. Janua- 
rius Episcopus aliique Sardi qui doclrina et sanctitate floruerunt. 
Caelius Symmachus Papa . , ; » 49 

Gothi.Sardiniam invadunt sub Totila Baduilla. Gothi ab Italia pulsi a 

Narsete Justiniani Imperatoris duce.Teiae Regis mors. . . . » 57. 

Graeci orientales Imperatores. Eorum series. Praesidum et ducum Sar- 
diniae series. Barbaracini idolorum cultores. Divi Gregorii Papae ad 
Hospitem eorum ducem legatio. Alii infideles iu Phausaniae dioecesi. 
Pastoralis Papae Gregorii sollicitudo ad Christi fidem proferendam. 
Sardiniae Episcopi. Monasteria . ; » 58 

Saraceni Sardiniam ia suam potestatem adducunt. Templa et sepulcra 
evertunt Luitprandus Rex corpus D. Augustini a Saracenis redimit 
et Papiae in templo s. Petri collocat » 74 

Longobardorum Reges. Luitprandus Rcx Saracenos ab iusula ejicit. De- 

siderius Rex a Carolo Magno captus et regno privatus ...» 75 



LIBER II. 

Summi Pontific. Sardiniam et Corsicam Carolus Magnus sedi apostolicae 

confert. Romanorum Pontificum qui Sardiniam oblinuerunt series. »> 79 
Saraceni ilcrum se se in Sardiniam inferunt sub Ambulacho Saraceno- 

rum in Ilispania Rege » 83 

Musatus Saracenus; Pisani et Genuenses; hi Saracenos Sardinia expel' 
lunt. Musatus iterum Sardinia potitur. Pisani Leonis IX. suasionibus 
Sardiniam adnavigant; Corsicae partem Genuensibus adimunt; Sara» 
cenos in fugam vertunt. Pisani Sardiniam in quatuor Judicatus di- 
vidunt. Pisanorum et Genuensium simultates primae. Genuenses 
Caralim expugnant. Marchiones Malaspinae urbem Bosam novam in 
Sardinia condunt. Pisani bello a Genuensibus victi.Pax ab Innocen- 
tio II. Pisanos inter et Genuenses composita. Novi belli casus. Bariso 
judex Arborensis Sardiniae Rex a Friderico I. Imperatore creatusj 
custodiae a Genuensibus traditus. Genuenses et Pisani de jure Sar- 
diniae coram Caesare certant ; Pisani regno Sardiniae a Caesare 
spoliantur. Clemens III pacem inter duos populos componit. Novae 
simultates. Varii diuturni belli eventus. Lis de Co rsicae et Sardiniae 
primatu. Concilia. Fratres praedicatores. Fratres minores. Episcopi. >» 86 

Judices Sardiniae ; . . » 4 i 9 

Turritani Judices . :.......; »424 

Gallurae Judices : - » 430 

Caralitani Judices t .:....:.» 433 

Arborenses Judices . . i :....» 456 

Marchiones Oristani : i » 442 

Episcopi »4 43 

Principes Sardin. Imizza. Vuelphi. Encius rex Friderici OEnobarbi filius » 4 44 



Cete 



ERRATA 
M Accipe igilur. Praeses 



28 


et adpristinam 


2'.» 


foelicitatem 


48 


Ceteraque 


7 


Justinius 


7 


faerunt 


8 


Regi adularcntur. verum 


11 


injerunt 


24 


venum jerint 


3 


sylvestro 


9 


Justininiano 


15 


idololariae 


18 


Innoentium 


3 


invigiliare 


36 


regestro 


2 


Episcopis 


6 


cujus etas } atque locus 


21 


vigilas 



4 Victonus 
\ 4 exoratas 
22 consentiams 

9 Raymundo Ru o 
14 Obtimates 
35 obbligatiouibus 

4 injurie 
24 in cmatuor partes divisam , 

neque 
26 rerum Pisanorum 
16 tetamcpie circumjeclam 
29 immunes et exempli 

8 beneficiis imperiabilibus 
\ ingenti praeliu 
22 apud Meoram 
\ \ navim Pisanum 
2\ mugna 
-1 vexare cepit 
\7 utrinque populo 

\ metroplitano jure 
\\ de relicjuis toliendis 
\ hic varis criminibus 

20 NOBABITQUIS MARMORIBUS 

21 FIDEI DICATU 

24 abEpiscopis et obtimatibus 

t3 primus Judex Arbororeae 

6 sororem 5 duxerat uxorem 

is, quae typographus peccavit 



151 

CORRIGE 
Accipe igitur, Praescs 
1 ad pristinam 
feiicitatem 

Caeleraque 
Justinus 
fuerunt 

Regi adularenlur. Verum 
inierunt 
venum ierint 
Sylvestro 
Justiniano 
idololatriae 
Innocentium 
invigilare 
regesto 
Episcopus 

cujus aetas, atquc Iocus 
vigilias 
Victorii 
exaratas 
consentiamus 
Raymundo Ruffo 
Optimates 
obligationibus 
injuriae 

in quatuor partes sive Judicatus 
divisam, nempe Turntauum 
rerum Pisanarum 
totamque circumjectam 
immunes et exempti 
beneficiis imperialibus 
ingenti praelio 
apud Meloriam 
navim Pisanam 
magna 

vexare coepit 
utrique populo 
metropolitano jure 
de reliquiis tollendis 
hic variis criminibus 
NOBABIT MARMORIBUSQUE 
FIDEl DDICAfU 
ab Episcopis et optimatibus 
primus Judex Arboreae 
soiorem duxerat uxorem 
lector benevolus indulgeat. 




Wa (C©NTO TIIN(CIKNS© JLASCAIMS 



ni»ir "yiET^TETNvniia^iLiTJA i__ 






/.//> "f/? ' s/r// 2 o<? /">- 



<C _4V _. TP 1__ ______ A IiK, (D) 



■> /^tV </tr rr/A 



FAR.E 



JOHANNIS FRANCISCI 

SASSARENSIS 
Tomus Tertius 

CONTINRNS LIB. III. ET IV. 

DE REBUS SARDOIS 

EX RECENSIONE 

VICTORII ANGIUS EX S. P. 
R. T. S. A. S. A. L. 






^-^&^M^M^ 



CARALl 1858. 

E X T\P1S MONTEVERDE 
Facta potestate. 



JOHANNIS FRANGISCI FARiE 

SASSARENSI3 

J. U. D. EXIMII, ARCHIPRESRYTERI TURRITANl 

DE REBUS SARDOIS 

LIBER III. 
EX RECENSIONE VICTORIl ANGIUS. 



Aragonenses Sardiniac Beges. 

JACOBUS REX SARDINIiE I. 



JL isanis atque Entio jure Sardiniae expoliatis , insulam quani 
plures adpetivere. Anno siquidem 1267 Carolus rex Siciliae et 
Andegavi dux, sancti Ludovici Francorum regis germanus fra- 
ter , Sardiniam primus a Clemente Papa IV , frustra licet , 
poposcil; Henricus deinde Ferdinandi III. Castellae regis h- 
lius, qui infensus fratri regnum in Hispania gubernanii pa- 
tria extorris , collecta virorum manu , in Africam cum Fri- 
derico altero fratre transgressus , Tuneti apud regem longo 
tempore meruit. Ibi praeda simul et stipendiis ditatus , de 
ipsius Friderici consilio , e Carthaginis portu cum omni 
pecunia et cetera gaza Italiam trajecit Sardiniae regnum ab 
eodem Papa Clemente petiturus. Relatus igitur e Carthaginis 
portu cum Ponlificem adiisset, Carolo memorato Sieiliae rege 
ad id eliam usus fautore , qui nuper viclo Manfredo magna 



4 
apud Pontificem gratia praevalebat, et arctissimo consanguini- 
tatis.gradu ex stirpe materna conjunctus magnam pecuniae 
vim ab ipsa Henrico acceperat. 

Sed dum Pontifex de regno deliberat, et concedere parat , 
ortis in urbe Roma seditionibus , civibusque ad arma ruenti- 
bus . ad eas tempestates sedandas Henricus a Romanis exposcitur, 
ac ex Viterbio , ubi tum Pontifex erat , Romam vocatur, ibi- 
que Senatus romani potestas , volente populo , illi tribuitur. 
Pacala itacfue urbe qutim dominatum veluli jure partum , 
posthabita Pontificis auctoritate , exerceret , ac majora qui- 
dem moliri videretur , PoritificL, simul et Carolo in suspicio- 
nem venit. Ob id intermissum praefatum Sardiniae negotium 
fuit a Pontifice , ut refert L. Marineus , et eidem Enrico ex 
urbe Roma Sardiniae regnum postulanti his verbis a Pontifice 
ex Vilerbio rescriptum cst : 

« Dilecto filio , nobili viro Henrico , filio clarae memoriae 
« Ferdinandi Hi. Regis Castellae. Ad tuae claritatem originis 
« atlendentes, et illius deyotionis fervorem , quem ad Roma- 
« nam habes E^qclesiam, tui promotionem honoris, quibus 
« possumus , studiis prOcuramus. Et quoniam ad regnum Sar- 
« diniae tuos oculos direxisti , super quo cum nobili inilite 
« Johanne longam satis coliationem habuimus : scire te volu- 
« mus, quod post recessum ipsius, inspecta plenius cognitione 
« negotii, multo tibi utilius judicamus id non adgredi , quod 
« multis sumplibus indigeres , praeserlim cum Pisanos ha- 
« beas adversarios , qui positi e vicino et adgredientem im- 
« pedire valerent, et ingressum continuo molestarent. Unde 
« charissimo filio Nostro Carolo illustri Rcgi scripsimus eumdem 
« instantius exorantes ut ad matrimonium inter te et filiam 
« nobilis viri M.... contrahendum dei opem et operam efficacem. 
« Quod si coniigerit confici, non tibi solum, sed charissimis 
« in Christo filiis Nostris lmperatori Constantinopolitauo illu- 
« stri, et ejus filio esse poterit fructuosum, Nobis etiam , et 
« toti populo Christiano ». Datum Vi!erbii Non. Jan. Pontif. 
Nostri anno II. Ita in Codice Clementis Papae IV, qui in Va- 
ticana Bibliotheca adservalur , epist. 2S0. 

Carolus interea rex Siciliae Henrico repelenti pecunias , ne 
majores ad nocendum facultates iili adessent , bono consilio , 




haud quaquam reddebat. Ceperat rlenrieus jam inde ab initio ^/ *> ^j&LuM*V+ ****** I 
contrarias Pontitici Caroloquc faciones magis foveru; utram- /FjLS '+d* s* 1 

que tainen intra urbein acquilatis simulalione eontinebat. Ut #"*" (77> 

vero suspicionem Pontificis advertit alienus subito factus , et ($*€*+£*' *S' vl^V" 
post pJura contra eundem Conradum Lapitium ad Fridericum ^(y^*Jfi\ U- & 
niisit , ut ex Africa in Siciliam ad res innovandas trajiciat. . ^, A ^ ^y»*. 

Ma[;ni hinc motus in Sicilia el lialia excitati sunt, ut idem " 
refcrt L. Mariucus, et Thomas Facellus. 

Anno 1268 Jacobus L Rex Aragoniae insulam habere non 
solum desideravit , sed eliam ab eodem Clemente IV. sedulo 
instanterque efRagitavit : quod tamen Pontifex his literis 

ne^avit. 

Charissimo filio Jacobo Rc.^i Aragonam illustri 
« Tarde nimis tua misit screniias dilecluin- filium saeristam 

« Majoricensem et vicecapcllanum Nostrum. Jam enim cum 

« duobus tractatus praecesscrunt super regno Sardiniae, cha- 

« rissimo in Christo filio Nostro Carolo rege Sieiliae illustri , 

« et dilecto filio Nostro Henrico fratre charissimi in Christo 

« filii Nostri Castellae regis illustris. Est et alia tarditas in ne»- 

« gotio, quoniam inter moras iilarn partem amisimus, Judica- 

« tum nempe Turritanum, per quam dare poteramus ingres- 

« sum ei, qui conveniret Nobiscum. Unde tuam magnitudinem 

« non lateat , quod nec tibi illuct concedere possumus, nec 

« ad praesens illud dabimus aUerutri de praediclis; sed tene- 

« bimus in suspenso negotium , donec aliud videamus, malentes 

« ad tempus perdere quod jam dudum perdidimus , quam 

« inter principes nobiles scandalum suscitare. Verum de ejus- 

« dem Archidiaconi neglujcnlia nulla tibi superest querimonia», 

« quum de importunitale cjusdem et instantia nimia Nos potius 

« conqueri valeamus , quum sernper continuet sui desiderii 

« exilum meliorem expectans ». Dat. Viterbii X. Kal. aug. Pon» 

tifie. Nostri anno III; 

Postea Jacobus II. Aragoniae et Siciliae rex, ipsiusque Ja- 

cobi I. nepos ex Pctro k Rege Aragoniae et Maria Guiieluii 

Montis Fesulani unigenit^, qui ex testamento Eulii regis Sar- 
diniae fuit anno 1272, ut inquit J, Laurentius ab Aravia , 
heres instilutus, regnum jpsum magnopere cupieus anno 1295, 
pro eo cousequendo, ul inquit Zarita, ac eliain «x pacis oon~ 



f£^^^ ( niS*%*f t b"'' Jitione, ut inquit Thomas Facellus, su&su et intpulsu Bonifacii 

j*6*9/<* r * ' /t****^* Papae VIU. regnum Siciliat Carolo Andegavensi renunciavit. 

/4^,}, „ Atque ita anno 1297 prid. non. apr. idem Pontifex Bonifacius, 

ceteris omnibus postpositis, eidem Jacobo II. Aragoniae regi 

insulas Sardiniae et Corsicae in hunc modum concessit : 

BONIFACIUS EPISCOPUS 

Servus servorum Dei 

Charissimo in Christo ^filio Jacobo Sardiniae et Corsicae regi illustri 

ad perpetuam rei memoriam. 

« Super reges et regna positi e\. divinae providentia pote- 
« statis de iis opportune disponimus . . . . et infra « Ad ho- 
« norem ergo Dei omnipotentis, Patris, Filii, et Spiritus San- 
« cti, semperque Virginis Mariae, ac bcatorurn Apostolorum 
« Petri et Pauli, nec non sanctae Romanae Ecclesiae, de fra- 
« trum Nostrorum consillo et assensu, regnuni Sardiniae, et 
« Corsicae, quod ipsius, Ecclesiae j;iris, ac proprietatis existit, 
« cum omnibus juribus et peilinentiis suis, tibi et tuis here- 
« dibus, ex tuo et ipsorum corporibus legitime descendenti- 
« bus, utriusque sexus, natis jam, et etiam nascituris, in 
« perpetuum feudum gratiose conccdimus . . . et donamus sub 
« modo, forma , tenore, et conditionibus contentis etc. prae- 
« sentibus a Nobis Nostrisque successoribus legitime intranti- 
« bus, et dicta Romana Eeclesia tenendum in feudum, et per 
« cupam auream te eodem principaliter investimus, ita quod 
« etc. Nulli ergo etc. ». Datum Romae apud s. Petrum pri- 
die non. aprilis Pontif. Nostri anno III. Sic in bibliolheca 
Vaticana in regesto ejusdem Papae Bonifacii plenius legitur.,, 
teste Jacobo Mainoldi. 

Integrum hujus concessionis exemplar dlligentia doctissimi viri 
domini Michaelis Tomasii Episcopi Herdensis habui, unde ejus 
partem, quae ad praesentem historiam facere videbatur, ce~ 
teris brevitatis caussa omissis , referre volui. Sed de ea dona- 
tione Volaterranus, Villanius, Martinus Polonus , et Zurita 
etiam meminere. 

Fndericus autem II. ejusdem Jacobi II, germanus frater, et 
tn regno Siciliae successor ipsius insulae Sardiniae, regnique 



1/1*10^' L- c <~^*#< *#* t*4*i'pu < £, A^iA'^p» fU C+rf,'~y c^L +OX4'-***, '*P*\ 

/fratcrni adfeotator fuit. Quare anno 1302 foedus cum Carolo^ f«<~~* *<U~>+' /u*,** 
ejusque fiiio Roberlo, hac praecipua conditione sancivit, ut /** rr 1* / '*** / / * **** •'f** u f f ' 
ille a S. P. et Cardinalium amplissimO collegio regnum Sar- A*^'**^ hu*4 **-*+^ 
diniac pro se suisque suee ssoribus peteret; quod tamen non 4-£*fc*^ firV *^ **?* * 
oblmuii. Anno quippe 1303 Bouifacius Papa, Jacobuin Ara- ^***^ * 'tf* 
goniae regem oupiens in regnum Sardiniae indueere, Raymun- ** f*Zffp *^l?fL£? 
durn Episcopum Valentinum letf;itum in insulam misit, ut °V^ J ^V t" 

Jacobnm regem Sardimae el L.ors:eae renunciaret, pnmoresque *>* "^ / *,' 

omnes ad ej.is obedientiam hortarelur. Pisanis quoque scripsit , » r *^ 1 *** , ' tt ^* f J( vr J/ j 
atque mandavit, ne ullam moram, ullumve impedimentum /J+£+j*** ^-*~*Jr** - 
novo Regi in acquisitione Sardiniae inferrenl, ut refert Zurita. AiU' c% f*?, TT/T* 

Mortuo Bonifacio ( anno 1594; Jacobus rex legatos misit/f*»' 4*Ut'*f***J **** 
Vilalem Villanovam, et Gulielmum Cerrium, qui Benedicto f^J^ fc&* w^c^^ ) 
l\. Pontifici recens creato pro regno Sardini le et Corsicae fi- L-^fa^ frifff* *d* 
dei juramentum praestareni. t**&* ^W/*^-*v**' ; / 

Defuncto etiam Benedicto ( an. 1505 ) Rex misit ad Cle- ^ ^- a^'6*£cJl 
mentem V. Gonsalvum Garziam, nt refert Zurita; et anno se- ^/«^fc ' hv* 
quenti Petruin Martinez de Gotiore, et Sacristam Majoricen- f^f^c^i^^^J^^ 
fiem oratores delegit, qui eadem jurisjurandi verba nomine ■ " - ^t/yfi- &?£***** 
suo proferrent. Dcinde Lugdunum profectus de occupanda iffjf,. u****, h'r*<*c+> 
Sardinia cum eodem Pontifice egit, fuitque ab eo Rex Sardi-^ *£* J+tuut, 

niae confirmatus , »t ex Z.irita, lNauclero, et Mattbeo Palme-^^**^ fc '' / 
rio constat. Quare Platina, Sabeliicus, et Blondus, qui tradunt eU<<* (^4%nJh' f ^ * 
Clementem V. Friderico Siciliae Regi Sardiniam concessisse,,^^**-'»-^!^**^*^» ** t 
judieio meo falluntur. tx. l<>+*4" V Om/ f **>'**** 

Ea tempestate Carolus Andegavensis, Jacobum Regem ^%,' cUC^rt *4/t>>*A '^ 
bellum contra Pisanos impellit, eique opes et auxilium offert , g^ ^+s,*, 4^ tJ cft' t <~~ 
atque per Gulielmum de Recuparana ex Vicecomitibus Pisarum, «Jv*^» 

qui Guelphorum erat socius, Lucenses et Florenlinos rogavit, ^JJfJjT "> jfjJ^lie-r^A 
pactis quibusdam conditionibus, ut statim ac Rex Aragoniae [fjJ ^'Aj^r^ 

in Sardiniam exercitum trajiceret, utrique bello irruerent in^ Ju*t<*>* 
agrum Pisannm. e /W» «*► fn*^"*^' 

Rex distuiit bellum donec lis cum rege Castellae de regno ^V*^ 1 **^ >k* fftt**»* **+ 
Murciae componeretur , quae fuit composita anno 1305. ^*/r< **- fi l C+. - '£"•** ** 

Sub finem bujus anni Genuenses, veriti ne Rex bellum pro /> q trCrmm. ** f*'ft*t 
Sardiniae acquisitioue susciperet, legatos misere, qui de pace 
^Uagerent. 

Anno sequenti de mense oclobris Lucenses et Florentim* 



..;••• £*&, .-* ■.-...-. • •- • -w ■*''*» •- ■• <*-♦ *- •.,•■• u; ; »-.vAi^ *& 

* , .... regem rogant ul statim olassem contra Pisanos cum omni exercUu 

. c * .-. h •*. iia Sardiniam milfat. Plures deinde qui ilomiuia in Sardiniae re- 

• * ...>- • v gionibus babebant, scilicet Bicardus Caninus Tarvisii dominus 

maritus Joharmae filiae Nini Judicis Gallurensis, Morruellus Man- 

fredi filius, Franeischinus Morruelli, Corradinus Opizini, Mar- 

■ * - chiones Malaspinae obsequiiun regi promittebant, modo feuda 

ipsis confirmaret. Qui omnes Jacobu.n in Sardiniam accersivere, 

» et cum eis Theodoricus Archiep. Turntanus, qui Genuensis erat. 

Branca insuper Auria , ejusque filius Barnabas reip. et populi Ge- 

«v nuensis duces trecentis equitibus in Logudoro, centum in aliis 

regionibus Sardiniae contra Pisanos juvare eum sunt polliciti Ber~ 

nardo de Sarria Begis admirato in civitate Genua, qua tunc ver- 

sabatur, modo non deberent arma verti in Sassarenses, et ea 

quae in Sajdinia habebant sibi in feudum concederentur, ut 

Zurita refert. 

Pisani hujus rei metu perterriti anno 1309 legatos Banierium 
Sanclae paeis, Joannem Bussum de Gualadiuis et Uerdinum 
Guascapam cum tribus triremibus ad Jacobum regem miserunt , 
et amplissimis donis euni deprecali sunt, ne fedus cum inimicis 
suis iniret, eisque assentiret, sed Castrum Caralis, oppidum Stam- 
pacis, et portum Bagnariae, et salinas feudi nomine sibi concede- 
ret, atque facullatem condu-cendi quingemos sardos milites in 
Sardiniam faceret , et Mariano et Andreae Vicecomitibus de Basso 
et Judicibus Arboreae, Bomfacio et Banierio Comitibus de 
Donoratico relinqueret dominium, quod in Sardinia habebant, 
atque ita regnum absque ullo labore et sumptu haberet, sum- 
maque pace frueretur. Rex autem Caralim Pisanis concedere 
noluil, sed alio gravi impeditus bello distulit in aliud tempus 
exercitum in Sardiniam mittere , Manuello tamen, Francischino 
et Corradino marchionibus Malaspinae castrum Bulcis, et ca- 
• * - ,* strum Osuli cum eorum oppidis ceterisque locis et regionibus 

., ab eis in Sardinia habitis concessit, Villanio, Zurita, et aliis 

referentibus. 

Post mortem Henrici Imp. Pisani reip. praesidem habobant 
Ugocionem de Fagiola , eoque duce anno 1316, cum aliquol 
Germanorum cohoriibus Lucens.em civitatem expugnarunt : 
propterea publicae laetitiae signa dedere hanc rmsrmoreaui 
inscriptionem in tronle lempli maximi Caralis in Casteilo Castro 
affigentes. 



JT. 

9 
<r ,\nno Domini MCCCW. Indicf. duodeeima , dieXqnarta, 
rnensis juhii divina gratia praecederite^ 1'is.uiii civitas versus 
civitalein Lucinam stia viciricia vcxilla crexit, ipsani(|iie civi- 
talem Lueanain pracliando viriliter expugnavit, ct <m*hc lapi- 1 ii^fr**"*^**"* 
dem sic sculptum de Palacio civitalis Lucanae fecit Pisana 
civilas jlcvari, ipsumque a<l Castcllum Caslri ad futuram 



na 
rei 



« memoriam dcstinafty. 



« \ igo Jurispcriti, Bona 



, Et temoore dominormn Mefsis De- ]W l n 
JWWrenclinini^Tisanorum" civium Ca- lv?o+*> 



« stellanorum prefati Castri pro Comuni Pisano fuit cum gau- f iAT-t/h*^ • ^W^K^tt^y 

« dio hic infixus, ut-' aspicientibus memoria praebeatur tflx ^-^rjic jocU+*y ti- £*■**> 

« *rt/wm amicorum Pisani Communis semper crescat^gpt au- *~r Itt****** «#v»W»v 

« d a c i a^j n i m i cor u m c j u i ffif orp c tu o compescalur ». /^uu.f/«i'*^'^ , " 

Ea clTde aecepia Manfredus De-Noltc Lucensium legatus ^* «**•*■*!'*** " r •^J•i^'" 

Barchionem petens Jacobum rcgem ad bellum Sardoum contra **** 'V^tfit 1 '"1*~'jy / 

Pisanos excitat; et ipsius Jacobi nemine Florentinos, Bono- U^. %<&*- '(*** X ***** , 
nienses, Pistorienses,~et Senenses Pisanorum osores ad auxi- 



lium suppeditandum sedulo hortatus induxit ad dandum in cam <wW/^« ^ / ^/ W1 ^ 
expeditionem triginta millia ducatorum, quibusdam conditto- ^i^^ *^* *''/*/ / 



nibus, quas tamen nonnisi centum miliibus aceeptis rex con 
firmare voluit. 

Hac tempestate Maria Henrici regis Cypri filia Siciliam ap- 
pulsa, inde Sardiniam venit, et a Mariano 111. De-Serra Ar- 
borensi Judicc solemni adparatu fuit suscepta; inde Gerundam 
petens Jacobo Begi Aragoniae nupsit, Zurita et aiiis referentibus. 

Anno. sequenti Pisani insignem apud Montem-Catinum , duce 
eodem Ugucione Fagiolano, victoriam adepti, cives reip. qui 
erant Carali magna letitiae signa dedere , et in fronte templi 
maximi lar^en^ iijs ^notis inscriptum adfixere. 
ctie ■ vTflosnno 



/<SM*+> 



Anno 



uc - vig 



*t ono augusti 



Ugucione de Fa- 



giola Pisanae civitati praesidenle commune PisaJlfefefWn quum 
esset in obsidione Castri Montis-Catini .LucdMfcl districtus 



Montis-Catini LucdMfU 
« cum suo exercitu trium millium equitum, et triginta millium, 
« peditum, et princfifes Phllippus de Tarento et PeirusTeni- 
« pesta fratres Regis Rfiberli, et Carolus ejusdem principis 
« fQjitiS congregato eorum exercitu equitum ac pcdittim JKIo- 
« rentinorum, Scnensium, rcgnicolarum , ei omuiiim'u51o£8&f*'"' r 
« Guclphorum, qui quatuor mille equites, et quinquaginla mil- 
« lia peditfl/i censebatur, vcnissent ad dictas parios pro mu- 



10 V*' 

« nitione castri, inito hinc inde praclio eosaf^e eorumque e- 

« xercitus posuit viriliter in conflictt*» in planitie Bug«ani 
« secus rivum Vallisvfoebulae; in quo conflictu.de gente Guel- 
« forum,,£uerunt gladio perempti ultra vigintjrTpuTia poditum , 
« capti vero fuerunt ultra tria millia. Gens autem Pisana tota 
« quasi fuit incolumis, et illtf die Caslrum Monlis-Catini , et 
« plura alia Castra parlium inimicorum fuere in fortia Pisani 
« Communis, de (m&y\plori& ^eo excelso, ejusque watFt 
« Beatae Virgiru grauas referimus. Hic quidem lapis positus 
« est tempore sapientis viri Nicolai Leuli. jurisperiti, Castellani 
jotivj Castelli-Caslri profi^^ik^Pisan^, ©OttSm anno de mense 
« octobris ». 

Ob id Lucenses iterum Aragoniae regem ad bellum sardo- 
rum contra Pisanos hortantur, alia viginti quinque millia flo- 
renorum offerentes in eam expeditionem. Rex tamen bellum 
illud distulit quosque pax inter Fridericum et Robertum reges 
firmaretur, quae anno sequenti ( 1517 ) a Roge Roberto hi- 
sce conditionibus fuil proposita, ut Rex Aragoniae centum 
millibus unciis a se acceptis, bonisque et locis Templariorum 
a Romana Ecelesia in compensalione accipiendis, Sardiniae 
insulam Regi Friderico traderet: quod si compensatio cum il- 
lis bonis a Sede Apostolica non possel obtineri, haberet a se 
alia quinquaginta millia unciarum. Item promittebat Robertus 
se cum triginta triremibus quinquennio Friderico serviturum 
pro acquisitione regni Sardiniae, et dimissurum eidem Fride- 
rico medietatem regni Sieiliae pro sua vita, dummodo ille sibi 
alteram medietatem relinqueret, in qua contineretur Messana , 
et non usurparet nomen Regis Siciliae. Quod si plura Fride- 
rieus desideraret lubenter iili cedebat jus suum ad regnum 
Tunetanum. Quae tamen paeis leges non arrisere Friderico, et 
negleclae fuere a Johanne Papa XXII. Zurita et Facello refe- 
renlibus. 

Eodem anno Ponlius Episcopus Barcinonensis, et Vitalis 
Villanova Jaeobi regis legati saeramenlum fidei pro regno 
Sardiniae et Corsieae praefalo Johanni Papae recens creato 
pracstiterc, tcste Zurila; alque Ponlifex partein census eorum 
ivgnorum Jacobo dimisii, ut ex Iiteris ejusdem Pontificis in 
bibliotheca Valicaua reconditis, et Jacobo Mainoldi constat. 



Anno 132i Comitiis Gernndae liabitis Saneius Rex Majori- / ~ % ~~ "**"" ""^ ^^+ffvL 
CMom, et Cathalani populi , debitum obsequium, opemque 
suam pro expeditione Sardiniae Jacobo regi oblulere. 

Itaque auuo 1522 Jacobus Rex Aragoniae Vlll. kalendas frf'' ,"*** ! 
januarias in solemui festo Nativitatis Domini, bellum Sardou m kJ^Vj^^ 
iudixit , vexillo expcditionis Bareinone erecto, et lotius belli ^ }'**+""*" 
ncgotio Alphonso filio suo secundogenito demandato: nam Ja- C<^fr' <^~' '"4'j 
cobus filius priinogenitus eam expeditionem et regnorum suc- ' w '^J' jl* 7 
cessionem recusavit, ut inquiunt Zurita , et Rex Petrus. '** ^, , I/Lsi 

Pcr ea tempora Gantinus Catonus Sassarensis primaria no- *~2*\"* 
bilitate insignis, qui ex privilegio triginta militum turba sti- t2',V J*r9*v~*\ 

patus incedebat Miohaelem Pera physicum ad Jacobum regem ^ .^ ^ „_},'#„, 

misit, literisque nunciavit Sassarenses omnes avarum ac ni- jl*-~*~**~«-* 

mis acerbum Genuensmm lmperium pertaesos Aragonensium / //^» x4** '*(*<** f~"~* 

regum adpclere regimen, ejusque adventum cum exercitu ma- 1 ^ZL^*^' %^y*^ 
gnopere praestolari. Ugo etiam Arborensis non parvo dispen- v ^^. ? ^l,^ ' iruu* -r»M 
dio et injuria a Pisanis affectus cum Branca Auria foederatus f. /7Wv~-< «^***—**' " " 
Marianum Ammiratum strenuum virum Sardum silenter ad Ja- /y**?/***'**'/ ;,W^- 

cobum regem destinavit, eumque ad insulam acquirendam et * ,* m^J^ ^ t *****"' 
expellendos Pisanos enixe hortabatur, et rogabat. Quibus nun- i2t*«-* '♦* c*-;+»A\ 



ciis laetus rex Jacobus propensos Sassarensium animos, Judi- *> ^ r .jLtAfeA.«*^»W«^ 

cisque voluntatem iaudavit; multisque donis et privilegiis, qui- Jj ^/rfV^**** fr*% 

bus adhuc Sassarcnses utuntur, honestatos nuncios dimisit, et jL *?+* <*«*+»*■ t" 

renunciare jussit, se quamprimum in Sardiniam cum exercitu i^Ckfu' A*/ t S'/**- 
adfuturum. Ita Zurita, Villanius, et antiquae tabulae in Arehi- . «~ J \j 

vio civitatis Sassans reeonditae. ,/l ~f* - J^ — ' f '"^ 

Pisani interea hunc belli adparatum scientes de impedienda ^ ^^ ^W* 

Jacobi Regis expeditione cum Johanne Papa frustra agunt. ' 
Nam Vitalis Villanova ipsius regis legatus quam optimis raiio- 
nibus Pontificem ad bellum, et auxilium Regi ferendum suasit, 
et Cardinale Neapoleone intercedente, promisit Guidoni Ar- 
chiepiscopo Arborensi, omnem dominatum Judiei Arborensi 
Vicecomiti de Basso esse relinquendum, si oetoginta millia 
florenorum statim regi darentur, et census trium millium flo- 
renorum quotannis penderetur, ut refert Zurita. Quare Pisani 
plurimas equitum peditumque copias partim propriis pariini 
Judicis Arborensis pe(ainiis eomparatas in Sardiniam dueihus 
Juliano Simone, Friderieo et Henrico Tudisco traduxere; eo- 



12 

rumque praesidiis oppidum Terraenovae, et Villecclesiarum 
muris de novo cinctum, turribusque munilum, cum Castro 
Caralis, atque aliis Casiellis firmarunt, reliquas vero militias 
collocarunt in Judicatu Arijoreae collocarunt. 

Hujus rei suspicione, metuque sollicitus Ugo Judex tercen- 
tos stipalores sardos ad custodiam sui corporis sumpsil, et 
idibus aprilis Pisanos omnes, qui in suis terris et dominatu 
erant ad unum trucidare fecit, nunciisque caedis ad regem 
missis rogat celeriter cum classe Sardiniam venial: hinc Vil- 
lecclesiarum dcfectionem proeural. Sed novi milites, ullra se- 
ptingentos, a Pisanis Sardiniam eo tempore traducti, oppiduni 
Villecclesiarum, duce Johanne Artavallo sub fidem recepere, 
et obsides a Caraliianis civibus impetrarunt, ut Zurita, alii- 
que hispani auctores testantur. 

Rex hisce auditis quum propter procellas proficisci non 
posset Beltramum Castelletum, Ugonem Sauctaepacis, Dalma- 
tium Vicecomitem de Rocabeiti, Gerardum de Rocaberti hujus 
palruum et Berengarium Cabrera nonis maii cum equilum pe- 
dilumque auxilio tribus navibus in Sardiniam ad Judiccm mi- 
sit. Q;ii juncti Sardorum copiis ad oppidum Ouarti castrame- 
tati sunt, et Caralis urbem omni adjumento inlereluserunL 

Deinde XII. kal. jun. Alphonsus apud Porlum-fangosum 
Omni coacto exercitu, ornatus a Jacobo Rege amplissima fa- 
cullale, etiam Judicatum Arborensem sub annuo trium mil- 
lium ilorenorum concedendi Ugoni Judici, et sexaginta trire- 
mium et viginti quatuor navium classe, cum plurimis navigiis 
niinoribus usque ad tercentum, comparata, uxore comitatus 
cum omni exercitu III. kal. jun. secundis ventis discessii, ac 
nonis junii portum Magonis Minoricae insulae applicuit, ubi 
quatuoi dies quievit. Inde Sardiniarn ad caput s. Marei idibus 
junii, et ad portum Palmae Sulcitanae regionis XVI. kal. jul. 
fcliciter appulit, exercitumque omnem millium et quingenlo- 
rum equitum, peditumque tlecem millium in terram exposuit, 
in quibus infrascripti insigniores fuerunt 

De Regno Fiileiiiiwi-rJt**L* tr>Ux^ 

Johan »es Ximene» de Urrea Raytnundus Cornel 

Ai\aiLs De Luua cum tilio Ai tale Artalis Duerta 






Blasius Maca <le Vergua 
Pctrus et Alainannus iralres De 

Luna 
Ailio De Foces 
Raymundus I)c Pcralta 
Pelrus a s. Vinccntio 
Gombalus De Benevenlo 
Rodrigus Ahones 
Michael Gurrea 
Peirus Gonzalus Doz 
Miehael Perez Capata 
Rodrigus Capata 
Fortanerus De Vyniech 
Gcrardus Abarca 
Ximencs Perez Coronel 
Petrus Ortiz de Pisa 
Rodrigus Ortiz de Vesimbre 
Lupus Xirnenes de Luna 
Lupus Fernandez de Luna 
Gonzalus Lupus de Pomar 
Garzias Frontlnus de Dec,a 
Johannes Perez de Torbens 
Blasius Ma^a de Puyroch 
Rodrigus de Sada 

Ex regno Valentiae a Rege appellati fuere Franciseus Carroz 
classis admiratus Nicolaus Carroz, qui erant ex iis, quos nun- 
cupabant homines dwites , tum equiies 
Johannes Lopez de Boyl 



13 

Pctrus Martincz dc Arbea 
Romeus Orliz de Lasera 
Miehael de Gurrea 
Fcrnandus de Luna 
Stephanus Gil Tarin 
Blasius de Exea 
Trislanus de Torresilla 
Matthaeus de Riglos 
Gonzalus Juannez de Moros 
Gyllus de Arazuri 
Pelrus Jordanus de Urries 
Gulielmus de Enienc,a 
Poncius Ugo de Entenca 
Garzias Sanchez de Sases 
Fcrnandus Perez de Roniz 
Martinus Lopez de Rueda 
Didacus Lopez de Luna 
Thomas Perez de Foces 
Ferrerius de la Nuca 
Martinus Gonzales de Layana 
Gonzalus Perez de Salauova 
Joh. Ximenes de Franco 
Lupus Alvarus de fispejo 
Franciscus de F^erriol 









Bcrnardus de Villaragut 
Ruysius Sanchez de Ayuar 
Philippus de Boyl 
Poncius de Villaragut 
Alonsus Martinez de La Morera 
Bernardus de Boxados 
Gonzalus Ruysiiii de Lihori 
Jaeobus, et Gonzalus Sera 
Berengarius, et Gulielmus, et 
Bernardus Dalmacius 



Franciscus despluges 
Raymundus de Boyl 
Sancius Sanchcz Mugnos 
Raymundus de Villanova 
Jacobus de Quintanal 
Johannes LanQoI 
Baitholomaeus Maseoses 
Pctrus de Cortijo 
Bcltrarnus de Masdevelles 
Cominus de Copones 
Raymundus Fabrega 



14 
Gonzatus Capata de Alfaro Johannes de Xanaveres 

Garzias de Loriz Jacobus Escriva 

Arnaldus de Riusec Raynmndus Montanerus . . . 

quibus a Rege commissum fuit ut copias Valentini rcgni cogerent. 

Ex Cathatuniae principatu appellati fuere a rege infrascripti 
homines divites 



egregu vm 

Dalmacius Vicecomes de Roca- 

berti 
Gerardus de Rocaberti praedi- 

cti patruus 
Gulielmus de Anglesola 
Berengarius Arnaldus de Angle- 

sola 
Amorosus, et Raymundus de 

Rjbeltes 
Bertrandus de Castelet 
Gulielmus de Cervellon 



Bereng. Arnald. de Cervellon 
Raym. Bereng. de Cervellon 
Petrus, et Gulielmus de Que- 

ralt 
Dalmatius de Castronovo 
Bernardinus de Cabrera,mox 

Vicecomes 
Raymundus Alaman 
Gilabertus de Centellas 
Ugo , et Galzerandus , Sanctae 

pacis 



Ex equitibus appellati fuere scquentes 
Ferrerus de Abella Berengarius de Ottina 



Thomas Cacosta 
Jacobus de Peramola 
Gulielmus de Clariana 
Franciscus de Montbuy 
Dalmatius de Timos 
Galzerandus de Castrovetere 
Berengarius de Copones 
Gulielmus de Cervera 
Berengarius de Mascarata 
Armengoldus de Pruylans 
Goffredus Guerau 
Gulielmus Moliner 
Raymundus Moliner 
Gulielmus de Namontaguda 
Gerardus de Clariana 
Berengarius, et Galzerandus de 

Puchuert 
Petru9 de Montpavone 
Ughettus de Fluvia 



Bernardus de Cespuiades 
Raymundus de Perellos 
G. de Boxados 
Gulielmus de Montolin 
Petrus de Castrovetere 
Berengarius de Jorba 
Dalmatius de Rajadel 
Petrus de Gragnana 
Simon de la Marial 
Gulielmus Bernardus de 

glesota 
Rogerius a s. Vincentio 
Arnaldus de Torrellas 
Petrus de Thous 
T^etrus.de Hostalrich 
f^trus^ ue Montpavone «^ w^ 
Gulielmus de Foxa 
Arnaldus de Maurellas 
Petrus de Bcllestar 



An- 



15 

Raym. Bernar. dc lYiaria Petrus de Foxa 

Raymundiis Cort 

practcr quos a Zurita nuncupatos plurirai fuere et ex domo 
Infantis equites, aliique qui sponte arma sumpsere , et Al- 
phonsum comilati sunt, quorum nomina legere poteris in Mon- 
tancrio et Carbonello. 

Eodem die Ugo Judex Arborensis cum multitudine equitum 
pedilumquc sardorum, et mille plaustris omni commeatuum 
genere onustis, in Portum Sulcitanum pervenit, et ibi cum 
mullis insulae primoribus Jacobum Sardiniae regem, et Al^ 
phonsum ejus successorem agnovit, eique fidem et obedien- 
tiam jure jurando promisit. Deinde Alphonsus consilium Ugonis 
scquulus contra Villecclesianos Arborensibus vicinos nimisque 
infensos arma movere intendens prius Artalem de Luna loci 
cxploratorem cum trecentis equitibus praemisit; mox kal. jul. 
e portu cum omni exercitu discessit, urbemque Villecclesia- 
rum ingenti obsidione premere coepit. Duces namque Sardo- 
rum, quos a Judice Arborensi habuil orientem versus collocavit; 
Johannem Ximenen de Urrea cum Gulielmo Anglesola ante 
portam monlis Barlai; Petrum de Queralt et Beltramum de 
Castellet in valle, quae portam s. Antonii respicit; Raymun- 
dum Piratta ad occasum; Artalem de Luna contra turrim Pi- 
sanam: ipse vero juxta fanum s. Mariae Vallis-viridis castra- 
metatus est. 

Deinde prid. non. jul. urbem totis viribus omnique ex parte 
coepit expugnare; sed a Villecclesianis, Pisanisque militibus 
viriliter fuit defensa, multis Aragonensibus caesis et a moeni- 
bus repulsis: cumque tertio decimo kal. aug. urbem denuo 
invadere, appositisque scalis muros ascendere tentarunt; adeo 
ab oppidanis fortiter obsistenlibus fuere repulsi, ut, una atque 
altera scala comminuta, et qui supra stabant caesis aul in 
lerram dejectis, Alphonsus suorum animos ad tantam cladem 
videns demissos, et vanam spem penetrandi vi in urbem, ob- 
sidione eam capere decreverit, iisdem aucloribus referentibus. 

Hujus obsidionis tempore Sassarenses et ceteri omnes Sar- 
diniae populi ( cxceplis Castris Caraiis, Aqnae fridae, Joyosae 
guardiae, Orgugliosi, Agugliastri, Quirrae , Petrcsi, et Terrae^ 
novae, aliisque paueis ) Alphonsi iiiipcrio parebant. 



J6 

Intera Ugo Arborensis, qui ut narrat Villariius terliam par- 
tem regni sub se babebat , Judicatum eum omni sua diiione 
in feudum «ub censum Irium milli.ini ilorenornm auri quoli- 
bet mno in die festo ss, App. Pelri ei Pauli R( gi solvendorum 
amplissimis tabulis obtinuit, obedienliamque jure jurando prae- 
siitit, et pro belli expensis octoginta ilorenorum millia promi- 
sit, pro quibus Castra Bosae, Goeiani, et Montis-aculi, oppi- 
gnoravit. Marcbiones etiam Malaspinae, Barnabas cum aliis 
nobilibus viris gentis Auriae , qui in Sardinia dominalum lia- 
bebant; ac denique Mattbaeus Casu, Comita Devilla, Mara- 
bottinus Marabottus, Comita Pala Sassarensium legati jusju- 
randum fidelitatis Alphonso in castris praesiitere : a quo mullis 
gratiis, et privilegiis amplissimis donati fuerunt, ut ex Zurita, 
Petro Aragoniae Rege, et monumentis in Archivio Sassaris 
reconditis constat. 

Hoc tempore curam et defensionem Caslri Bosae Petro Or- 
tiz de Pisa, Castri Montis-acuti Gulielmo de Cacerch, Castri 
Gociani Raymundo de Samenat. Dejnde Gulielmum Moliner 
Sassaris gubernatorem, invilis Genuensibus, creavil: et Fran- 
ciscum Carroz classis admiratum ac Raymundum Peralta , 
Bernardinum Cabrera, multosque alios nobiles viginti Iriremi- 
bus in portum Agugliastri, versus orientem, in Sardinia situm 
misit; qui ejus castrum expugnayerunt, et deinde Septentrio- 
nem versus navigantes Terramnovam adorti turrim unam ce- 
pere; oppidum tamen, quod Pisanorum Sardorumque praesidio 
erat satis munitum , expugnare nequiverunt. 

Interea Gerardus et Dalmatius de Rocaberti cum parvo e- 
xercitu in oppido Quarti commorantes simul cum Gulielmo 
Cervellono, et ejus filio Gulielmino, qui jussu Alphonsi novas 
militum copias adduxerant, propius ad Caralim accedentes ad 
fanum D. Pancratii non procul a moenibus sunt caslrame- 
tati. Unde omnem agrum Caralilanum continuis incursionibus 
vastabant, et cives vexabant. Sed Franciscus Carroz qui por- 
tum Pisanum petiturus ex Terra-nova in Corsicam erat pro- 
fectus praematuram hyemein veritus cum classe in sinun» Ca- 
ralitanum revertitur, et in portu Bonaeris stationem hibernam 
eligit, urbem ev mari etiam obsidens. 

Exercitus Villecclesias obsidentis non satis hoc tempore 



17 

commoda crat conditio. Nam vario morbo vexabatur, et plu- 
rimorum hominum interilu minucbatur. Ipsc Alphonsus atque 
Tlicresia ejus uxor in febriculam XI. kal. oclobris incidcrunt; 
quamvis nec diu ncc nimis moleste aegrotarint. Tberesia an- 
cillas omnes morbo peremptas amisit, quarum Joco sardas 
sibi assumpsit. 

Praeterea eodem tempore discordia orta est inter Judicem 
Arboreae et Barnabam Auriam, qui Comitatum Gociani , et 
Caslrum Montis-acuti, ejus patri a Regc concessa, sui juris esse 
contendebat: et Franciscus Carroz cum Vice-Admirato Rcgis 
Majoricarum in magnam contenlionem venere, eo quod vi 
sublata fuisset pecunia missa pro militibus quarumdam trire- 
mium Majoricensium; unde Majoricenses tumukum excitarunt, 
et timor erat ne discederent: sed omnia Alpbonsus pruden- 
tissime composuit. 

Anno eodem de mcnse octobris Pisani cum triginta trire- 
mibus ad sinum Caralilanum accessere , ut obsessis praesidio 
essent; cumque ad Aragonensibus totidem triremibus ad prae- 
lium provocarentur, metu perterriti fugam arripuere , et re 
infecta Pisas cum dedecore rediere, quod Zurita, Villanius, 
et alii scriptores tradidere. 

Die XI. kal. jan. alias viginti quinque triremes in Sardiniam 
Pisani misere, quae cepere ad portum Canelles atque inccn- 
dere Aragonensium naves. Interim ex oppido Terraenovae 
500 equites Germani, et 200 sagittarii, qui ex illis triremi- 
bus expositi , fuerant cum multis sardis Castrum Gociani pe- 
tentes illud expugnare conati sunt. Sed opera Raymundi Se- 
menat repulsi fuere, ut tradunt rex Aragoniae et Zurita. 

Anno 1524 circa finem mensis januarii Viliecclesiani, qui 
nimia rerum penuria et fame premebantur, omnes pueros, 
senes, et mulieres, bello inutiles, ut obsidionem prolrabentes 
subsidium expectare possent, ex urbe ejecerunt. IHis tameit 
statim in urbem redire coactis, obsessi fracti viribus et opi- 
bus urbem ipsam Alphpnso tradere promiserunt, si ad idus 
februarii Pisanorum classis suppetias non afferret: anle quod 
tempus nempe VII. id. omni destituli auxilio beiloque et ine- 
dia omnino fessi, urbem Alphonso dedere, et in Caslrum Ca- 
ralis se receperunt, octavo fere mense, ex quo- obsidionem 



18 

suslinuerunt , Villanio, Petro Rege, et Zurita referenlibus. 
In ea obsidione ad XII. M. Pisanorum et Aragonensium pe- 
riere, et inter borum maxime egre^ios Artalis de Luna ab 
Ugone Judice Arborensi, ut aliqui volunt, ob illatam injuriam 
necatus, atque insuper ejii3 filius Artalis, Gombalus de Bene- 
vento, Dalmatius de Castelnovo, Gerardus de Rocaberti, Gi- 
labertus de Centellas, Petrus de Queralt, Raymundus Beren- 
garius de Cervellono , Raymundus Alamanus, Galzerandus 
Sanctae pacis, et Raymundus Cardona. 

Ubi Alphonsus urbe potitus est de expugnando Castro Ca- 
ralis statim cogitavit. Itaque XVII. kal. martii, relicta Villec- 
desiarum cuslodia Theresiae uxori suae cum ducentorum e- 
quitum selectorum in oppidum Siliquae XHII. M.P. ab urbe 
Caralis distantem proficiscitur, et ibi collectis undique militibus 
exercitum reparat et instruit, et octo diebus moratus est. 

Eo tempore Pisana classis quinquaginta navium et trire- 

mium, quae duce Manfredo Ranyerii filio , Comitis de Dono- 

ratico subsidio Villecclesiarum VIII. kal. februarii solverat; 

sed adversa tempestate prope llvam insulam adorta in Portu 

<4^» ^V^Aprius itc+O Longonis constiterat. Tandem VI. kal. martii Terram-novam 

H+t* +»* f+#* 9 V^v* appulit, ubi cum nuncios deditionis accepisset, Caralilanis sub- 

Wh^% fr** u ****** W sidium ferre decrevit , adjunctis sibi ducentis equitibus. Quod 

~C4^j+*u* h' C-ftn t lo* "bi Alphonsus rescivit exercitum in Ronaerem duxit, et viginti 

(** frrf%*~ /**L* rt '+ri- A» triremibus ad pugnam instructis ( nam pro pluribus deficie- 

frr><~ fi* *JU<r»> '**+> ^ant U1 »'i l es ) statuit navali praelio certare. Altero die quum 

^^^ Pisanorum classis ad Caput Carbonariae apparuisset Infans na- 

y t -- vem conscendit, atque usque ad promontorium s. Eliae pro- 

•n /<+*»*+***> ir%r~*«k cessit. Venit obviam Manfredus: sed neuter ausi sunt venire 

* ^t^uW «if4**~* H- a( j certamen. Manfredus sequenti die ad fanum s. Mariae 

dKtU*. 4x+r* yU *fr~6h Magdalenae applicuit, et equitibus et peditibus omnibus, qui 

U++. *£**<& *>t~tv /r ^partim Germani, partim erant Itali , in terrarn expositis, De- 

PrW /rK /uS m*~:C~> cimi oppidum Caralim versus petiit. At Alphorisus ad exerci- 

/^'frfc^W^w^ tura reversus castra et triremes Francisco Carroz commisit , 

L ! * ■>+* farrttvh' 44~> *&»*, copipoque contra Manfredum eduxit; et subsistens qua Man- 

*"-****'&« fi, % /^ , y ;» frcdus transiturus erat non procul a Luto Cisterna die primo 

^kaUV J^- IrT martn \ quae dies cinerum erat , acies disposuit: quarum pri- 

#* 4 <r*uS~Ch ' L~: man[) ^ etro °^ e kuna et Gulielmo de Anglesola commisit. Tuni 

/y* "Manfredus ad praelium coQSur^ens copias in acies duxit, et 



19 

primam Hcnrico Tusco Magni Caslruccii Castracanis filio tra- 
didit, qui milites plures ad occupandam vicinam tcrram luto- 
sam dimittcns primus bcllum coucitavit: sed occurreniibus ex 
adverso Aragonensibus, qui eum locum defendere nilcbantur, 
paribus certarunt animis, inccrlaque victoria initio dimicarunt. 
Deinde Aragonensium agmen multis depcrditis signis inelinare, 
ct pedem rctro referre videbatur. Praeterea Alphonsus, qui 
inimicos propellere et regium vexillum jam amissum e media 
Pisanorum acie recuperare nilitur, ex equo in terram cadit t 
ubi postea ecclesia s. Georgii condita fuit, eoque cadente , 
Aragonensium animi pariter ceciderunt. Quare Johannes Xi- 
menes Urrea, Bernardus Boxados, Garzias Bizcarra, el Ruysius 
Sanchez de Aguar, nobilesque plures strenui viri subsidio 
succurrentes Alphonsum in Bcrn. Boxados equum conscendere 
fecerunt, qui fortiter pugnans suos hortatur et firmat, vexillum 
regium recipit, et demum occiso Henrico, Manfredoque vul- 
nerato , hostes in fugam impellit. Iiali et Germani complures 
stagnum ingressi, ut erant armis impediti, absorpti sunt, par- 
tim occisi, multi capti, reliqui ad vicinos montes et Castrum 
Caralis confugerunt. Cujus rei sunt auctores idem Villanius , 
Petrus Rex, et Zurita, quorum hic refert ex primoribus Ara- 
gonensium interfectos Alamanum de Luna, Fortanerum de Vi- 
niech, Gonzahnn Cacorbellam de Sanahuja. Victis terrestri 
bello Pisanis Franciscus Carroz, qui triremes in portu Caralis 
instructas habebat , contra Pisanorum propinquam classem ir- 
ruit, illaque in fugam versa, nonnulla parva navigia commca- 
tus_, et belli apparatus onusta , cepit, et in portum reduxit. 

Die sequenti Alphonsus urbem Caralis terra marique obsi- 
dere, et in finitimo loco Bonaeris, ubi eastra posuerat, oppidum 
et castrum condere cocpit. Deinde ut Caralitanos omni com- 
meatu, quod ex Norae regione habere poterant, militumque 
subsidio, prohiberet, pontem. proximi stagni interscindere, at- 
que ejusdem stagni hostium coeno et arena clausum aperiri 
mandavit. Praeterea decem triremes versus fanum s. Mariae 
Magdalenae non procul ab ostio stagni collocavit; equites et 
pedites plures juxta illud disposuit, omnesque adilus ad Castrum 
Caralis Pisanis intercludere curavit. 

Ea tempestate Resp. Pisana viribus et animis tot rebus 



20 
adversis fiacta de pace cum rege sic egit, ut sibi Castrum 
Caralis cum oppidis Stampacis, Villaenovae, s. Vidriani } et 
Pirri, eonimque salinis, portu, et terris in feudum censu 
duarum millium marcarum argenti, relictis ceteris Sardiniae 
locis, concederetur; cumque id obtinere nequiret exercitum , 
undique coacto milite, ex Italia nempe, Francia, et Provincia, 
Duce Ugolino de Baschis in Sardiniam mittere decrevit. Quare 
Castruccius Anselminelis Dominus Civitatis Lucae et Pisanorurn 
osor misso in Sardiniam Bonedo Mulacio de ea re, deque 
statu, et consilio Pisanorum mutuis odiis et dissidiis satis af- 
flicto , Alphonsum certiorem reddit. Jacobus etiam Rex Ara- 
gouiae VI. kal. aprilis decem et octo triremium, et aliorum 
navigiorum classem cum equitum peditumque selectis copiis , 
in Sardiniam vela dare jussit; atque Philippus Saluces , vir 
auctoritate et consilio in "rebus bellicis insignis , ex Sicilia ad 
Alphonsum venit. Quae omnia Caralitanos nimium trepidare 
fecerunt. 

Alphonsus post haec IV. kal. maji centum quinquaginta 
milites strenuos e castris educlos in Montem-regalem, insigne 
Judicatus Arborensis castrum , simul cum Theresia uxore sua 
misit. Quod ubi Caralitani rescivere oclingentos milites contra 
Alphonsum eduxere, et bellum maxima cum suorum strage 
instaurarunt. Namque Aragonenses fortiter pugnantes ad ter- 
centos Pisanorum parlim occiderunt, partim ceperunt, reliquis 
fuga elapsis, qui in Castro Caralis se abdidere. Obiere in hoc 
praelio Bernardus De-Centellas, Gulielmus de Namontaguda , 
nobiles Alphonsi equites , teste Zurita. 

Ignis deinde a Pisanis postridie injectus castris Aragonen- 
sium arietes ceterasque machinas bellicas incendit, >it refe- 
runt Zurita et Villanius. 

Hac tempestate Jacobus Villanius de Gaetanis oppidum Ca- 
pitis-terrae in regione Caralis, Gulielmus Colomarius oppidum 
Geriti, Marabotinus Maraboti oppida Octavi et Eristolae, et 
Margarita Rapallino oppidum Ouerquis in regione Fluminariae, 
feudi nomine ab Alphonso habuere. 

Ubi postea decem et octo triremium classis cum selectis 
copiis a Jacobo rege, nt dixi , missa, in sinum Caralitanum 
adventavit, Pisanorum classis, quae circa portum Caralis stabat 



j--<A^\ 



21 
mctu pcrterrita ct suis rcbus rfiffirfens fuga salutcm quaesivit, 
Pisasque rcrfiil: ct Caralitaui auimis couslcruati, magno ti- 
more rV.icli, et iuedia rfebililati in longa obsidionc, dc se om- 
nique Pisanorum subsidio dcspcrarunt. 

Pisani interea, qui dueentis millibus florenorum auri in hoc 
bello erogalis, aerarium jam pene exhaustum haberent, XII L 
kal. junii, legatis cum auctoritate plena, missis ad Alphonsum, 
foedus his conditionibus, Barnaba Auria deprecatore, inierunt: 
« quod Pisanorum resp. Castrum Caralis cum illius suburbiis 
« Stampace, et Villanova, cum portu et stagno, quod est ad 
« occidentem, jure feudi retineret, pro quibus duarum millium 
« librarum Genuensiun tributum quotannis Regi Aragoniae 
« penderet: Ranyerius etiam Comes de Donoratico et Boni- 
« facius Castrum Gioiosae guardiae regionis Sigerri , Villam- 
«massargiam, Connesam, et cetera oppida, quae antea possi- 
« debant, sub annuo mille florenorum censu eodem modo ha- 
« berent: reliquae urbes oppida et castella omnia cum salinis 
« et omni jure Sardiniae et Corsicae Jacobo Regi concederet. 

Itaque hac composita pacc, Benedictus De. "^Caicj, Ciolus 
Grassulanus, Johannes G himinffi , et Petrus Eciqep w ft -- capitanei 
Caralis pro Pisanis fideis jusjurandum Alphonso pracstitere , 
et Castra Aquae-fridae, Terrenovae, Quirrae, Fabae , Posate, 
(£(£uchi, Testi, Petresi, et cetera ab eis in insula possessa, 
tradidere: atque Alphonsus insulam adeptam firmissimis prae- 
sidiis, classibus, et magistratibus ornavit , amplissimisque prae- 
miis benemeritos honestavit. Nam Berengario Carroz, ejusquc 
uxori Theresiae Gombal de Entenga Infantissae sorori , oppida 
Septimi, Sinnais, Gerfcsis, Siunis, Utae, Cellarii, Sexti, Palmae, 
Sennuris, Ceparae, Villaenovae s. Basilii, Castrum Bonvicini , 
et oppidum s. Michaelis, ut hujus Castrum reficeret turribus, 
et moenibus ac fossa circummuniret , liberaliter tradidit: ffye- 
tro vero de Montpav one oppid a Senorbini, Simieris , s. Petri, 
curatoriae Trecentae : /Arhaldo" de Monte Sor io opp ida Hippis, 
Decimi-putei , Baraxis de Cipola ct Maflori s.-fBernardo de Bo- 
xados oppida Nurecis et Assoli : j Sassarenses autem muitis pri- 
vilegiis ob res in utraque obsidione ab eis bene gestas muni- 
fice donavit, illorumque reip. oppirfa Geriti, Octavae , Eristo- 
lae, et Qaerquis a Gulielmo Colomario, Marabolino Mara- 






fccj 




£&-*-rxj 



1/* S?*m £*< t 



.i, 






22 

bolo, et Margarita Rappallino male impetrata, restitui jussit ? 
praeterea et in insula Corsicae multa loca benemeritis concessit. 

Inter haec Caslruccius tlominus Lucae Alphonsum ad bel- 
V- lum contra rebelies in Corsicam transferendum hortabatur, 

* auxilium ea in insula pollicitus, et castella; et Barnabas Auria 

Corsorum deditionem studiose procurabat per amicos, quos 
habebat in Castro Bonifacii, sperans ob id in jure Gociani et 
Montis Acuti Judici Arborensi praeferri debere: sed hujus rei 
judicium Rex Philippo Saluces Sardiniae Regni gubernatori 
generali commisit. 

Eodem anno XV. kal. aug. collecto ad fanum s. Macarii 
equitatu , Alphonsus navem conscendit, et laetus cum reliqua 
classe ex Sardinia solvit, Barchinonemque victor IV. non. aug. 
appulit, ubi a rege et populo summa cum laetitia fuit exce- 
ptus, quamvis eo bello XII. Cathalanorum et Aragonensium 
interiissent. 

Deinde kal. octobr. Petrus Infans a Jacobo patre Avenio- 
nem missus de rebus in Sardinia contra Pisanos prospere ge- 
stis, deque summa impensa labore et clade suorum , Johannem 
Papam certiorem fecit, et decimam ecclesiasticorum redituum 
biennio, remissionemque medietatis census decennio, obtinuit, 
Zurita, Montanerio, et Villanio referentibus. 

Anno sequenti ( 1525 ) Pisani urbem Caralis munire fe- 

-. stinant, et bellum contra Aragonenses praeparant. lnlerim 

- ; , Valentiam misere legatos Cellum de Agnello et Gerardum 

■* rrJ*j de Castro Anselmo, qui Regi conquererentur, quod foedera 

pacis violarentur «t ministris regiis in insula , qui Pisanos 

quosdam et cives Caralis, qui erant mercatores, in Villeccle- 

siis omnibus bonis expoliassent , et ex iis aliquot occidissent, 

. nec non et contra fidem obstrictam injuriis oppresserint Henri- 

cum Boccaccium , Bonifacium et Ranyerium de Donoratico: 

insuper quod Bernardus Cespuiades, quum duodecim triremium 

classe tercentos equites in Sardiniam traduceret, duas Pisa- 

norum naves ceperit, et Pisanos omnes Caralim commeatus 

deferentes ad unum trucidaverit, multisque aliis modis contra 

jus foederis venerint. 

Cum Pisanis desciverunt etiam ab Aragonensibus Cassanus, 
Galeottus, Goffredus, et Brancaleo filii defuncti Barnabae Au- 






t" 23 

riac, nec non Franciscliinus , Martinus, Branca A - nrijf^^^ t 
Vinciguerra, aliique gentis Auriae cum Genuensibus qui do- 
minalum Sassaris allcetabant. Franciscus autern, Barnabas, et 
Vincigucrra omuibus ministris regiis civiute Sassaris expulsis, 
ct Raynumdo Semcnato Dertosino ejusdem urbis gubernatore 
trucidato , populum ad defectionem impellebant. 

Praeterea marchiones Malaspinae, ac Fridericus, Azo , et 
Johannes, nepotes Christiani Spinulae, et marchiones Massae, 
Pisanis adhaeserunt. Qua re motus Jacobus rex, captis primum 
Branealeoue , Vincinguerra , Martino et Francisco Auria, illis- 
que in carcerem detrusis , castrum Caralis terra marique ob- 
sidet , et Pisanos et Genuenses crudeli atque exitioso bello 
prosequitur. 

Eodcm anno III. kal. julii qui erat festus dies App. Petri et 
Pauli, Bernardus Boxados, a Jacobo Rege missus mille argenti 
marcas Johanni Papae XXII. pro medietate census regni Sar- 

diniae solemniter primus exsolvit, ut refert Zurita et Cypria- /w»u*-. %~~*^~ *' 

nus Manenti^ — : ~~~ ■■"' " ^^*~ *,'r',i>»V~*~ f'~ 

Eo etiam anno quum sumptus ad bellum sardoum necessarii rv/" 
non suppeditarent , Rex abstulit omnem pecuniam, nempe, 
ducenta millia florenorum , a collectoribus Jurium Camerae 
Apostolicae exactas , et missis ad .lohannem Pont. legatis illam 
restituere, oppignoratis castellis, est pollicitus, Villanio et Zurita 
referentibus. 

Anno eodem VIII. kal. jan. Pisani et Ligures foedere sociati 
triremium triginta trium, et aliorum navigiorum, classem subsi-, 
dio Caralitanis in Sardiniam, duce Gaspare Auria, miserunt, III I— 
que advenienti IV. kal. jan. Franciscus Carroz cum triginta tri- 
remibus , multisque navibus obviam ad pugnam occurrit , et 
septem primas triremes viriliter aggressus profligavit et cepit, 
omnibus aliis dissitis, et in fugam versis, innumerisque caesis, 
ut refert Villanius et Zurita. 

Eodem tempore Rayumndus Peralta dux belli Sardoi a Jacobo 
rege creatus , equitum peditumque copias duabus navibus in 
Sardiniam traduxit , qui sejunctus ab alia nave petitus fuit 
bello a septem lecim triremibus Pisanis ex classe devicta , et 
Iribus aggressionibus tentatus, sed frustra, immo cum hostium 
detrimento. Raymundus censum trium millium ilorenornm ab 



Vi 
Tlgone Judice Arboreae exegit , quibus slipendia militibus ex- 
solvit, et castra Bonaeris, Villecclesiarum, et Bonvicini, munire 
fecit. Deinde XIX. kal. febr. curn Francisco Carroz totins 
elassis admirato terra marique aggreditur Stampacem Caralis 
suburbium , et quum repugnantibus Caralitanis et Stampacinis 
pro patria dimicantibus, forliter decertat , illam demum expu- 
gnat , et multorum occisione fcedat. Inde reversus Bonaerem 
simultates cum Francisco excitavit prius obscuras, mox apertas : 
nam armis captis multorum Aragonensium strage pugnarunt. 
Quare Jacobus eos magistratu abdicavit , Philippo Boyl totius 
regni prorege, et Bernardo Boxados classis adrnirato, creatis. 
Pisani interea tot cladibus acceptis, quum amplius subvenire 
obsessis non possent , de pace cum Jacobo agere coeperunt , 
missis ad eum legatis duobus religiosis hominibus Fr. Baciano , 
et Fr. Johanne de Septimo conventus Pisani fratrum Minorum , 
cum Jacobo Parrana de Gualandis, Ranyerio Campanelli , et 
Bartholomaeo Musso^ quibus VHI. kal.~*pax et amicitia his 
legibus composita fuit , « ut captivis hinc inde liberatis , pe- 
« cuniisque ex primo foedere debitis Jacobo condonatis, Pisani 
« in Sardinia regiones Trecentae et Hippis absque ullo prae- 
* sidio, et arce , jure , feudi haberent : Comites de Donora- 
« tico omnia oppida retinerent, quae antea in feudum acce- 
« perant, exceptis Villamassargia, Connesa, et Castro Gioiosae- 

•v p . / « ftuardiae : Castrum vero Caralis et cetera omnia oppida et 

i f J+nn***. €t * regiones msulae cum omnibus castris et praesidns libere 

* ' * Jl**«»' 4-*~ * dimitterent Aragonensibus. 

Hac pace jurata V. id. jun. Bartholomaeus Musso legatus , 

Ay Uu. •» j**» et Johannes Granci, atque Franciscus GrassOj duces Pisanorum 

/ 2-4 ^ ' cum omnibus obsessis ex urbe Caralis per porlam Leoninam 

excesserunt: et Philippus Boyl Sardiniae gubernator, Consalvus 
Ximenes de Arenoso , et Galzerandus de Ribas regii legati , 
ceterique Aragonenses, porta S. Pancratii Caralim sunt ingres- 
si , ac reliquam Sardiniae dominatum sunt eodem mense ad- 
epti: quod ex Augustino Justiniano, VHIanio, Zurita, et Rege 
Petro , multisque MSS. constat. 

Ea pace inita et per Sardiniam divulgata legati Sassarenses, et 
marchiones Malaspinae , Fridericus , Johannes, et Azo in Ca- 
thaloniam ctim Bernardo Boxados profecti sponte in obedientiam 



. U+- 



ct gratiam Jacobi regfc rediere. Atque ita Raymundus a Mon- 
pavone cum Petro De Luna et valido praesidio urbi Sassaris 
praWieilur, et eastrum Osuli cusiodiae traditur Gerardo AIos, 
in feudumque datur marcliionibus eisdem Malaspinae cura ce- JL 
teris oppidis ab eis in Sardinia possessis. J 1 " 

Accepta urbe a Pisanis Aragonenses omnes ex Bonaere in il- 
lam se transtulere compensatis a Rege damnis ex translatione, et 
pro derelictis sibi novis domibus assignatis, multisque privilegiis 
fuerunt adornati, quae videntur in diplomate Jacobi sub diem 2S 
aug. anni 1527, in quo limites agri Caralitani constituuntur, 
et assignantur pro termino terrae versus Decimum usque ad' 
hoc oppidum exclusive , inclusive vero conceduntur loca et 
vdlae s. Gillae, Pii ris, s. Vidriani , Pauli-palmas, Selar-gij, Quarto- / C*&«*,' 
suso, Quarto-josso , Quarto Donifo, Cepolla cum Capite s. E- /J 
liae; et indicitur domus habitationesque fieri tantum a Castro- 
Bonaeris usque ad castrum Caralis , monten! Vulpinum ver- 
sus, ubi construenda erat turris Montis-fortis , nuncupanda. 

Praeterea Cassianus et Galeottus Auria hoc tempore succes- 
serunt Goffredo et Brancaleoni eorum fratribus defunctis , et 
fidelitatis jusjurandum praestitere Jacobo regi, ceteris ejusdem 
familiae in gratiam restitutis. Comites etiam de Donoratico 
Ubertus et Ugolinus Bonifacii fratres Barchinonem profecti 4 

fideles se Regi praebentes oppida et loca ab Alphonso tradita P 
Michaeli Marchetto veluti sibi debita multis deprecationibus 
repetunt. At Marehiones Massae cum Populoniae Episcopo ejus- 
dem familiae,qui in Sardinia dominatum habebant, defectionis 
crimine eondemnali a Guidone Archiep. Arborensi, et Bernar- 
do Boxados, qui ex Hispania Sardiniam repetentes id in man- 
datis habuerunt, quum se Regi subjecissent , in illius pratiam 
fuerunt restituti. 

Rebus sic in Sardinia compositis Jacobus rex, Justus copno- 
minatus, obit Barchinone IV. non. nov. anno 1327 anno nempe 
trigesimo , quo Sardiniae regnum ab Apostolica Sede habere 
coeperat et in ecclesia Sanctae Cruci dicata sepultus fuit. Hic 
Alphonsum filium heredem instituit, Jacobo primogenito abdi- 
cato, qui eontra Sardos a patre missus et expeditionem illam , 
et simul regnorum successionem recusavit , Zurita , Lucio 
Marineo , et TarafFa referentibus. 



26 

His Jacobi regis temporibus insulam Sardiniae administrarunt 
sequentes ; nempe anno 
1524. Pbilippus Saluces primus Sardiniae et Corsicae prorex, 

qui obiit eodem anno. 
1324. Berengarius Carros Sardiniae et Corsicae prorex. 
1326. Franciscus Carros ; atque hoc mox abdicato creatur 
1326. Philippus Boyl. 
1326. Bernardus Boxados creatus prorex II. id. aug. 

Guhzrnatores Sassaris. 

1323. Gulielmus Moliner primus Sassaris gubernator creatus 

V. non. junii. 
1524. Raymundus Semenat , abdicato Gulielmo fuit Sassaris 

gubernator ; ibique interfectus ut diximus. 

1524. Kaymundus a Monpavone Sassaris gubernator. 
Praeterea eo tempore Praesules infrascripli in regimine Ec- 

clesiarum Sardiniae excelluere 
1306. Theodoricus Bellit Archiep. Turritanus. 
1502. Fr. Leonardus Aragall Archiep. Tharren. et Arboren. 
Hic congregato provinciali Concilio septem edidit con- 
stitutiones in Archivio Ecclesiae Usellen. reconditas. 
1509. Fr. Oddo Cubellus Archiep. Tharren. et Arboren. Hic 
etiam synodo provinciali congregata viginti duas consti- 
tutiones edidit , quae in Archivio Ecclesiae Usellen. rc- 
conditae fuerunt. 

1525. Fr. Guido Catunnus Ord. Fratr. Minor. Arch. Tharr. 
^ flu et Arboren. 

/V 7tf Z^TlomM ZZ**'V' 1295. Raymundus Caseus Episcopus Plovacen. 
trit tiy\fi'i^i UmtH*-* 1505. Bernardus Carboni Episcopus Bisarchien. 
rt-J. (/yU*+~J* /iu^. 1508. Jacobus Sanjustus Episcopus Emporien. 
j\ 1309. Robertus Vacca Episcopus Terralben. 

ALFONSUS REX SARDINLE 

Alphonsus ex Jaeobo Aragonum Rege et Blanca Caroli Nea- 
politanorum regis filia procreatus , defuncto patre , iu regiio 



27 
Aragoniae Sardiniae et Corsicac ex tcstamcnto succedens solemni- 
ler coronatus fuit Caesarea? Augustac III. non. apr. anni 1528 
intervenientibus Ugone Archiepiscopo Arboren. et Petro Ugonis 
Judicis Arborensis filio, quos Bex praecipuo habuit in honore, 
ct kal. maiis amplissimis confirmationis tabulis Ugonem ipsum 
Judieem Arhorcnscm probavit , alque illi subesse civitates 
Oristani, Terralbae , s. Juslae, et Ales , castrum et urbcm Bosae 
Castra Gociani , Montis-regalis , Marmillae , Montisferri , et 
Montis-acuti, dec!aravit , ut in monumentis R. Archivii Carali- 
lani , ct ex Zurita et Taraffa, constat. 

Deinde jusjurandum fidciilatis Joanni Papae XXII. pro regnis 
Sardiniae et Corsicae persolvit, ut inquit Maynoldus, ipsumque 
est hortatus Pontificem ut Pisanos et Aurienses , qui Nicolai 
Anlipapae et Ludovici Bavari schisma in Sardinia dissemina- 
bant , ecclesiasticis censuris coerceret , ut refert Zurita. 1/, ^J . 

Anno tamen sequenti , nempe 1329 , Galeottus Auria Bar- fUA tfi* }£$$( 4Ej*~^' 
nabae filius Regem adiit , et nomine suo Cassianique fratris %*-* fJU*** ^ OjTZTf***» 
et nepotum suorum Therami filii GofFredi, atque Barnabae, et ^U^m^C<^% c*-~+*> >*' *°*™- 
Nicolai, filiorum Brancaleonis, jusjurandum fidelitatis pracstilit , fc^/* ^ w^'/ t, '**'^/* w **^ 
ac de jure Gociani egit, et Montis-acuti. Alii insupCi* nobiles ^^ ^~«*W ' Jbe^f***' **** 
Auriae , nempe Marianus , Fabianus, Damianus, et Nicolaus , j_^ ^^*»^^;V/-^, ; 
dominatum quoque in Sardinia habentes , legatis ad regem -r^*^J /%*M^it^r '}*»+<' ****-' 
missis , fideles se jurejurando praebuerunt: Franciscus etiam x^JLpua^ ^^/ >«*^w'*- **«. 
Auria , Leonardi filius Barchinonem profectus idem fidelitatis a^i^ fJf ****** /*•]' s* 4 * 
jusjurandum eorum nomine postea exolvit. q^. /^J -**W*~Mu ;*)*f<f* 

At Aytonus Auria a Rege deficiens maritimas Sardiniae oras /JJuTZw 0rx**»* <*«*++'*$. 
duabus triremibus excurrit ; et Vincingucrra Auria cum aliis ^J^ ^^L n+r****** ^ 4 * 
ejusdem familiae , et cum Catonibus et Palis Sassarensibus , • ^. ^^JL^) *i/i 
atque marchionibus Malaspinae, contra Aragonenses , qui in urbe TJ^^/r^, c * C?, 
Sassaris erant , regemque ipsum , et fidem illi obstrictam, res */ 
novas instruere coeperunt, et urbem Sassaris Genuensibus tra- 
dere cogilarunt. 

Fratres etiam Ordinis Minorum , et Praedicatorum , qui in 
Castro Caralis erant, urbem Pisanis prodere clanculum molie- 
bantur. 

Sed Bernardus Boxados tunc in Sardinia regius admiratus, 
ubi haec per nuncios et exploratores novit, fratres Minores et 
Praedicatores , Sardosque omnes e castro Caralis ejecit , Sas- 






28 
sarenses plures cepit , atque Vincinguerram et Aylonum , Ca- 
tonesque et Palas, atque alios defectionis auctores , quos habere 
non potuit, proscripsit. 

Praeterea Alphonsus Rex Berengarium Villaragut atque Ber- 
nardum Gamirum in Sardiniam misit ut Aragonensium et 
Cathalanorum colonia urbem Sassaris, ejectis sardis, complerent, 
castrum Pisanum in regione Nurrae collapsum , urbemque 
Turritanum ruinis deformatam reaedificarent , ac marchiones 
Malaspinas armis peterent , atque mulctarent , qui Ludovico 
Bavaro et Nicolao Antipapae obedientiam et jusjurandum fi- 
delitatis praestiterant : litteris etiam Cardinalis Neapolis mo- 
nitus nonnullos insulae episcopos sibi suspectos , relictis Vi- 
cariis Aragonensibus , insula excedere jussit; quae omnia mul- 
fh^f, tiplicis belli causam dedereJNam Genuenses bellum contra 

' — ~" Jtr^igolienses^T^e^aTaTnlnt , et anno sequenti Aytonus Auria prius 

novem , mox sexdecim triremium classem adeptus Castrum 
Caralis totamque fere insulam obsessam tenuit , multis Catha- 
lanorum navigiis interceptis , et Ginercae regium castrum in- 
sulae Corsicae expugnare licet frustra est conalus: Sassarenses 
insuper extorres cum Auriensibus et marchionibus Malaspine 
multuin incommodi Aragonensium rebus intulere, majora illa- 
turi , nisi opera et diligentia Ugonis Judicis Arborensis , Ber- 
nardi Cespujades , Guilberti Cruillas , Berengarii Villaragut , 
et Bernardi Gamiri impediti fuissent , et a rege consilio mu- 
tato Sassarenses omnes, exceptis Catonibus et Palis, in patriam 
reduces fierent , ut ex antiquis monumentis et Zuriia constat. 
Eo tempore Raymundus a Monpavone coepit castrum Sas- 
saris jussu regis condere , et mense decembri Gulielmus et 
( y Umbertus de Azlor triremes instruere classemque parare 

Jf-**+sb j uss i sun t # Atque anno sequenti Raymundus Seneslerra et Lau- 

riua ejus uxof fuerunt urbe Terraenovae donati, quod ex 
antiquis monumentis et Zurita constat. 

Eodem anno de mense augusti Aragonenses instructa triginta 
duarum triremium, et multarum navium, classe omnem Genuae 
Sabatiaeque oram vastarunt, et diripuerunt, teste Viilanio. 
Quare anno sequenti 1332 Genuenses et Ghibellmi Sabatiae 
conlra Aragonenses ob acceptam injuriam foederati rnagnum 
belli apparatum fccere classem in Sardiniam missuri; Aurien- 



2!) 
ses ctiam cum Algariensibus et aliis eorum subditis Sassarim 
bello appeterc studebant. Quod ubi Alphonsus certo rescivit 
nuucio proceres omnes qui in Sardiniae regionibus jure feudi 

dominatum habcbant, vocavit, et mense martio comitiis Va- ^ . i^,- +*/ /J^? 
lentiae habitis de rebus Sardiniae egit. In quibus infrascri- s*f CjU*'^ 
pti fucrunt; Raymundus Cornel qui habebat oppida Armungiae ^W^* j?~ 
ct Barlai in curatoria Galylae, Schertis, Sisinis, et Sarasi in U^r - J t>w*) 
Curatoria Seurgi — Franciscus , Berengarius, Francischinus, 
.lacobus ex gente Carros — Raymundus de Cardona guber- 
nator insulae — Jacobus de Aragonia — Gulielmus Ente^a — - 
Goftredus Gilabertus de Cruyllas — - Urraca de Ente^a heres 
Theresiae de Entec,a sororis — Bernardus de Boxados — San- 
cius Duerta et de Arenos — Bernardus Cespuiades — Beren- 
garius de Cruyllas — Petrus de Monpavone — Garzias de 
Loriz — Raymundetus de Semrt|enat — Gombalus de Ribel- 
les — Bonanatus de Perra — Periconus de Libia — Michael 
Marchettus — Petrus March — Jacobus Burges — Gulielmus 
de Abbadia — Thomas Costa — Petrus de Sanclemente — 
Gulielmus de Montgri — Arnalclus de Caciano — Petrus de 
Subirats — Gomesius de Assever — Raymundus de Monpa- 
vone — Dalmatius de Avenione — Galartius de Mauleone — 
Heredes Didaci Sapatae — Rodrigus De Luna — Raymundus 
de Senesterra — Poncius de Villaragut. Ex Zurita. 

Hi partim in Sardiniam ire, partim equites peditesque mit- 
lere et omni opes insulae succurrere decreverunt. Multis ita- 
que copiis comparatis Raymundus Cardona Sardiniae et Corsicae 
prorex quam celerrime in insulam profectus est, et de mense 
octobre Sassarim pervenit, omnesque arces et oppida mari- 
tima judicatuum Turritani , Caralitani et Gallurensis validis 
praesidiis firmavit: deinde triremes omnes ad insulae custo- C m 

diam disposuit, et mortuo Sancio Asnares de Arbe Judicatus 7<x>J<#v r* \ *«*++< 
Gallurensis praefecto suffectus est Arnaldus Ladrera, ad quem 
milites duce Friderico Ferdinando de Vekja misit, ut ex Zu- /-f 
rita et aliis monumentis in Regio Caralis- Archivio reconditis 
constat. Quod ubi Genuenses resciverunt, Sardiniam aggredi o- 
miserunt, et sexaginta triremium classe, quam Genuae habe- 
bant satis inslructam totius Cathaloniae littora portusque vastant 
et diripiunt , Balcarcs insulas depopulantes , atque ingentem 




30 
praedam Genuam asportant: cumque postea terdecim Genuen- 
sium triremes in portu Caralitano naves Aragonensium inva- 
derent gravius accepcre, quam intulere damnum ; nam unam 
triremem et multos milites amiscre , Zurita referente. 

Biennio autem post de mense martio, quo insula parvo 
tenebatur praesidio, Genuenses cum gente Auriensi exercitum 
ex peditibus et equitibus in eorum terris conflatum ex regione 
Cocinae in Galluram inducunt, omniaque maritima oppida fa- 
cile capiunt aut expugnant. Praeterea advenientibus ex Corsiea 
aliis copiis castrum Pedresi ingenti obsidione premunt et vin- 
cunt, et omnes in eo repertos ad unum trueidant; deinde 
Castrum Fabae et Castrum Galtcllini aggressi sunt, et custodes 
Castri Chirrae ad defectionem tentarunt castrum facillime ob- 
tenturi si Prorex, re cognita, novo praesidio eos in fide non 
continuisset. Paullo post Castri-genuenses captis armis vici- 
num Sursae oppidum populabundi invadunt, et ferro atque 
igne vastant; decem insuper Genuensium triremes, duce Sa- 
lagro JNigro, quatuor Catalanorum naves mililes in Sardiniam 
deferentes de mense augusto expugnarunt, et in Sardiniam 
cursum tenentes maximum Aragonensibus terrorem incussere , 
qui arces et praesidia repararunt, et auxilium a Rege Siciliae 
postularunt; quod Villanius, Justinianus, et Zurita referunt. 

Eodem anno pridie non. decembr. Johannes Papa XXII. 
qui pacem inler Alphonsum regem et Genuenses intentiore 
studio procurabat, moritur, et XIII. kal. jan. creatus est P\0- 
manus Pontifex Benedictus X. dictus XII. atque Alphonsus 
Raymundum Berengarium legatum anno 1355 misit, qui jus- 
sy ^_ »< /? // jurandum fidelitatis pro regnis Sardiniae et Corsicae praestitit. 

P^i^r ^i tc^A, £ Q anno urbem Terraenovae Berengario Arnaldo de An- 

guillara concessit, et Fratres s. Mariae de Mercede redem- 
ptionis captivorum in Sardiniam misit, atque illis et Berengario 
Ordinis Magistro parochialem Ecclesiam oppidi Bonaeris con- 
cessit, quam antea multa munificenlia ditaverat. 

Anno 1536, qui fuit aetalis suae trigesimus septimus, regni 
octavus, non. fcbr. Rex obiit Barchinone , sepultusque fuit in 
monaslerio fratrum Minorum ejusdem civiialis, et inde ad 
monasterium Ilerdense ejusdem Ordinis Minorum fuit transla- 
tus, ubi nunc jacet, Taraffa et Zurita referentibus. 









HIs tcmporibus magna orta est discordia intcr proceres fa- 
miliae Auriensis. Anno cnim 1527, Barnabae Anriac impulsu 
ct auxilio Marchio Malaspina Castrum-Genuense occupavit. 
Onarc Cassianus et Galeottus ejus palrui, qui illud antea in 
fcudum a Jacobo rcge habuerant coacto exercitu in Sardiniam 
contra eum venere, et Castrum adorti illiusque suburbio ca- 
pto equitatum in vicinos populaturum immittunt, omnesque 
teiritant, et parvo tempore vi atque industria castrum ipsum 
recuperant , et Azonem marchionem Malaspinam capiunt , 
quem postea, mandantc Bcrnardo Boxados, liberum dimiserunt. 

Barnabas autem, qui castrum illud ad se jure primogeniturae %.'/muA.^L* 

spectare dicebat, illud repetere, et patruos bello persequi Z*tp'**i'r t 
non destitit, et Nicolaus ejus frater Castro Montis-Jave in via 
ad Sassarim condito, regni praeside invito, multis praeliis eos 
infestavit, quousque pactis induciis anno 1551, controversiam 
compromissarii inter eos composuere. Sed non diu in pace 
vixere. Nam Cassianus, qui postea Castrum Genuense ingredi 
fuit prohibitus, contra Galeottum et Barnabam, qui in illo 
fuerant recepti novas exercuit inimicitias. Quare Barnabas cum 
valido peditum equitumque exercitu Anglonae regionem in- 
greditur, et cum Cassiano illius dominio levissimis certavit 
praeliis, quibus linitis, Cassianus Algarium petit, et Barnabas 
castrum Auriae cum Galeotto fratre adortus militum corona 
cinxit, quae mox jussu Praesidis soluta fuit. Ex eodem Zurita. 

Hac tempestate Barbaracini populi Sardiniae iiberi ab Ara- 
gonensium armis ob inaccessos montes victitabant, Zurita 
referenle. 

Floruerunt hoc tempore in Ecclesia Sardoa, nempe anno 
1522. Gundisalvus Archiepiscopus Caralitanus. 

1527. Fr. Petrus Portillo, quem suum dicunt Franciscani et 
Dominicani , Archiep. Turritanus. 

Insulam rexere 

1528. Bernardus Boxidos Regis admiratus et Sardiniae praeses. 
1551. RayuiunJus Cardona prorex a die VIII. kal. maii usquc 

ad annum 1556. 



«XM. 



/fU^TA* 4 



lcijVi 



32 

PETRUS REX 



Petrus cognomento Ceremoniosus Alphonsi Regis et The- 
resiae ab Entenca filius in locum defuncti patris sufficitur, et 
coronatur Rex Aragoniae Sardiniae et Corsicae dominica in 
Alhis anni 1556 praesentibus Mariano et Johanne Judicis 
Arborensis fralribus, et Episcopo s. Justae, qui inter proceres 
summo a Rege habebantur in honore. Huic fidelitatis jusju- 
randum obedientiamque inter ceteros praestiterunt Petrus Ju- 
dex Arborensis, ejusque fratres Marianus dominus regionis 
Gociani, et Johannes dominus JVIontis-acuti , Resp. Pisana , 
Comites de Donoratico, et *C2*»&es r de Malaspina, et ex Au- 
riensibus soli Damianus et Cassianus; nam ceteri erant rebelles 
et regi inimici. Quare hoc tempore Raymundus de Cardona 
contra eos arma movens Castrum Ardarae in primis obsedit , 
deinde commisso praelio victoriam ab eis reportavit, Ardaram 
et Cajolam cepit. 

Deinde Rex Petrus a Benedicto Papa XII. et a rege Fran- 
ciae admonitus pacem mense junio cum Genuensibus firmavit, 
atque ita pacatum regnum aliquot annis habuit, quibus nobi- 
les Auriae in quatuor factiones divisi, quarum principes erant 
Galeaccius, NicoJosus, Damianus, et Brancaleo, inter se va- 
riis praeliis decertando fuerunt viribus et opibus fracti, ac 
prope dissipati, Zurita et eodem Rege Petro referentibus. 

Eodem anno de mense octobri Johannes Ruiz de Moros le- 
gatus a rege missus, Benedicto XII. debitum pro regnis Sar- 
diniae et Corsicae tributum persolvit: nam Pontifex a Petro 
antea rogatus illud remittere noluit. 

Anno etiam sequenti VII. id. jan. Bernardus Villaragut, 
Arnaldus Morera bailivus generalis regni Valentiae, et Asber- 
tus de Caliaga eidem Pontifici pro regnis Sardiniae et Corsicae 
solitum fidelitatis jusjurandam praestitere. 

Altero anno 1358 Regio Gociani titulo Comitatfts a Petro 
decoratur, Mariano Arborensi primo Comite creato, qui cum 
Johanne fratre in Sardiniam venit. 

Deinde anno sequenti ( 1359 ) Rex Avenionem Galliae Nar- 
bofensis urbem profectus Benedicto Papae fidelitatis jusiurau- 



< 



33 

dmn pro regnis Sardiuiae et Corsicae solemniter persolvit. 

Sacerenses in sua rebellione perseverabant. Anriensium et 

Halaspinarum dissidia fovebant ministri regii, et hac divisione 

ivgis imperium stabat. 

Eodem anno Johannes Marchio Malaspina Opizonis filius , J i+^^y'*^ r*** 

facta cum Azone et Friderico fratribus rerum paternarum di- 

visione , Caslrum Osili cum illius suburbio, et regionibus Montis, 

Figulinae, et Coros, in Sardiftia obtinuit, et Antonium filium 

spurium legitimare fecit, licet Johannes et Morruellus ejus 

nepotes filii Francisci fratris Opizonis ad se spectare conten- 

derent. 

Ea tempestate urbs Terraenovae ob aes alienum venditur, 

et traditur regi: Episcopus Aleriensis nomine Ugonis Cortingii 

de Petra-Alerata , viri primarii Corsicae , Petrum ad bellum 

contra Corsos suscipiendum magnopere hortatur, Lupo Giner- 

cae de Ornano id ipsum ab eodem crebris litteris efflagitante , 

ut videre est apud Zuritam. At rex id bellum non suscepit 

bello contra Mauros impedito. 

Anno 1540 fama emanavit Pisanos et Genuenses foedifra- ¥l*( /54' J^ *~— **** *^ 

gos arma cum Luchino Vicecomite, Mediolani domino, pro *^<W 4,*~u~n*f MW^ 

recuperanda Sardinia comparasse: nam Luchinus veluti patruus **-•** A * << ' ±*+~J ^^ ^ 1 

et successor Actii, filii Beatricis dominae Gallurae, Judicatum hW^/v*/Wt^ k ^A 

illum ad se spectare dicebat. Quare Petrus jussit delectos w m J*+^ly**> t < **'' p** 
milites adesse in urbe Sassaris pro tuitione Logudori et Gallurae. j£ /<.rr'&v *~> '(f*^+~*"+ As 
Anno sequenti 1541 divulgatum fuit Pisanos expeditionem V r / /^ j^^M^ 1c lt A 
contra Sardos facere. Quare Petrus hujus rei suspicione solli- . /Z ' , ,/ , 

citus rranciscum Carros ceterosque proceres regni oardiniae I r / V /^i. 

vectigales praesto in Sardinia esse, atque in ea obsequium ***** //^y^ 
persolvere jussit. **~* uv ^^ *"«^ a *> 

Hoc tempore Sassarenses, qui regi Petro erant fideles , Bran- ^W/^>* 
caleonem Auriam ceterosque ejus factionis viros suspectos 
ososque habentes statuto sanxerunt esse capitali poena ple- 
ctendos, qui cum eis affinitatis nexum commerciumque habe- 
rent, ut in statutis urbis adhuc legitur. Itaque Aurienses in- 
festam insulam reddidere, et simul cum Algariensibus , et 
Castrogenuensibus, aliisque permultis Logudorensibus, qui eo- 
rum partes sectabantur, et sub eorum ditione erant, Sassarim 
incursionibus et populationibus vexabant. Mortuo tamen Bar- 

5 



jrhMo-fat" 



34 
naba Auria Brancaleonis fratre hic de dominatu contendens 
arma contra suos cepit, et cum Cassiano ejusque filio Nicolao , 
ac etiam cum Fabiano et Damiano Cassiani fratribus, cum Va- 
leriano, et Morrueilo Auria, qui medietatem regionis Monlis 
Leonis, et alia loca occupaverant quibusdam praeliis decerta- 
\it, Guliclmo Cervellono prorege fautore ex regis jussu. 

Anno sequenti 134flL Aurienses a bello supersederunt, et 
JohannejMarchio Malaspina, qui erat de rege benemeritus , 
fidelitatis jusjurandnm proregi praestitit. 

Altero anno hic Johannes ab humanis excedens Petro Regi 
Castrum Osili et alia oppida, quae in Sardinia habebat, te- 
m «*** stamento reliquit. Azo tamen et Fridericus Marchiones Mala- 

spinae conducto ex Italia exercilu Castrum illud, omnemque 
dominatum occupant, Morruello et Johanne eorum nepotibus 
Francisci filiis jus ha illo habere frustra contendenlibus , ut 
ex Zurila et antiquis monumentis constat. 

Anno sequenti Rcx Petrus a Gulielmo Rocavalle, Orlando 
de Ornano, et heredibus Henrici Stambi, et Ugoriis Cortingii, 
viris primariis Corsicae, impulsus Cathalanorum navibus eorum 
litora excurrere fecit, eamque bello appetere quamprimum 
decrevit; licet ob id Genuenses essent pleni stomachi et 
querelae. 

Altero anno 1345 Gulielmus Cervellonus prorex cum Ge- 
nuensibus foedus percussit. Hoc Rex confirmavit, qui tamen 
cum Auriensibus bellum ducere intendit, quousque Algarium, 
Castrum Genuense, et alias Logudori arces illis devictis in 
suam ditionem redigat, et pacatum Logudori Judicatum faciat: 
eumque ad hos sumptus bellicos pecuniae necessariae noti 
suppeditarent, insulae vectigal pro viginti octo mille libris 
o>j A~ *. *W* monetae Sardiniae Petro Olemari, Arnaldo de Bastida, Ray- 
vJ^,Ul~ ^^* <yJLf tnundo de Valle, Johanni Boyl, Arnaldo de Torrente, et Ar- 
naldo Spaterio venditur. 

Deinde anno 1346 Genuenses quadraginta triremium classem 
instruere festinarunt. Quod ubi, Petrus rex litteris Judicis 
Arborensis accepit, veritus ne in Sardiniam ea classis , laeso 
•: foedere, irrueret, vectigales omnes praesto in Sardinia esse , 
triremesque parari jussit. Eodem tempore Judex Arbor. cum 
fratribus suis bellum Auriensibus se illaturum, militesque ad 



f 



35 
id omnes et sumptus impcnsarum oblulit, si illis dcjectis ct 
insula pulsis dominatum eorum feudi nomine consequi posset. 
yuod proregis arbitrio relinquitur. 

Interca portus Congianus in litorc Gallurcnsi , contentione 
orta super jure in illum inter Johannem Judicis Arbor. fra- 
trem et Gonsalum Ribell.is, a ministris regiis occupatur. 

Anno sequenti , scilicet 1347, Johannes praedictus urbe 
Terrae-novae donatur, quia de rege admodum benemeritus 
erat. 

At Matthaeus, Nicolaus, Johannes, et Antonius Auriae cum 
aliis tribus fralribus, exercitu comparato, urbem Sassaris obsi- 
dent, majus Genuensium auxilium praestoiantes , qui multos 
milites et salis instructam classem ad eos mittere moliebantur. 
Quare Gulielmus Gervellonus prorex imminens periculum ve- 
ritus de pace cum Auriensibus agere, frustra tamen, coepit. 
Nam illi Castrum Bonvicini, Ardaraai, Cajolam, et cetera op- 
pida majorum suorum repetentes, Algarium et Castrum-Ge- 
nuense, quod Rex volebat, dimittere detrectabant, ejusque 
loco Capulam et Castrum Osili expugnatura tradere , aliaque 
obsequia in insula praestare polliciti sunt. Itaque Rex Petrus 
pace infecta equitum copias cum Ughetto Cervellono de mense 
junio quatuor navibus aliisque paucis navigiis Sassarensium 
subsidio in Sardiniam misit. Cum quo iverunt Gombalus de 
Ribellas, Jacobus de Talarn, Bercngarius de Erill, Raymundus 
de Timor, Bernardus de Villardida, Raymundus Garin, Ray- 
mundus de Corbera, Berengarius de Rajadel, Dalmatius de 
Avenione, Gulielmus Dezpuch, Gueraus et Raymundus de Cla- 
riana, aliique equites; praeterea Jacobus et Alamanus Carros, 
Agradantes de Moncada, Franciscus de Villarasa cum aliis 
equitibus Valentinis. 

Aurienses autem exercitu sex millium ex peditibus et equf- 
tibus turrim seu propugnaculum ligneum Sorranum , a quo 
magnum incommodum acceperant, in primis expugnant, et 
Gerardo Cervellono, qui a patre vocatus tercentos sagittarios 
Sassarensium subsidio ducebat, itinera inteicludunt. Erat enim 
Gerardus in Macumelis oppido, et Bonorvam processerat, quo 
Gulielmus ejus pater ex urbe Sassaris cum equitibus et pedi- 
tibus venerat, ut periculum, quod in filium intendebatur , 



36 
propulsaret. Et licet ibi a Judice Arborensi regis amico in- 
sidiarum certior factus esset, tame i tercenlis expeditis equi- 
tibus ab eo adjutus Sassarim ire perrexit, atque ita in loco 
Adilu turdi inimicis obviam factus piaelium conseruit, et in 
ipso principio ab Auriensium militibus fortiter pugnantibus 
superatur. Nam missilibus hastis innumerisque sagittis equi 
Regis in terram proslrati fuerunt, peditesque omnes fusi fu- 
gati atque aversi. Quare Gulielmus cum Gombalo Ribellas 
paucisque aliis in densam atque asperam Judicatus Arborensis 
sylvarn se recepil; in q<ia fessus inedia, bellique ac aestus 
ardore miserum in modum obiit, ejusque corpus postea re- 
pertum ab Judice Arborensi in Caslro Gociani solemni pompa 
sepultum fuit. Gerardus autem et Monatus frater, atque Ughet- 
tus praefati Gulielmi nepos, cum aliis fortiter dimicando caesi 
sunt, eorumque corpora in terris inimicorum insepulta mansere. 

Victis ilaque Aragonensibus, cum Sassaris urbs , in cujus 
custodia lotius insulae defensio eo tempore, teste Zurita, con- 
sistebat, in summo discrimine esset, ministri regii super- 
stites ex Urbe Caralis subsidium Sassarensibus maritimo itinere 
quam celerrime miserunt, et Judex Arborensis simwl cum 
Jacobo Aragoniae, et Gombalo Ribellas dispersum militem 
cogere et exercitum reficere curavit. 

Rex Petrus accepto hujus cladis nuncio classem omnem et 
exercitum non parvum parari , et in Sassarensium subsidium 
Sardiniam mitti jussit, ut idem Zurita refert. 

Itaque anno sequenti 1348 Rimbaus Corbera prorex in 

Sardiniam cum exercitu missus, magna auxllia et suppetias 

Sassarensibus attulit, urbemque obsidione liberavit , operaque 

Mariani Judicis Arborensis, atque Johannis ejus fratris, qui 

regi fidelissimus erat, Aurienses omnes regis inimicos ab in- 

%c*>+. * ^*o[%^ Su ^ ejecit, atque Anglonam eorum regionem occupavit , et 

/ * oppida Nulvis, Martis, Orriae-magnae, Orriae-parvae , et 0- 

stiae de montibus cum attinentiis in ea regione Johanni Ar- 

boreae concessit, quae anlea Ponlius Sanctae-pacis a rege 

iinpetraverat. Pontio tamen obnitente haec oppida Johannes 

* Arboreae babere nequivit. In qtiorum loeo habuit oppidum 

Salluris in regione Nuraminis, et oppidum Donuigalac in re- 

gione Siurgus, ut coustat ex Zurila, et aliis. 



7< n <. + *< -< e 



37 

Fuit in ea obsidionc Sassaris magna et spectatissima tidc* 
atquc constantia, ob quaui multis privilegiis Sassarenscs fuere 
douati. Corsi etiam , qui tunc Sassari erant, integra prorsus 
tide conspicui fuerunt: quare jussi sunt pro Aragonensibus in 
Sardinia haberi, eorumque gratiis frui, ut refert Zurita. 

Eodem anno Genuenses bellum contra Aragonenses et Sar- 
dos repararunt, impellentibus Auriensibus , qui fuerant ex 
Sardinia expulsi. 

Pestis saeva, quae in Italia grassabatur , Sardiniam invasit. 
Quo factum est, ut uno eodemque tempore populi et bello et /y/u{~y* 7 "* 
peste affiigerentur. ^ ^^ ~~W/ **'<** A 

Anno 1549 Marcbiones Malaspinae cum Auriensibus confoe- ^J/ ^^Au^u 't^+nuS* f 
derati urbem Sassaris denuo obsident, et cum Ughetto Cor- £ ziJjyyjfr~+ fp+*p** *'f 
bera, qui auxilium obsessis ferebat, pugnant non parva fjr*> <'+> fsu* &+*'** 
ulriusque exercitus ckde. ^^ ,7^, '/i*\ ${ & 

Anno sequenti 1390 Rimbaus Corbera Sardiniae prorex, ut ^±„^j a*L> /V iv»^*. 
inimicis commodius resistere posset, pacem in primis cum iftrn»- tx+fJ* .ty+% Vfa 

Brancaleone, ejusque fratribus Manfredo et Matthaeo, composuit, 7"*- /7^ ^^ .£1 

atque illis Montem-Ieonem, Claramontem et regiones Nurcarae, t {f '. 

Guisarchii, Anglonis, et Capitis-aquarum in feudum concessit, *' ******* «f*» /77 

redempto prius jure, quod in Algarium habebant. Deinde con- *~ / ** *- *-""* f*+~b*v c 
tra Nicolaum et Morruellum Auriam, aliosque rebelles et eo- fr*** 4 ' /** *f ******* <u**wu~t+ 
rum fautores, arma cepit, et Algarienses regis inimicos incur- 4fc**~J*V*/»****- ^r^^rrmj^e^ 
sionibus et populationibus adeo infeslavit, ut rebus jam de- ( { </Ivk*L 
speratis Genuensium patrocinio et regimini se tradiderint, et ^L**/**. ?t+iu< **~ -k****^- 
Johannem Volucem eorum ducem vocare fuerint coacti. Itaque r*. ^&£2iL *, *Ur4^*>^^r 
recepto ab Algariensibus fidelitatis jurejurando illis guberna- __/v« J V -/ 

torem Genuensem Dux ipse praefecit, et edictum cum poena * r y ft */ *"j4(7* { 
contra Brancaleonem conscripsit. ***"* ^° **<* +""** "* ' 

Deinde anno sequenti Ducis Genuensis filius decem triremi- **~TY'" ca^xJfU>» *c ««*«#- j 
mibus subsidium Algariensibus attulit, quo urbem etiam Sassaris *x ijL^w/z^y^^/*V^,i 
mensibus octo obsidione vexavit. Sassarenses tamen, commisso ^^^ ^C^Y** Vflw»-*. 
cum Genuensibus et Algariensibus, prselio strenue dimicarunt, ffs, /^<J/A*1 ^vt 
magno Rimbai Corberae, Mariani Judicis et Johannis Arboreae c , % «l 

auxilio adjuti , obsidione Iiberi victoresque fuere. Quare Ge- / 

nuenses legatis ad Regein Petrum missis , pacem cum Sassa- ( y* n yr**~~ * «-** y* 
rensibus et Aragoneusibus renovare procurant , facti excusa- *~«'- > **~** k /, 'c^u^h ^i^T^- 
tionem afferenles , quae nec satis justa , nec probata fuit. ■ ff *+%~' p: <m**t~Ll /Cy^Ct*. 

/ +*%+ / ' 




* 



38 

Rex autem Petrus dimissis legatis , et foedere cum Veneiis 
eorum inimicis percusso , bellum III. non. aug. Genuensibus 
indixit , ac mense septembri classem viginti unius triremium 
duce Pontio Sanctae Pacis in Sardiniam misit. Quae altero 
anno 1552 cum viginti Venetorum triremibus conjuncta juxta 
Bosphorum Thracium classem Ligusticam invasit et profligavit , 
tribus et viginti triremibus captis , si vera refert Zurita, nam 
Blondus et Sabellicus aliter scripsere. 

Eodem anno Marianus Judex Arborensis , qut Algarium a 
Rege sibi promissum , ut dicebat , habere non potuit , in su- 
spicionem defectionis et affectati regni incidit: nam et Johan- 
nem fratrem de Rege benemeritum in carcerem conjectum 
bonis et Castro Montis-acuti , invito Petro , expoliavit , et 
Auriensibus assentiri , illisque occulte favere visus est , com- 
meatus ex Arborea asportare, et Algarium, Castrum-genuense , 
atque alias inimicorum arces munire permittendo. Quare de 
his certior factus Rex , Petro de S6 Galluram custodiendam 
tradidit, et Urisei arcem cum Castro Terrae-novae, quod Sy- 
billa Moncada ipsius Johannis uxor adhuc habebat, ne a Ju- 
dice occuparetur, regiis praesidiis teneri, munirique fecit, ac 
denique Castro Rupis-fortis condito Stephanum Aragoniae Ducis 
Athenarum filium, Regisque Siciliae nepotem, qui dominatum 
in Sardinia habebat cum sagittariis et equitatu misit, bellum- 
que Auriensibus indici jussit. 
f^Uxuxf^y^ Interim Fridericus et Azo marchiones Malaspinae in gratiam 

et obedientiam Regis redacti fuerunt, et inde Osili Castro do- 
nati , et in eorum antiquum statum restituti. 

Itaque anno sequenti 1353 Rimbaus exercitu comparato con- 
tra Aurienses movens Castrum Montis-Leonis in primis expugnat. 
Deinde Castrum Genuense adortus capit, Algariumque obsidet, 
subactis Manfredo et Matlhaeo Auria, quibus postea Rex Mon- 
tem Leonem et Claramontem in feudum tradidit. Deinde Ber- 
rrardus Cabrera quadraginta quinque triremium classe Sardi- 
niam veniens cum Venetorum foederata classe viginti trire- 
mium, quae in portu Caralis duce Nicolao Pisano erat, Algarium 
adnavigavit, et Algarienses terra marique obsessos in snmmo 
discrimine posuit. Quare Genuenses, qui in Herculis insula , 
rulgo Asinaria, eum quinquaginla triremium ciassc ad pugnam 



r 






39 
parati erant Anlonii Grimaldi ductu Algarium versus movent, 
et in Algariensi sinu cum Veneto-Aragonensi classe ad pugnam 
dcveucrc. Pugnaruut utrinque non miuori ferocia, quam fieri 
solet in pedesiri ac stalorio certamine , cominus manibusquc 
cousertis, ac post atrocissimam pugnam , Genuensibus oppres- 
sis , vix praetoria eorum navis e media ceterarum clade cum 
una aut altera aegre est servata ; nam reliquae omncs aut 
media pugna depressae fuere , aut venere , ut inquit Sabelli- 
cus, in victoris potestatem. Ceterum Rex Petrus refert decem 
et septem illarum ab Aragonensium manibus evasisse. Hoc 
navali praelio octo Genuensium millia obiisse , et tria millia 
ac ducentos caplos fuisse, traditum , desideratis tantum ex A- 
ragonensibus tercentis quinquaginta quinque. 

Tanla clade Aurienscs animis cecidere , et Bernardo Ca- 
brerae, desperato jam subsidio, se dedere , ut referunt Vola- 
lerranus, Sabellicus , Rex Petrus , Zurita , Justinianus, et Cy- 
prianus Manenti. 

Genuenses hac adversa pugna fracti ad Johannem Viceco- 
mitem, Mediolani principem , atque ad Summum Pontificem 
confugerunt. Sardi insuper qui ad Genuenses defecerant , et 
praesertim Gallurenses , ad eumdem Johannem Vicecomitem 
legatos miserunt , qui eorum oppida et fortunas omnes publi- -— :.- 
cas et privatas illius fidei traderent , et precarentur , ut se 
adversus omnem Aragonensium injuriam tueretur. Quam de- 
ditionem libens Vicecomes accepit , atque Genuenses, eosque 
Sardos , qui ad eum confugerant, bene sperare jussit, pollici- 
tus fore ut nunquam eos publici illius studii in Vicecomites 
poeniteret , ut Bernardus Corius , Sabellicus , et Volaterra- 
nus referunt. 

Hac victoria clatus Bernardus Cabrera de mense septembri 
Marianum Judicem Arboreae defectionis crimine notatum ad 
se venire jussit , nec Timboram virum excusantem audivit , 

vel bellum deinde rainitantem timuit. Quare Marianus ira per- J(-r**< t*tf< '«**+**** 
citus, inito cum Johanne Vicecomite foedere contra Aragonen- ,'♦, I J)Of,l>^r* 

szs in aperturn bellum prorupit , arque Algarienses in pri- 
mis regiis trucidatis ministris in defectionem induxit, et cum 
illis ceterisque , qui sub Auriensium dominatione erant , ur- 
bem Sassaris obsessam lenuit, multisque illatis incorumodis ad 






40 
defectionem inducere tentavit ; sed Boristor Pogius , ea com- 
• perta fraude , cum primoribus Sassaris urbem ab insidiis li- 

\ beravit : qua de causa oppido Sennoris a Rege fuit donatus. 

Deinde Bernardus Dezcoll Viceadmiratus jussu Bernardi Ca- 
brerae octo triremibus portum Turritanum appulsus subsidium 
Sassarensibus opportunum attulit , et obsidionem solvit. Sardi 
tamen prope omnes Judicatus Caralitani Arborensem Judicem 
sequentes , coactis septingentis equitibus et pluribus peditibus, 
ductu Petri de Sena viri Arborensis, et Azonis de Busquis, Ca- 
strum Orgogliosum in regione Gerreis in primis adorti capiunt 
et ruinis deformant ; inde in Castrum Caralis moventes Deci- 
mum expugnant, Gerardo de Donoratico capto; deinde in Quarti 
oppido prope Caralim castrametati incursionibus et populatio- 
nibus Caralitanos infestos reddidere. Quare Bernardus Cabrera, 
qui cum Aragonensi classe in portu Caralitano erat, eductis e 
triremibus equitum peditumque turmis, praelium cum illis corii- 
misit , multisque occisis reliquos in fugam vertit , partaque 
victoria classem reversus laetus Sardinia solvit, ut refert Zurita. 

Eodem anno de mense decembri Lupus Gurrea, Bernardus 
Thous, et Franciscus Rema, Regis legati fidelitatis jusjurandum 
pro regnis Sardiniae, et Corsicae Innocentio VI. praestitere. 
ifyjA—- — Anno autem sequenti in fine mensis decembris Rex Petrus 
veritus potentiam Judicis , nec non Genuensium et Insubrium 
apparatum, duodecim triremes duce Michele Perez Capata cum 
copiis in Sardiniam praemisit, et instructa nonaginta trire- 
mium classe de mense junio Algarium proficiscitur cum nu- 
meroso exercitu, cujus proceres sunt infrascripti 
^h* Leonora a Portugallia, uxor Petri, et Constantia filia. 
Robertus dux Bavariae Lupus de Gurrea 

Johannes Grellius eques Anglus Stephanus Aragoniae Ducis A- 
Lupus Comes de Luna thenarum filius 

Philippus de Castro Petrus Jordanes Urries regius 

Johannes Ximenes de Urrea architriclinus 

Johannes Martinez de Luna Jordanes Perez de Urries 

Ferdinandus Ruyz de Jahuste Johannes Perez de Urrea 

commendator major montis Didacus Gonzalez de Cetina 

Albani Raymundus Perez de Pisa 

Blasius Ferdinandus de Heredia Emanuel Enten^a 



41 

\imenei Gurrca Petrus Lopez de Oteyca 

Johannes Capata Rogerius de Ravcnach 

Petrus Gilbertus Petrus Boyl . . . qui erant 

Gerardus Lopez a Cetina Valentini 

Raymundus de Ligna . . . qui Ugo Vicecomes Cardona 

omnes erant Aragonense» Bernardus Cabrera qui erat 

Petrus Exerica totius belli, et classis prae- 

Gilbertus Centelles fectus 

Matthaeus Mercerus Bernardinus Vicecomes Ca- 

Olphus Proxita brera, et ejus tilius 

Alphonsus Rogerus de Lauria Andreas Vicecomes Canneti 
Pctrus Massa Athus a Moncada , et 

Raymundus Riusech Rogerius a Castelbo , . . . qui 

Gilberlus Casteletus erant Catbalani , et plure» 

Gonzalus cle Caslelvi alii. 

Hi omnes portum Nymphaeum, vulgo Comitis, prope Alga- 
ritim appulsi , exlemplo exercitum in terram exponunt, et op- 
pidum circurnquaque ohsidentes aggeribus vineis et turribus 
frustra oppugnarunt , nam erat septingentorum mililum prae- 
sidio satis munitum. 

Praeterea Raymundus Riuseccus Castri Sassaris dux terras 
Judicis Arborensis et Auriensium populaturus invasit, ubi Ro- 
gerium Rosanes , Aymonem Papiolum , Martinum Leherum , 
alque alios plures a Malthaeo Auria captos amisit. Judex Ar- 
borensis autem , qui in civitate Bosae exercitum duorum mil- 
lium equitum, et quindecim millium peditum coegerat, subsidio 
Algariensibus profectus, quarto ab illis milliario est castrameta- 
tus , paratus regia castra aggredi , quum classis Genuensium 
quadraginta triremium, et muhorum navigiorum minorum redur 
ex oris Venetis auxilium ferret obsessis. Atque in longius bel- 
lum esset prolatum nisi frustra pluries tentata aggressione, timor 
Genuensium , rerum penuria et morbi post quatuor mensium 
obsidionem Regem ad pacis propositiones inclinassent. Quare 
opera Petri ab Exerica Judici affinis pax est composita , qua 
Regi Algariuin fuit traditum , obsidio Chirrae soluta, Villecle- 
siani qui ante defecerant dediti , oppida Judicatus Gallurensis 
ad annos quinquagintasex Mariano sub annuo censu concessa , 
Matero et Gelicla restituta , et Castrum Genuense , Montisque 



f. 



CVnO**Wh r~ J flHr*<«J* yy^Oh^ j,s£/ % 






te 

Leonis, alque relera oppida, qune antoa in Sardinia habebat, 

Matthaeo Auriae in feudum tradita. Excessere ab humanis vi 

morbi Philippus de Castro , Atbus de iVloncada, Petrus Galze- 

randus de Pino, aliique plures, Rex eliam in febrim inciderat. 

Hac pace firmata Algarienses omnes eliminantur, atque urbs 

Aragonensium et Cathalonorum colonia completur, agro inter 

eos diviso. Quae omnia postquam Rex eompfteuerat Sassaris ur- 

bem proficiscitur cum uxore et filia, Bernardo Cabrera, Gilberto 

Centelles , Bernardo Viceeomite , Berengario Carroz , aliisque 

proceribus , ubi a labore et morbo aliquot diebus recreatus 

laudavit Sassarensium fidelitatem , urbem ipsam et omnes qui 

in obsidionibus viriliter se gesserant, privilegiis muneribusque 

donavit , et Baroniam Osilensem Regii Vicari Sassaris juris- 

diclioni supposuit , urbemque ipsam , Castrum Osuli , et Cas- 

trum Auriae praesidiis firmari jussit, omnemque insulam turri- 

bus speculatoriis communiri jussil, ut ignibis sublatis signum 

wbi quid hostis moliretur momento temporis acciperet , quod 

ex Zurila et monumentis in Archivio Sassaris et Caralis recou- 

ditis constat. 

\$f, i.%Mr. ^Ut r 4i^<w Anno deinde 1555 de mense januarii Rex Algarium rever- 

^^,-,7^ i»&.» l .r7.r'f ,',' *"« triremes conscendit, et Caralim proficiscitur , ubi Gerar- 

^O < J *cL' m»»*Wh'i; ^um Comitem de Donoratico , qui paucis ante diebus obierat 

*•»* Aau * 'UjUa' ' i^crimine perduellionis damnavit , ejusque dominatu publicato 

TJjm. ,a,a /( Petrura Veguerium de se benemeritum oppidis Taverrae, Eri- 

t % **,'*»-* D 7 t c J"J ^ «tolae , Octavae in Fluminaria ; Esse , Longi , Usse et Issr/ 

•jf*'*x~'* ^/MJ <^Aj^- jn regione Nurrae , e t Lanarae in regione Gallurae donavit. 

"«^ <* (Juleinae comiti is indictis cum legatis Judicis Arboreae, Matthaei 

Auriae , et Pisanorum , qui absentes erant , nec non cum 

Manfredo Darde , Guantino Atzone , Barptholomaeo Catone , 

^a^w^c ^f^rU^ Calonelto Auria, et aliis multis Sardiniae proceribus, de rebus 

tur t*tt*- t /xit-f^chu..irr^ Sardois egit , omnesque ad pacem fidemque servandam hor- 

m . . /k i • * i tatus est. Marianus Judex quamvis vocatus regem videre et 

u j jrn* / , «/ i comitns mtervenire noluit, nec limboram uxorem , eiusque 

^ N tH*i**J J ^*X*jLuw m * J u r ° neni > ac * regem mittere, nisi fide pubhca accepta , 

; ^£^*v s^lT^Zw #est ausus ; 

'^JU. a* l I ""' * nterea q uum Petrus ab Exerica , Gilbertus Centelles , et 

►*■>*• t/t* (i. f+^n+ n Blasius Ferdinandus ab Heredia Judicem adiissent audituri 

*^4t^«< ^y AWjf, quae ab eo proponebatur super Corsicae aggressione , Rex 

?f~~>f ^J^ ;, ^ w ,/ ^ ,. fcs-li^^ ,;, . _!_ ^ lU^ ^W^ 




Y<~~> ^^-HdU; M.y y* c^f(ewy& 



j 



4 * 

videns Villecclesianos ab Judice tentari , cum Genuensibus 

el Duce mediolani eum adhuc sentire , nec arce3 Gallurae , 

caslra Montisferri et Marmillae ex conditione foederis reddi , 

n«e exercitum solvi , hinc perinde ac si pax inita non esset 

urbem Sassaris cum castris Osuli et Auriae validiore praesidio 

custodire Bernardo de Cruillas Logudori gubernatori, et Ber- 

nardo de Guimerafl|f> jussit , et Petrum Ximenem Samperuni 

Algariensibus ducem praefecit cum exercitu ex Cathalonia 

venturo. Deihde Lupum Gurrea et Franciscum de Perellos de 

tuta et tranquilla pace acturos cum Judice misit legatos cum 

potestate. Qui kal. jun. in oppido Salluris judicem alloquuti, 

Galluram ab eo censumque regi debitum et non solutum pe» 

tierunt, et castra Bonvicini Capulae et Ardarae a Damiano 

Auria injuste illi vendita restitui, vel de illis (datis prius ejus 

filiis obsidibus ) facto sequestro Archiepiscopum Caralitanum 

judicium ferre postularunt Cognovit Judex cum Rege nullam 

fuisse pacem , ac bellum distulisse: nam ea contra foederis 

condiliones petebanlur. Itaque dimissis, re infecta, legatis Judex 

exercitum instruere et copias augere curavit: nam omnia suspi» 

cionis bellique imminentis plena erant. Quod Rex aegre ferens 

has litteras scripsit , et VI. id. junii ad Judicem transmisit. 

PETRUS REX 

Dilecto Nostro Judici Arboreae , Comiti Gociani, Vicecomiti 
de Basso salutem et dilectionem. 

« Opportunum existimatur ac etiam consonum rationi , vX 
« cuicumque restituatur quod ab aliis indebiie retinetur ; ad 
« quod Augustinus et Canon ojunt. Non dimittitur peccatum; 
« nisi restituatur ablatum. Hinc est quod quum vos, jam diu 
« est, tenueritis et tenelrs capta et occupala Nostra sequentia 
« Castella, videlicet Castrum vocatum Castel-Pedres, et Castrum 
« nominatum de Bonvicino, Castrum de Terranova , Castrum 
« de Ardara , et Castrum de Capula cuin eorum et cujus- 
« cumque terminis , territoriis , juribus , et suis pertinentiis 
« nniversis ; quae quidem Castra cum diclis eorum terminis 
« Nostra fuerunt et esse debent , pertinuerunt ad Nos et 



44 
« debent pertinere , Nobisque restituere hactenus reeusatis in- 
« debite et injuste in daranum et detrimentum maximum ve- 
« strae animae et conscientiae, ac Nostri vilipcndium et con- 
« lemptum , recipiendo indefructus reditus et proventus , et 
m alia jura ex eis provenientia, et inde faciendo vestras omui- 
« modas voluntates. Quum aulem de jure et aequitate et opti- 
« ma ratione , nec non auctoritatibus antedictis , vos deccat 
« et teneamini dicta caslra, et eorum quodlibet, cum fruclibus 
« inde perceptis et qui percipi potuerunt ab occupationis et 
« usurpationis tempore, citius restituere et reddere Nobis, aut 
« cui voluerimus loco Nostri , nec ulterius retinere , quatenus 
« peccata ingratitudinis , et crimen laesae majestatis, cupialis 
« evitare : idcirco Vos dictum Judicem cum instanlia, quanta 
« decet, requirimus, et monemus, Vobisque mandamus expres- 
« se quatenus praedicta castra cum eorum terminis et perti- 
« nentiis, ut praeferiur , Nobis restituatis , seu restituere fa- 
« cialis cum fructibus inde perceptis , et qui potuerunt per- 
« cipi , incunctanter , ac morosis dilationibus et frustatoriis 
« exceplionibus ac excusationibus cessantibus quibuscumque ; 
« alioquin si circa supradicta adimplenda negligentes fueritis 
« vel remissi, procedemus contra Vos, et bona vestra, rigide 
« et potenter ad vindictam eorumdem, sic quod jus Nostrum 
« remanebit penitus illibatum, Vosque sentietis commissorum 
« poenam , quae insane et improvide peregistis. Dicimus quod 
« de praeseutatione et relatione praesentium Gulielmo de A- 
« piaria cursori Curiae Noslrae , et jurato nuncio ad hoc 
« damus et dare intendimus plenam fidem ». Datum in Castro 
Caralis octavo die junii anni Domini 1355. 

Quum Judex his inspectis litteris omnia detineret , primas- 
que pacis sanctiones esse omnino servandas responderet^ Rex 
graviter exardescens XII. kal. julii bellum conlra Judicem 
reparavit : infidam infarnemque pacem et iniquis conditionibus 
sancitam dicebat : missique sunt Pelrus Exerica et Bernardus 
Cabrera copiis in fines Arboreae , et cum Judice obviam facto 
levibus praeliis decertantes quemdam regem Maurum in hoc 
bello regi servientem amisere, et Berengarium Monros. Prae- 
terea Arlalis de Pallas adversus Trecentanos Pisanorum subdi- 
tos , qui cum Judice Arborensi foederati regem oderant, mit- 



45 

titur , et Bernardus Cruillas Logudori gubernator cum Petro 

Ximenes Sampero duce militiarum illius provinciae contra 

Matthaeum Auriam exercitum duxit : sed nullum insigue prae- 

lium commissum. Tandem quia Genuense* pace composita cum 

Venetis poterant rebellibus jam succurrere, Rex animum ad 

pacem inelinavit, et missis legatis cum potestate Lupo Gurrea t f , 

Francisco de Perellos , Berengario Dolms V. jdus julii in op- " * M ' ***' 

pido Salluris his legibus bellum est compositum , ut Judex 

tria florenorum millia solveret ; Castrum Bonvicini , Castellunt 

Pedresi , Urisam , et alia Gallurae oppida Regi cederet; red- 

ditis sibi Matero et Gelida , Castra vero Ardarae et Capulae, 

quae Judex ex venditione Damiani Auriae habebat , et Castra 

Genuense, Rupis-fortis, et Claramontis, quae Matthaeus Auria 

habebat , Archiepiscopo Arborensi , vel Episcopo Usellensi , 

lraderentur, quousque de illis Innocentius Papa judicium ferret, 

cui deberentur. Quibus sic compositis et ex praescripto pera- 

ctis , Marianus Judex et Matthaeus Auria obedientiam Regi 

praestitere ct fidelitatem jurarunt , Timbora Judicis uxor , et 

Ugo primogenitus debitam reverentiam exhibuere. Atque ita 

VIII. id. sept. Rex Sardinia excessit munitis prius novo prae- 

sidio et ducibus Castris Sassaris , Caralis , Chirrae , Coronii , 

Santanae , Villae Gireti , Galtellini , Fabae, Auriae, Gioiosae 

guardiae , Aquaefridae , Villae Doxae , Cocinae, Contae, Vil- 

lae gioiosae , Narcati, Tului , Villecclesiarum , Villae novae 

Sulcensis , et Castri Pedresi , ut ex Zurita et monumentis 

Regii Archivi Caralitani constat. ^ 

Anno tamen sequenti Matthaeus Auria a Rege deficiens /2$" % 
bellum in regione Logudori instauravit , et castrum Auriae 
ceteit. Genuenses et Vicecomites et Aurienses foedus contra 
Regem percussere. Quare Innocentius Papa cum illis de pace 
egit. Verum quia Genuenses insulam Corsicae, Aurienses anti- ^L^Sy»**^ 
quum dominatum , et Vicecomites Galiurensem Judicatum , in / ^ui^^ . 
quo Urisenses jam parebant, petierunt , Rex pace repudiata / 

classem duce Gilberto Centelles in Sardiniam misit, et Vi- 
cecomites atque Aurienses exercitum contra Sardos fieri impe- 
rarunt. 

Altero autem anno Matthaei Auriae mors insulam pacatam 
aliquantulum reddidit. Brancadoria ejus nepos, Brancaleonis fi* 



/ift- 



46 

iius in illius dominatu succedens pacem a rege adeptus, et si- 

„ mul eum Castro Genuensi , Auriae, Montis-Ieonis , Rupis-fortis , 

et civitate Guisarchii , regiones Nurcarae, Capitis Aquarum, 

l'i £ )o s et Anglonae. Quae res anno sequenti 1558 causam novi belli 
dedit. NamNicoIaus, Antonius, et Julianus Auria, cum Judice 
Mariano foederati contra Brancam Auriam ob id arma cepe- 

;"' re , et simul cum Genuensibus insulam infestam reddidere. 

Quare feudatarii omnes, qui in Sardinia dominatum habebant, 

debita obsequia in eo bello praestare jussi sunt. Erant autem 

hae tempestate 
... % * 

* - % Feudatarii Sardiniae. 

Berengarius Carroz , qui habebat oppida Cellarii , Palmae , 

Germeae , Sennuris , Septimi, Sinnai, Sexti, Ceparae, Siurii, 

et Villae-novae S. Basilii , in regione Curatoriae Campitani ; 

C **+ X/ IJ' oppida Uttae superioris et Uttae inferioris, et Ortixedri in re- 

Ti ^v ■«- gione Curatoriae Decimi , quae antea erant Johannis Solit , 

*^r/tl*4b«^i- °PP lc ^ a Tucati , No ra r iae », Petreli , Villaetronae , Castiadae : 

Orreae , Ulmi , Igualis, Cortimiae , et Pupus , in regione Cu- 

, 0,1+iUi' ratoriae Sarrabi ; oppida Terteniae et Ulli in Judicatu Quir- 

#*V rae : oppida Villaemajoris de Pontis in Judicatu Coloslrais : 

t***^* oppida Tortolini , Girasolis , Lotzorais, Barini , Ilboni, Gairi, 

bytrUKstf I^nuseis , Bauneis , et Arzanae , in Judicatu Agugliastri : ac 

f^*W. denique oppida Olienae et Golionis in Judicatu Gallurae. 

flw»^ Bonanatus Cabrera , qui habebat oppida Serrentis in regio- 

( ***jf ne Curatoriae Nuraminis , et Paulis in regione Curatoriae 

Campitani. 

Bernardus Descoll, qui habebat oppidam Quartifoni in eo- 
C+*»+' dem Campitano. 

Petrus Sittiges, qui habebat oppidum Barallae in regione 
1\**r*»r Curatoriae Nuraminis. 

Franciscus Sancti Clementis , qui habebat oppida Pituxi , 
Mogori , Bargargiae, S. Mariae de Claro, Salsalis, Soleminis, 
£**•**►*'*• Scanni , Sinnii , Sennenosi, Maheris, et Giulii in regione Cu- 
/#«*^ rat * Campitani , et oppidum Gulbisae in regione Sigerri» 

' Henricus Alomar, qui habebat oppida Marae, Sirii, et Ca- 

C*^++* lagonis in Curatoria Campitani. 



M 

Br.rnardus Ladrera , qui habcbat oppida Simbilii , Coronji, 
et Fiumiualis in Curatoria Campitani , oppidum Nepot in Cu- 
raioria Sulcis ; oppida Montis-galtelli , et Vignolae in Curato- 
ria Montis , oppida Torpehe , Nurali , Isarlis in Judicatu Gal- 
tellino. 

Petrus de Arbe, qui habebat oppidum Gesici in Curatoria 
Seurgi. 

Berengarius Entenc,a , qui habebat oppidum Sipiolae in Cu- 
raloria Doliae. 

Raymundus a Monpavone , qui h abebat oppida Ussanae , 
Sidriani, et Bacchi in curatoria Doliae, oppida Taverrae, A- 
ristolae et Octavae in curatoria Fluminariae; oppida Esse, Lon- 
gi , Ussae, Issae in Curatoria Nurrae , et oppida Canarai in 
Judicatu Gallurae. 

Johannes de Vacaduno, qui habebat oppidum Boraculi in 
Curatoriae Doliae. 

Alibrandus de Sena, qui habebat oppida Turris, Sisternae, 
Jannae, Trogudoris in Curat. Doliae; oppidum Serris in Cu- 
ratoria Seurgi ; oppida Frongiae, Sebatzi, Ursae, Musei, Mar- 
gani, Seici, Gibasturbae, Serrais, Baressae et Perucci in Cu- 
ratoria Sigerri ; oppida Palmae, Uratellis, Pesi, Burstri, Bai- 
decannas, Petrargii, et Garenatae in Curatoria Sulcis. 

Raymundus de Ampurra, qui habebat oppidum Sicci in 
Curat. Doliae; et oppida Seurgi, et Nigolli Curatoria Seurgi, 
atque oppida Suergii, Arenae, Trataliae, Pransi et Marbae in 
Curatoria Sulcis. 

Thomas et Raymundus Marchettus, qui habebant oppida 
Nuracati , Donoris, Moduli , et Parasuli in Curaloria DolUe. 

Petrus de la Casta, qui habebat oppida Monasterii, et Se- 
gogi in Curatoria Doliae; oppida Noracis, Sentis, et Pra- 
montis in Curatoria Nuraminis. Hic interfuit et pro Gulielmo 
Escopeto qui oppidum Ninoxi habebat in Curat. Doliae. 

Dalmatius Jardinus, qui habebat oppida Gibae et Puxmae 
in Curat. Sulcis, et oppidum Sigulis in Curatoria Sigerri , 
quod erat prius Gulielmi Escopeti. 

Episcopus Doliensis, qui habebat civitatem Doliae et Bona- 
vogliae. 

Raymundus Satrillas , qui habebat oppida Castagnani, Sur- 










/«ou: 



3r**<~ 









7, 






±u* 



u 



N 



r 



48 
legi , Connosi , Silii , Ballai , Armungiae , Latrini , Salii , 
Nuragi , et Sisini in Curatoria Galiilae. 

Johannes Carros , qui habebat oppida Speciani, Jstisai, et 
Castrum Orgogliosum in Curatoria Galillae cum Villanova Scale- 
planae et oppidis Donnigalae, Sercolais, Scolchae, Mandarae, 
Nurris, Gergeis , Gerselai, Ussassai, Turbeni gentilis, Sadalis, 
Guidalae , Cosi , Pauli et Lesei in Curat. Seurgi. 

Berlrandus Gulielmus de Torrente , qui habebat oppidum 
Furteis in Curatoria Nuraminis. 

Ughetlus a s. Justo , qiii habebat oppidum Villae-graecae 
in Curat. Nuraminis. 

Communitas Pisarum, quae habebat oppida Ortace90S, Goy 
majoris, Alurae, Seboci, Sennorbini, Bangii, Segolais, Arcuasilis, 
Simieris , Turris , Separae , Arigis , s. Basilii, Segarini, Sete- 
gbae, et Goi in Curatoria Trecentae; oppida Gippis superioris, 
et inferioris , kw , Pavi de Vinea , Xirdi , Leni , Ispidi , 
Aquenzae, Paurusi, Issi, Fanaris superioris, Fanaris inferioris, 
Mumpupusi , Marci , Serrae-mannae , Scari , Balnei , Sipoli 
superioris, Sipoli inferioris , Sogus , Palmae, Masonae , Gurgi 
et Donnicelli in Curatoria Gippis. 

. Petrus Gomes de Pennacuta, qui habebat oppidum Coronji 
in Curatoria Sigerri, ed oppida Guini et Barexis in Curato- 
ria Seurgi, 

Malgantus de Ampurias, qui habebat oppidum Orrolis in 
Curatoria Seurgi , et oppidum Samassai in Curatoria Nuraminis. 

Ilghettus S. Pacis , qui habebat oppidum Salluris in Cura- 
toria Nuraminis, et oppidum Deeimi-magni in Curatoria De- 
cimi, quod a Rege habuit pro custodia Castri Salluris. 

Bernardus Petrillas, qui habebat oppidura Barallae et Sa- 
massis in Curat. Nuraminis. 

Heredes Narcissi Pontirani, qui habebant oppida Nuraminis 
inferioiis et Cuxellae in Curat. Nuraminis. 

Pelrus de Lahia, qui habebat oppidum Nuraminis superio- 
m, Norapetzi et Borri in Curat. Nuraminis, et oppidum Si- 
yici in Curatoria Sigerri. 

« Emmanuel de Entenca qui habebat oppida Salis, et Pauli 
de Nora in Curat. Norae. 

Baymundus Montagwt, qui hahebat oppida Horti-Jacobi et 
Terralhae m Curat. Norae. 






v 



49 

Franeiscus de Marsella, qui habebat oppidum Vestaris eum 
medielate oppidi Chiac in Curatoria INorae. 

Alphonsus Calatayud, qui habebat aliam medietatem oppi- 
di Cliiac. 

MarccIIus Durdo, qui habebat oppidum Villaenovae in Cu- 
raloria Nora. 

Franeiscus de Coral, qui habebat medietatem oppidi Mogo- 
ri iii Curatoria Dccimi. ^7«c*w» - 

Nicolaus Lotz, qui habebat reliquam partem. 
Bernardus Coil', qui habebat oppidum Ardae, et alia de- 
serta oppida in Curatoria Sigerri. /iA*-*"* 

Petrus Martinez de Carassa, qui habebat oppida de Bin- w 
giargia, Sibolesii, et Baratuh, in Sigerro. ^rj 

Justa Soklor, quae habebat oppidum Antesumadae in Cu- 
raloriae Sigerri. 

Arnaldus de Ogiulo qui habcbat opp. Addae in Cur. Sulcis. */«-*" 
Heredes Bartholomaei Ccspujades, qui habebant oppidum 
Teuladae in Curat. Sulcis, et oppiduin S. Mariae de Paradi- Cc+s***/** 
so in Curat. Campitani. / 

Ponlius Ugo de Ampuria, qui habebat oppidum Nucis et 
oppida Prati Longi, et Morgali in Curatoria Sulcis. /**(<> 

Marcellus Dalmatius, qui habebat oppida Archiepiscopi, 
Erculenti , et Manissae , in Curaloria Colostrais. ^^o^fh^-*^ 
Bernardus Quiterano , qui habebat oppida Sorrui , et Plani 
de Castiada in Curatoria Sarrabi. 

Consalvus Marlinez de Corasta , qui habebat oppida Solanas 
et Thizae in Curatoria Campitani. 

Jacobus Damianus , qui habebat oppidum Asseminis in Cu- 
ratoria Decimi. 

Franciscus Rubeus, qui habebat oppida Sirochae, Petrae- 
salis, Garabionis, s. Mariae Magdalenae, et Cuchi in Curato- fUm^, 
ria Norae. 

Petrus de Deo , qui habebat oppidum Spec«osae in Curato- 
ria Norae. 

Timborgeta Roccaberti, uxor Mariani Judicis, quae habebat 
oppidum Capilis Terrae in Curatoria Norae. "Kv^ 

Guliehnus de Podio-alto, qui habebat oppida Agugaris, Gar- . 4J 

doci, Lapiac, Malalerrae, Dani , el Saragui in Curaloria Ta- ^*3&55J?~~ f* 




* 



<Cl+4. <i— ^ 



50 
rae in Gallura; et oppida Agii, Templi, Larinassi, Guortiglas&re, 
£i4s*v** Nugue, Lauras, et Campi in Curatoria Geminis. 

f .^ Bartholus Casu , qui habebat oppida Binissae, Unifais, et 

^TsXh£W~ Galtelli civilatem in Judicatu Gallurae. 

/ Franciscus de Labia, qui habebat oppidum Lulae in Judi- 

CyUi^ /»p ca j u Gallurae , quod erat antea Francisci Monpavonis. 

Matthaeus Torrens heres Gerardi Torrentis , qui habebat 
^ &(* i^4 - oppida Loculi , Dorgnlis, Duascodere, Dulosorre, Muri, Sco- 
jf ^S peti, Sifilionis in Judicatu Gallurae , et regione Uriseis. 

Flaminius de Musaio, qui habebat oppiduin Irgolis et Goro- 
fais in eadem regione. 

Petrus Daco , qui habebat oppidum Siniscolae , Guerreno- 
j.^ i j." leneri , Tammarispae , PoSteriscae , Pananae , Stellari , Gui- 
flani, Lochoe, Uloi, Posatae, Ossi, Lodehe, Orfilis superioris, 
Ilequisonis , et Sullais in Judicatu Galiurae. 
/Lrfjf* Raymundus Cardona , qui habebat oppida Horti-murati 
'*\T Caslri , et Corverae in Judicatu Gallurae; oppida Noracis , 
Uranni, Vineae majoris, et s. Stephani in Curatoria Balaniana; 
ct oppida Assuni, Albargii , Aristanis , Loci-sancti , Ariaganis , 
et Lapaligae in Curatoria Montagnae. f 

Johannes de Arborea, qui habebat oppida Verri, Puzzoli, 
Caresi , Toresi , et Villae majoris, Calaniani et Taresini cum 
agro Pipissonis et Congiani , quae antea erant Bernardi Sene- 
sterrae , et urbem Terrae-novae in Judicatu Gallurae. 

Franciscus de Durantibus , qui habebat agrum et oppidum 
Cassari ab eo conditum in Gallura. 
» lu. *+jUMsr%M' Catonettus Auria , qui habebat oppida Orfilis inferioris , 

-Batoris, Terrargiae in Curatoria Balaniana; Calaniani in Cura- 
toria Geminis ; Ojani in Curatoria Caniani ; Castri in Curato- 
ria Unalis; Malassi , Agoragni in Curatoria Montagnae. 

Johannes Morcan 5 qui habebat oppidum Serpeis in Judicatu 
Gallurae. 

Thomasa de Serra, quae habebat oppidum Gurgurais insulae 
Posatae. 

Hospitale s. Johannis , quod ex legato pio habebat oppi 
dum Lodehe. 

Boristorus Pogius , qui habebat oppidum Senneris in Cura- 
toria Romandiae. 



yLtr»**** 









5T 

Gulielmus , et Ferretus Lull, qui habebant oppicla Sursae , 
Gennonis , et Uruspae in curat. Romandiae. 

Archiepiscopus Turritanus, qui babebat oppidum Lechclis &*** , 
\\\ Curat. Fluminariae. 

Goiiibaus Ribcllas , qui habebat oppidum Bionis in Curat. aa^y^ 
Nurrae. 

Gilbertus Monbovinus , qui habcbat oppida Sugarrae , Oc- ^^ 

coae , Gilitis , Vialosi in Curat. Nurrae. ^^ 

Otfjerius Mameus, qui habebat oppida Esquilis, Duo-nuragis, 
Nurchis, Castri et Essolac in Curat. Nurrae. 

Johannetius Corsus , qui habebat oppida Villae franchae E- 
ricis in Curat. Montis. **^~*/ 

Johannes Niger , qui habebat oppidum Cargieghe in Cura- v£.^ 
toria Figuliuae. /** 

Albertinus Corsus qui habebat oppidum Noalis in Curatoria £*~^~* 
de Coros. 

Rex etiam hoc tempore in Sardinia habebat urbem et 
Castrum Sassaris , Casirum Caralis cum suburbiis Stampacis 
Lapolae, et Villaenovae, et oppida Qiarti, Pirri, S. Vidriani, ^ * if" 4 " * 

et Cipolae , quod habui t a Raymundo Cavall in Curatoria w 

Campitani ; Castrum Aquae-fridae cum oppidis Villaenovae , 
Macii , Borri , Villaenovae-Concii, Tului, et Perucii in Curat. 
Sigerri ; illis adjunctis Castro Gioiosae guardiae cum illius op- • 

pidis Josi, Astiae, Nalarcati, Sigerri; et Sole in Curat. Sigerri; ** ' Jr^ 
Castrum Chirrae cum illius suburbio et oppidis S. Petri et JJjJJj^' ^^ 
Lentischi in Judicatu Chirrae ; oppida Coronji , Sedani et 
Carbonariae in Curatoria Campitani ; Castrum Gaitellinum 
et castra Fabae et Pedresi, Urisei et Osili cum illius suburbiis, 
et oppida s. Mariae de Scalas , Felisquentini , Tonsae, Gutois, t&ttrrvL** 
Utalis , Sassalis , et Bualis in Curatoria Montis, nunc Baronia r 
Osili dicta ; civitatem Plovacae cum Castro Figulinae et illius 
suburbio , et oppidis Salvennori , Noagri , Biguegnis , Senae , 
Briais , Codrongiani superioris et inferioris , Mosquiani , Se- ^ , ^- .,** 
bodae, Congrae , Muri , et Dulnosae in Curat. Figulinae; T" 

oppida Manstolae , Vindiguinoris , Sartis , Ossis , Tissis, 
Usinis • Bangii , Paulis , Zuccae , Turtanae , Lodai , Canneii , 



lteris , Oltazoris, Turriguis , Liessis , Noracis-longi , et Jun 



/tW^ 'A« 



chi in Curat. de Coros ; oppida Algarii , Vessi, Lunafras, Ui- 



fi* 



U vntrJkx^ JtlC* 5 ? _ .. ' . _*•__,__■■ ,. «... 

jneli , btcn, s. Marci, et Mmutades; Castrum Bonvicim cum 

suburbio, et oppidis Patriae , Mocitani , Minervae , Moduli , 
f f*~*** Sumantis , et Ogii. 

Cetera Sardiniae castra et oppida habebat Judex Arboreae, et 
alii hostes regis , ut ex antiquis monumentis constat. 

Anno deinde sequenti 1359 cautum a Rege fuit ne bona 
feudaiia in dictis locis possessa clericis aut ecclesiis ullo 
modo sub eorumdem bonorum amittendorum poena traderenlur, 

Anno autem 1369 Branca Auria a Rege defecit, et contra 
Gubernatores Sardiniae arma cepit omnia incursionibus et 
populationibus complendo. Quare Pontius Altariba cum classe 
regia in Sardiniam navigans castra et alia loca insignia mu- 
nire curavit , ut refert Zurita. 

Interea Genuenses bellum Sardoum prosequentes insulam 
maximis afficiebant incommodis. Itaque Rex Petrus, qui maxi- 
mo bello in Hispania cum Piege Castellae erat implicitus, ne 
eodem tempore etiam in Sardinia bellum Genuensium susti- 
neret, facto differentiarum compromisso, ex sententia Johannis 
Marchionis Montis-ferrati pacem cum Liguribus inivit , et 
Aurienses in pristinum eorum slatum restituit , Algario et 
Castro Bonifacii in Corsica penes eumdem marchionem reli- 
ctis , ut de illis et de Corsica , et quibusdam Sardiniae locis 
judicium ferret , Zurita referente. 

Eodem anno Conslantia Petri Regis filia, indulgente Inno- 
centio Papa VI, nupta Friderico Siciliae regi, in Sardiniam 
venit , et ibi totam hyemem peregit; magnaque deinde Sar- 
dorum ac Catalanorum mullitudine comitanle Siciliam petiit , 
ut referunt Thomas Facellns , Maurolicius Abbas , et Zurita. 
l.f^hXpyL Hac tempestate in agro Villecclesiarum erat ingens elTossio 
argenti et plumbi , ut constat ex antiquis monumentis Carali 
in Regio Archivio servatis. 

Anno 1561 Timbora Mariani Judicis uxor oppidum Capu- 

terrae Dalmatio Rodigia a Bagnolis vendidit , et a bello ces- 

satum est in Sardinia. 

t/&rr«4i~j Anno autem 1362 pestis et suspicio imminentis belli Sar- 

Co^ffv*/* diniam invasit. Quare oppida Sorrui , Arceni.s, Stopopladis , 

J Garrudi , et Erculenli curatoriarum Sarrabi et Colostrais Mar- 

cellino Dalmatio, et Bernardo Quiterano absque liberis defun- 



LmJ>v 



53 
ctis in rcgis ditionem redacta millc et quingcntis libris fuerunt 
Berengario Carroz vendita, ut ex illorum pretio urbs Sassa^ 
rifi mimirciur, custodiis vigiliisque firmaretur : nam in Sassaris 
defensione totius Logudori dcfcnsio consistebat. Insuper Rex 
magnara frumenti vim ex circumvicinis locis quotannis in eam 
urbem adduci et asservari jussit , et Antonio Podioalto faculta- 
tem disponendi dedit de suis oppidis , Gonni et Samassai; et 
oppida Marae-Calagonis et Sexti Gulielmo Olomai donavit ,. ^£.,*y-i 
qui statim mille et quingentis florenis vendidit Berengario 
Carroz, et anno sequenti 1565 Castrum et suburbium Chirrae 
cum oppidis Carbonariae , Coronji, et Jardini eidem Beren- 
gario tradidit , ac tiiulo Comiiatus Chirrae decoravit, illique 
ut latius Comitatus fines paterent indulsit oppidum s. Mariae 
de Paradiso , seu de Ecclesia , a Francisco Sancti-Clementis 
herede Barptholomaei Cespujades, et oppidum Solanas a Con- 
salvo Corasta, oppidumque Fluminalis ab heredibus Bernardi 
Cabrera habere posset , prout ex vendito habuit. Eodem anno 
Rex duce Petro Lupo a Bolea copias plurimas in Sardiniam 
misit. 

Anno sequenti, nempe 1564 Urbanus V. hujus nominis Ponti- 
fex de abdicando Petro, et creando Mariano Sardiniae rege in 
consistorio egit. Nam Petrus diuturno bello pecunia exhaustus 
bona Camerae Apostolicae, et fructus omnes Ecclesiasticorum 
non residentium in suis regnis, occupare fccit, et jam moni- 
tus restituere neglexerat. Tamen volunlate Urbani de creando * * 

Mariano Sardiniae rege litteris Ferdinandi de Heredia cognita, 
penitus resipuit, ac necessitatis excusalione se defendens ve- 
niam a Pontifice impetravit. 

At Judex Marianus majorem insulae partem adeptus pro 
rege se gerebat, et a Petro Castellae rege suadetur, ut his 
temporibus, quibus in Hispania Rex Aragoniae communis 
hostis multis et implicitus bellis occasionem non spernat tota 
potiundi Sardinia. Itaque 

Anno sequenti 1565 Marianus bellum in Sardinia prosecutus 
oppida Salluris est Villeclesiarum, Castrum Padres, et alia 
multa oppida occupavit , majoremque regni partem sub sua 
ditione habuit; eumque sequuti sunt Alibrandus de Sena, 
ejusque filius, qui in beilo ceciderunt, et Sardi pene omnes, 



54 
etiam ii, qui Pisanis subjecti erant, et Salebrus Auria avun- 
culo prius occiso. 

Rex ergo anno 1566 Barchinonem profectus Olphum a 
Prochita cum classe in Sardiniam contra Judicem misit, eique 
tercentorum militum praesidio Logudori custodiam demandavit. 
Praeterea, de mense octobri Ugo Sanctae-pacis equites pe- 
ditesque plures in Sardinia coegit, ut simul cum Berengario 
eomite Chirrae cum Branca Auria et Gubernatore Sassaris 
Judici se opponerent. Ducenti ilem milites subsidio Caralis ex 
regno Valentiae advenere, et iu Castro Fabae, mortuo Olive- 
rio Togores, novus dux cum valido praesidio sufficilur, mili- 
tesque omnes disponuntur iri Gallura et Algario, ubi Johannes 
Carroz praeerat : nam Judex copiis potentior formidolosum 
nimis bellum gerebat. 

Altero anno 1567, quo Judex exercitum ex Gallia condu- 

cere curabat, Aymericum Narbonae Vicecomitem Regemque 

Franciae Rex litteris rogat, ut nullum ferant Judici auxilium, 

nullumque miiitem in suis terris ab eo conduci patiantur, 

et Petrus Alberitus Logudori gubernator ex reditibus Algarii 

venditis stipendia militibus solvit, ut ex antiquis monumentis 

constat. Eo tempore Rex donavit Magdalenae Antonii Garesi 

uxori oppida Barcae et Coronji in regione Sigerri. 

'/rfw LzaJU Anno 1568 Laurentius et Johannes Sanna, insignes duces 

"f /C t Sardorum oppidi Figulinae, cum Petro de Luna regni guber- 

&*****& Y*l( ^ 1 !^** natore et exercitu in Sardiniam venere , et simul cum copiis, 

I quas Berengarius Carroz in insula habebal, arma adversus Ju- 

dicem Marianum movent, et castra erigunt in Campo Oristani 

juxta Ecclesiam S. Mariae Magdalenae prope urbem , ubi Ju- 

dex cum validissimo praesidio erat. Hic ubi Aragonenses plures 

per agros palantes vidit, eductis ex urbe omnibus copiis, ca- 

y straque adortus, Petrum de Luna cum ejus fratre Philippo, et 

Petrum Pinnam Sardum Minutadensem Aragonensium defenso- 
rem, cum aliis multis occidit, ceteris ad unum caplis , pro 
quibus cenlum obsides Sardi dimissi fuerunt, ac plures aiii 
Aragonenses a Judice gratiose liberati insula excesserunt. 

Hac elatus victoria Marianus Judex anno sequenti 1569 : 
expugnavit Casfrmn Osili, et urbem Sassaris, quae tunc parvo 
teuebatur praesidio , petiii. 



ss 

1V\ ut rebus Sardiniae consuleret in Cathalonia constitit» 
ei die 17 jan. 1569 rnisit jn insulam Rerengarium Carro* 
Comitem Chirrae Capitaneum generalem. Franciscus de Averso 
cum classe et exercitu erat in Sardinia. 

Interea Judex Arborensis bellum prosequebatur contra 
regia lo;-a , et duxit exerciturn conlra arcem Acquaefridae , 
quam Berengarius de Enteca summa virtute defendit. 

Hac lcmpestate Braucaleo Auria qui Judicem fuerat in re- 
pellione secutus in Regis gratiam opera Dalmatii Jardini gu- 
bernatoris Capitis Logudori restitutus habuit feudor um corirma- 
lionem, et in argumentum regiae benevolentiae regali insigni, 
quod tunc temporis anchora erat , decoratus est. 

Eodem tempore vulgatur Regem ad bellum Sardoum pro- 
fecturum cum magno exercitu : et altera die post Pascha 
Resurrectionis dominicae regium vexillum Barchinone erectum 
est , et privilegia iis concessa, qui armati regem sequerentur, 
nt consueverat , quum militia conscriberetur ad bellum gra- 
vissimum. 

Verum Marianus tota insula potiebatur , et a Sassaren- 
sibus in urbe sua excipiebatur. Sed viri ejusdem urbis opti- 
mates in castrum simui cum Jordano Tolar urbis Vicario 
se receperunt. Erat tum Castri Alcaydus Berengarius Carroz , 
atque cum eo erat eques Aragonensis Sancius Ximenes de 
Ayerne. Judex qui vi arcem capere non poterat Februario 
ineunte cinxit obsidione ; ex quo tempore vicas Arboria ab 
Arborensium multitudine, qui ibi considebant, nomen sumpsit, 
quod retinet. Obsessi multa sunt passi frequeutibus pugnis e,t 
morbis , occiditque inter alios praedictus de Ayerne. Tandem 
ad deditionem venere. Quiricus de Mancone, Joannesde Sot- 
gio, viri oppidi de Tonsa, ob res bene geslas multis privilegiis 
a Mariano fuerunt donati. 

Magno in periculo erat hoc tempore dominatio Aragonensis. 
Nam praeter Sardorum rebellionem, Aragonenses et Catbala- 
ni , qui in insula erant, et numero et armis parum valebant ; 
praeterea magna erat dissensio inter Chirrae Comitem , qui 
erat Capitaneus generalis , et gubernatorem Caralis. Hac dis- 
sensione Rex irnpeditffc ne in Sardiniarn cum exercitu veni- 
ret hoc anno , beilum distulit in annum proximum , quod 



56 

consilium tamen non patefecit ne simul cum spe auxilii pto= 

missi concideret animus suorum. Interim mistt Jaspertum 

Campolongum thesaurarium suum, ut necessaria pararet: Feu- 

datarii Sardiniae jussi sunt praesto esse ad obsequium; Lapo- 

la , Sardis eliminatis , Aragonensium praesidio est custodita , 

Saturninus Pinna vir Minutadensis , Petrus Cambo, et alii 

— * plures Sardi , Mariano inimici , de Rege benemerlti, agro do- 

^y^^rv^- nisque ditati sunt ; oppida Loculis , Dorgalis , Duascodere , 

d £**v** v Dulosorre , Muri , Scopeti , Sifilionis , Lulae, Judicatus Gal- 

lurensis Pelro Trullo , et oppidum Gesici Antonio Podioalto , 

concessa sunt. 

04* /O**» it, • €;*%*" Anno 1370 de mense januarii Rex Tortosae morabatur ea 

t4{<n*t* <*» '^uSb fL €t4K~ providens, quae erant necessaria ut Sardiniam posset retinere 

im+h+.4wS h ' Gyp kxiuA,'^ jam ex suis manibus fugientem : et virum Siculum Benvenu- 

W<* €L+J6*^-ft<Ss^A~h*S um Grafteum baronem Partanae mittebat cum aliquot navi- 

(c jLc*6' IvCu* C-sJui*' ^us ut co^meatus opportunos allerret Caralitanis et Algarien- 

m V/ #"- ft . S .sibus ; et imperabat ut quatuor principalia Castra Gioiosae 

^Yl^IT^ * '^"y^^guardiae , Acquaefridae , S. Michaelis , et Chirrae, necessariis 

h*~*fli«*x*, instruerentur. Rex ob haec merita praedicto equiti Siculo 

s4*m+o ~t- - 'concessit castrum et suburbium Galtellini cum aliis multisque 

t ^ KTtL /C' locis in Curatoria Nurrae , illique dedit honorificum titulum 

M^^^X^W^ ^ Vicecomitis Galtellini. 

f/^/i» «yfc>ra/ 1 «*^K«M^- Brancaleo Auria a Francisco Villarasa atque Jacobo Finel- 

tfifUfio j^-^A, u£t~h* *t6« lero regiis Iegatis ad bellum contra Judicem Arborensem ex 

)ft* ^v^A^^/^-^.QI^^Castro-genuensi inferendum magnopere suasus primo vere 

f hujus anni 1570 omnia populaturus movet exercilum in Ar- 

boreae fines , et Arborensium copias conserto praelio vicit 

atque fugavit. 

Rex pluribus nunciis spem suorum fovebat de suo adventu 
in insulam cum exercitu, atque iterum expeditionem Sardoani 
indixerat. Sed bellum quod exarsit inter ipsum et Henricum 
iterum vetuit ne in Sardiniam contra Marianum proficisceretur. 
Anno 1571 Res Aragonensium in Sardinia in pejus ruebant, 
coque ventum eral ut Algarium et Caralis tantum cum aliquot 
caslris superessent , unde Rex posset Arborenses repellere , 
cetera erant in horum potestate cum Castro Sassaris. Hic 
ab Judice Arborensi captus fuit Manuel de Enteca filius Pon- 
cii Ugoni* fratris nolhi Infantae Theresiae, matris ipsius Petri. 



57 
Quurn Rex non possct cclcritcr subsidium mittcre , studuit ut 
Brancaleo inducias pacisceretur cum Judicc usquc ad cxtre- 
lmun mensis aprilis hujus anni. Paotis induciis Petrus misit 
Hcirngariuin de Ripol ducem sex triremium ut arces Caralis 
et Algarii munirct, et concedentc Dominico de Campo-fregoso 
Duce Genucnsi, aliquot naves frumcnto onustas misit Caralitanis. 

Hoc tempore Rex per Comitem Chirrae , quem misit Ave- 
nionem , cupiebat suadere Bencdicto Gualtero equili Anglo , 
ut cum ducibus et chorlibus suis in Sardiniam veniret. Hic a 
Petro insignitus titulo Comitis Arboreae in insulam venit cum 
Berengario Carroz , 01 fo Prochita , Philippo Lamberto de 
Villa clausa, Ludovico Ros_, et Raymundo Atigero de Pontsorga. 
Hoc exercitu, atque prudentia Gilberti Cruyllas, qui Logudori 
gubernator creatus fuerat, satis consultum fuit tuitioni urbium, 
quas adhuc Rex retinebat. 

In gravilate vecligaliurn, quae imperabantur pro bello Sardoo 
clamabant populi vexati , et Sardiniam detestabanlur , quae 
plurimi stabat ipsis et dispendio et clade virorum; atque ora- 
bant ut eam Petrus Sardis relinqueret. Sed hunc nulli clamo- 
res a proposito removebant. 

Anno sequenti Gualterus cum suis Anglis bellum Judicis 
Mariani sustinuit; et Franciscus Fara Regius Consiliarius Ca- 
rali insignis habitus cst , ut ex monumentis R. Arch. Carali- 
tani constat. 

Anni /373 majorem partem Rex coosedit Barchinone , ut 
rebus Sardiniae melius posset prospicere. Veris enim tempore 
Ligures quadraginta triremes instruebant et copiis implebant, 
ut aestate ineunte Sardiniae litora peterent in subsidium Ju- 
dicis Arboreae , quamvis nulla esset causa belli cum Rege. 
Propterea hic plures milites misit ad Gilbertum de Cruylias , 
ut validius Algarii arcem defenderet. 

Anno 1374 Genuenses in bellum prorumpunt , et in Sar- 
diniam navigant Judici Arborensi suppetias Iaturi. Oppugna- 
runt Lapolam Caralis suburbium , eaque potiti Ligures et 
Arborenses jam Castrum Caralis et urbem in incitas redi- 
gebant. Sed praeclara Gilberti de Cruyllas virtute , quem 
Rex Capitaneum generalem regni instituerat , mortuo Beren- 
gario Carroz , fruslra hostes conati sunt Caralitanos cogere 

8 






/ 



58 
ad deditionem. Brancaleo studuit Algario servando , atque ex 
illa parte res Aragonensium sua virtute sustinuit. Judex Ma- 
rianus cum Liguribus terra marique Aragonenses ita vexabant 
et premebant , ut sibi plurimam isti laudem sint meriti , nisi 
se dederint. 

Obiit eo anno Comes Chirrae qui fuerat Capitaneus gene- 
ralis , et successit in Chirrae Comitatu , et in Judicatu Agu- 
gliastri ejus fiSia Violanta Carroz, Pontii Seneslerrae in primis 
nuptiis uxor , licet filii Joannis Carroz et Benedictae de Ar- 
boreae ad se speclare contenderent. 

Anno 1575 Bernardus Dusay Caralitanus ob res contra Ju- 
dicem Marianum prospere gestas donatur oppidis Monasterii 
et Segafe reg. Curatoriae Doliensis } et oppidis Schertes Pra- 
montis et Nuragis reg. Curat. Nuraminis morte Arnaldi Cavani 
in regiam ditionem devolutis. 

Anno 1376 in Comitiis rcgnorum Aragoniae Valentiae Ca- 
thalauniae de rebus sardois , et de iis actum est , quae opus 
erant ad regnum servandum. Qui enim inlra moenia Caralis 
consistebant gravi penuria premebantur; omncs equi et boves 
perierant , nec salis erat quo munirent castrum s. Michaelis , 
lum Castra Chirrae , Aquae fridae, et Gioiosae guardiae , ho- 
stibus totius pene insulae dominis. Deliberavit cum Caralitanis 
gubernator regni , qui in Castro Caralis morabatur , ut si fa- 
mes urgeret, dirutam civitatem succendcrent, et abeuntes regem 
exorarent , ne post haec de eorum fidelitate dubitaret. Per 
omnia insulae littora cum aliquot triremibus discurrebat Ma- 
riani Judicis filius, qui appeilabatur Ugo de Arborea, mul- 
taque damna inferebat Cathalanis , commeatus deferentibus 
Caralim et Algarium. Deinde Franciscus de Averso Viceadmi- 
ratus Regius fortiter pugnando Ugonem compulit in fugam , 
et periculum sustulit. 

Eo anno pestis Sardiniam invasit , et morluus est Marianus 
Judex Arboreae. Ugo praedictus in Judicatu et bello contra 
Aragonenses patri successit, et Joanncm de Arboreae fratrein 
Mariani, et Petrum Joannis filium duriori carcere mancipavit, 
qua crudelitate obierunt. Benedicta de Arborea et Mon- 
cada ipsius Joannis fiiia ex regia libcralitate successit patii iti 
dominalu urbis et regionis Bosac. Hacc nupserat Joanni Car- 



l**a /o7V ; ^- »^ *«- /^v, v L^'„ S^^^^n^ f Mcc^ JutrvUf r * 

ro/ fratri Rerongarii, quare Bcncdietae filii, mortuo Bercn- £*. ^tkvx^ , i*j io^yi/*. «-> 

«jario , Comitatsm Chirrae sibi poposccrunt. z *«/Ja -U C <-— "■» 

Anno 137 7 marmo conatu beflum contra Araftoncnscs pro- .. 77 . ' 

TT • • I ^ • m • • O (^W ^**<- ,*~*~~ /<-<^v, 

secutus Ugo omnia oppula Lomilatus Clurrac occupavit , bas- , j 

sarimquc profcctus Jacobum de Alene urbi potcstatem praefecit, ■^ c,r y^ /*JL/) ! * 

leges, quac ailhuc cxtant, dedit, ct Castrum Osuli munivit. y Ajku+c., 

Ugonem ctiam istum Arboreac Judiccm Urbanus Papa \tjt * ******* 

anno 1578 regem Sardiniac creare cogitavit, ejecto Petro ^*- r* f**to*- 1/** 

Araryoniao , quem jam antca abdicatum a b *nui nrflfofSy Papa ?TfA«*+Ofr< vA#e c^O^ [** 

publicc pracdicabat. Sed l\ex Petrus , qui id rescivit , nume- )ij i+^ ^«»«&c^k**Xk•«^* '' 

rosa triremium classe , quam instruere jussit , in Sardiniam jJ ^«v^jA^^ s *^+> , 

proficisci dccrevit, et pacem deinde, quam ex sententia mar- , •iJLj L^^Jho <^' 

chionis Montisferrati cum Genuensibus inierat , paucis mutatis 

rcnovavit. 






Oui regia Castra tenebant , et plerique ex populis qui in £* n ** ir * ' * i2Ziu 

Arborea continebantur, adventurn exercilus Aragonensis desi- astf**/""*-* 1 * 4 ' "** ^f ' 
derabant , illi crudeli bello afHicti , isti crudeli dominatione *v*** H*JdC*v * A* ' *~* ** 
opprcssi. Tum hoc eodem anno 1578 Valor de Ligia ex pri- ^'.^m^a. &■&** £*"* • 
mis Sardiniae gentibus , qui sanguine et amicitia conjunctus \J / 

erat Judici Arborensi, in regias partes transivit, propterea a 
Rege donatus oppidis Gociani , aliisque multis locis , quae 
Judex habebat baroniarum nomine. 

Hac tempestate magna pars Corsicae a Genuensibus defccit, 
favente Henrico Roca re^is Aragoniae amico. l, . - .j, , 1 

Anno \oi3 Rex magnum exercitum comparaverat , quem • fj 
secum transfenet Sardiniam , indeque Siciliam, atque delibe- / *\ 

raverat secum ducere Joancem filium suum, creato duce tri- ^*** ' f*" ^y 



remiurn Bernardo Cabrera ; sed quidam ex suis consiliariis 
eum a bello Siculo deterruerunt , ac propterea neque ad 
Sardiniam accessit. 

Duobus annis sequentibus , 1580-81 nihil memorabile ges- 
lum in Sardinia legimus. 

Anno 1582 Maria Friderici regis Siciliae fdia , defuncto 
patre, in Sardiniam venit, indeque Barchinonem adnavigavit. 

Anno 1585 Ugo Arboreae Judex omnibus invisus ob nimiam 
tyrannidem , qua dominabatur , a suis interficitur. Sperabant 
Aragonenses Sardos spontc, hoc perpetrato facinore, venturos 
sub Regis ditionem , vcl facile ad obecjicntiam armis corjen- 



/ / 



60 
dos : propterea Rex, audita Ugonis caede, exercilum in Sardi- 
niam decrevit , et expeditionis ducem Pontium de Senesterra 
designavit. 

Facilior provinciae Arborensis occtipatio visa est, postquam 
Brancaleo Auria, qui in Sardinia magna auctoritate ob suam 
virtutem florebat, atque fidelis extiterat regi in Mariani Ugo- 
nisque bello, venit ad regem. Hic duxerat uxorem Leonoram 
filiam Mariani Judicis, sororemque Ugonis, regique pollicebatur 
sub suam potestatem se totam insulam redacturum, si Mariani 
hereditatem uxori filiisque suis relinqueret. Eum Rex benigne 
excepit, equitem armavit, Comitem Montis-Leonis appellavit, 
et Marmillae regione amplius dilavit. , 

At Arborenses pertaesi dominationis Judicum, qui eos jam 
pridem vectigalibus, militia, et superbo imperio, vexaverant; nec 
ininus dominationem Aragonensium detestantes , libertatem 
acclamaverant. Magnopere enim desiderabant Arboreae regnum 
in rempublicam vertere , vel si hoc non liceret , se in fidem 
et clienlelam populi Genuensis recipere. 

Ouod Rex cognoscens continuo ad Urbanum Papam legatos 
misit Petrum Gulielmum de Estaymbos , et doclorem Mat- 
thaeum Clementem auditorem S. Palatii et Regis consiliarium, 
ut impedirent ne Genuenses hoc pacto Sardinia, sibi a Ponti- 
ficibus concessa , potirenlur. 

At Leonora uxor Brancaleonis , maximae virtutis foemina , 
quum aegre ferret illam Arborensium deliberationem , qua 
sua et filiorum jura violabantur , arma surnit , et viris fideli- 
bus comitata Arborenses aggreditur, castra expugnat, regiones 
occupat, oppida et urbes invadit, et populos subjicit. Fride- 
ricus filius suus adhuc tener Judex Arboreae salutatur a po- 
pulis more solito. 

Horum gestorum fama extemplo Aragoniam pervasit. Bran- 
caleo ardet regredi -, sed Rcx eum detinet , ita suadentibus 
consillariis , ne si uxori vir conjungeretur difficultates Sardi- 
niae recuperandae augerentur. 

Tandem Rex cum Brancaleone pepigit , ut obses in Castro 
Caralis usque sub suorurn ministrorum polestate maneret , 
dum traderet Bernardo Senesterrae filium suum Friderieurn , 
in eodcm Caslro moraturum , doncc aetas sineret ut ad auli- 



ei 

cum servitium vocarctur aRege: quotl si non posset consequi, 
ipse persisterct in Castro Caralis, quo Leonoram et Sardos ad 
obsequttim persuadcret; Rex vero exercitum mitteret contra 
rebelles. Datus custodiae Bartholomaei Togores, et Lupi Alva- 
rez de Espejo , anni sequentis initio cum exercitu ducitur in 
Sardiniam , et in Castrum Caralis conjicitur. Ubi quoad Rex 
vixit constitit: nam nullo pacto Leonoram potuit suadere ut se 
lotam permitteret in Regis arbitrium , vel filium iis traderet , 
quos ipsa noverat infensissimos familiae Arborensi. 

Leonora hac de re conquesta bellum contra Aragonenses an- 
nis 1384-85 et plusquam dimidio 86 gessit. Fortissima foemina 
non modo regnum paternum recuperaverat a factione Arbo- 
rensium rebellium; sed et reliquae terrae partem majorem sibi 
adjunxerat. Interim animi ad pacem convertebantur: sed per- 
petua erat dissensio in pactis. Missi sunt a Leonora ad pacis 
compositionem Leonardus Episcopus S. Justae et Comita Pon- 
tius , qui illius nomine et ceterorum Sardorum, qui jugum 
Aragonensium excusserant cervicibus, proponerent quibus paclis 
Leonora et Sardi omnes desisterent a bello, et regiam aucto- 
ritatem agnoscerent; Rex polliceretur veniam iis qui defece- 
rant , et annueret ut pacta cum Mariano reviviscerent , in 
quae Rex consenserat quum venerat cum exercitu ; et confir- 
maret libertates et immunitates, quas in decem annos Leonora 
promiserat iis Sardis, qui a regiis partibus ad suas transierant; 
hoc foedere Brancaleo in libertatem restitueretur, etbona,quae 
tum Sardiniae tum foris fuerant ablata, redderentur; in castel- 
lis , quae Rex antea possederat , liceret et Regi ponere quos- 
cumque praesidiarios praeter quam in arce Sassaritana, in qua 
Alcaydus esset quicumque, at praesidiarii Sacerenses: odio enim 
maximo isti oderant Aragonenses ; quod necessarium erat 
tranquillilali civium, qui hac de causa se dederant Genuensibus, 
vel si non placeret Pxegi haec conditio, arx dirueretur. Prae- 
terea petebant Sardi ut nullus ex dynastis Aragonensibus , qui 
feuda haberent in regno , in eodem residerent ; unus esset 
regni gubernator, et singulis locis unus minister, unusque ad- 
ministrator pro regiis vectigalibus recipiendis , ceteris officiis 
Sardi fungerentur , quos Rex eligeret , exceptis Castris Caralis 
et Algarii , ubi Rex posset instituere quos ministros vellet 



62 
Rex in eam conditionem condescendebat , quae posita fuerat 
pro dynastis alienigenis , et decernebat nt tricnnalia essent 
officia regia ad exemplum Cathalauniae , nec possent in insu- 
lam redire qui male ex sua sententia rem publicam gessissent: 
idem valeret pro guhernatoribus , sed eorum residentia esset 
quinquennalis. His conditionibus, quas a Leonora et a Sardis 
acceperat Bernardus Senesterra gubernator Caralis , et Jasper- 
tus Campolohgus consiliarius regis, erant Regi restituenda op- 
pida et castra , quae ad regem spectabant ante bellum , et 
remanebat Leonorae quantacumque erat rcgio, quam Marianus 
possederat ante defectionem; atque pendendum erat quod con- 
flabatur ex praeteritorum annorum vectigalibus pro feudo Ju- 
dicatus Arborensis , atque Castrum Longonis Regi adjudicaba- 
tur. Hanc pacem Rex juravit die 51 augusti anni lofe in 
civitate Barchinonae sub ducentorum millium florenorum poena. 
Nullum tamen effectum habuit haec concordia, mox superve- 
niente Petri Regis morte. Quare Leonora bellum prosecuta 
est contra Aragonenses. 

Anno 1387 die 5 jan. Rex Barchinone moritur damnans 
ea quae inique perpetraverat contra subditos. Ouae omnia 
ex Zurita Taraffa et monumentis in regio Archivio Caralitano 
reconditis constant. 

Hac tempestate vorax ignis fortuito elapsus sexaginta novem 
domos in urbe Caralis consumpsit, quas tamen prorex Ximeri 
Perez de Arenoso mox reficere coepit. 

Petri regis temporibus insulam gubernarunt , annis 
1537 Raymundus Ribellas Valentinus III id. jan. Sardiniae et 

Corsicae prorex. 
1339 Gulielmus Cervellonus mense octobr. creatur Sard. et 

Cors. prorex; impeditus tamen venire non potuit. 
1540 Bernardus Boxados , mense junii , fuit Sardiniae ct 

Corsicae prorex , et obiit anno sequenti. 
1341 Gulielmus Cervellonus , mense junii , creatus iterum 

Sardiniae et Corsicae prorex, obiit in bello anno 1347. 
1347 Jacobus Aragoniae, spurius regis Jacobi , post obitum 

Gulielmi Cervelloni insulam pro rege gubernavit. 
1347 Rimbaus Corbera , eodem anno fuit Sardiniae et Cor- 

sicae prorex, et obiit anno 1554 terlio kal. julii. 



63 

13,55 Olplius Procliila Sardiniac cl Corsicac prorcx. 
1566 Pcirus de Luna Sardiniae et Corsicac prorcx. 
1369 Berengarius Carroz , a XVI kal. februarii creatus fuit 

Sardiniae ct Corsicae prorex. 
1574 Gilbertus Cruylla Sardiniae ct Corsicac prorCx. 



Gubernatores Sassaris et Logudori. 



11544 Pctrus Gilbertus gubernalor urbis Sassaris et provinciae 

Logudori. 
1553 Bernardus Cruylla gubernator Sassaris et Logudori. 

1356 Frater Galzerandus Finollerus eques Hierosolymitanus , 
gubernator Sassaris et Logudori. 

1357 Bernardus Guimera gubernator Sassaris et Logudori , 
qui uxorem in Sardinia duxit Violantam Branchae Au- 
riae sororem. 

1367 Petrus Alberitus gubernator Sassaris et Logudori. 
1369 Dalmatius Jardinus gubernator Sassaris et Logudori. 
1371 Gilbertus Cruylla gubernator Sassaris et Logudori , qui 

postea fuit Sardiniae et Corsicae prorex. 
1383 Franciscus Joannes Sanctae Columbae gubernator Sas- 

saris et Logudori. 
Anno 1557 exlinclo tandem Gallurae Judicatu, eaque pro- 
vincia addita provinciae Caralilanae , et nova regiminis forma 
introducta in urbem CaraSis, quae buc usque vicariis regiis 
tantum, citra proregcm, regebatur, coeperunt in insula Sardiniae 
esse sequentes : 

Gubernatores Caralis et Gallurae 

Anno 1559 Ximen Perez primus gubernator Caralis et Gal- 
lurae, patria Caratitanus. Nam antea Caralis Vicarios 
regios tantum habebat. -Hnic infrascripti successerunt gu- 
bernatores 

1361 Petrus Toletus gubernator Caralis et Gallurae. 



64 
1365 Albertus Zatrilla gubernator Caralis et Gallurae. 
1586 Bemardus Senesterra gubernator Caralis et Gallurae. 

Antistites 

1341 Petrus Archiepiscopus CaralHanus. 

1352 Joannes ab Aragonia Archiepiscopus Caralitanus. 

1586 Bernardus Cardona Archiepiscopus Caralitanus. 

1560 Arnaldus Archiepiscopus Turritanus. 

1577 Joannes Cosso ordinis Minorum sancti Francisci , Ar- 
chiepiscopus Turritanus , qui fuit regis Petri confessa- 
rius, et coram eo rex ipse ante obitum jurisdictionem 
et dominatum ecclesiae Tarraconensis reslituit. 

1582 Gonarius Arcbiepiscopus Arborensis. 

1582 Raymundus Mereus Episcopus Bosanensis. 

1586 Leonardus Episcopus Sanctae-Justae 
1382 Gonarius Episcopus Sorrensis. 

1587 Petrus Episcopus Ampuriensis. 

1587 Antonius de ttoma Episcopus Ussellensis. 






JOANNES REX ARAGONUM ET SARDINIjE. 



Joannes filius Petri regis Aragoniae, ex Leonora , filia re- 
gis Siciliae procreatus, defuncto patre , Aragoniae Sardiniae 
et Corsicae, aliorumque paternorum regnorum, gubernacula 
suscepit , mense januarii 1587, et XVII kal. februarii ejusdem 
anni Ximenem Perez de Arenoso proregem in Sardiniam mi- 
sit, qui pacem cum Leonora Judicissa Arboreae et omnibus 
Sardis, eisdem legibus renovaret, quibus antea cum rege Petro 
firmata fuerat, modo urbem et castrum Sassaris, et Villae-Ec- 
clesiarum, atque Castra Osuli, Boovicini et Pedresi, et insu- 
per Sallurim , Longonem-Sardum et alia regia oppida et castella 
regionum Montis , Posatae , Isclae , Galtellini , et Encontratae 
baroniae, quae Arborensis Judex occupaverat, regi restitucret, 
eorum incolis a praeslilo fidelitatis jurejurando absolutis; Ar- 
daram quoque et Capolam Archiepiscopo Arborensi, aut Us~ 



sellens, Episcopo, tub sequestro traderet, donec summus Pon- *>■ ~Vt* ^* 'V^ 

titex jud.cium de iliis intra biennium ferret: atque ita Leonorae e /A-^F^ /&T^ 

ejusque filus , Arborensis Judicatus cum paterno dominatil ^ 4<^ W~**jH 

Hoc toedus, sequcnli anno 1388 pactum fuit nonis februa- ^^^«^ 
rn atquae illud mfrascripii legali subscripsere , nempe : u'<L~J*' f %*L~h* ** 

dinile ien Aren ° S0 F ° J ° anne r ^ e Ara S oniae e tSar- UM f JL~ U**f f**~ 



Leonardus Episcopus S. Juslae , yU^yO^^X^VfiJ- 

Comita Pancia £^ ^J^Jl 

rhomo. Serra Arborcnsis , et , ^ ,, ^ *»^ 

rorhnil? ^ 8 "' ^ L „ 0,,0ra J " aicissa Arboreae, comitissa „,<££& etU~J~ 
faociam et vicecomitissa Bassi. I^, 

Jacobus Joveri Oris.anensis pro Mariano filio Brancaleo- V^^l^tT'- 
™ Aur.ae et Leonorae Judicissae , tamquam ejus curator et ^lllTTi^X 

poHo ola ^a a „r * et Petrus de Seiiuri °- ° ri ~ p~ Wxp&^. 

Galeaccius Masala syndicus et civis Bosae. >**+' **"•** 1 ^A^'^^ 

Petrus de Casilis syndicus Castrojanuensis.' fty^ J%*+ *U~*" > *~+- 

Folcus de-Sii syn. Montis-Acuti habitator villae de Ocieri -^— ~/'^ w< ^ ' '*** 

Lemocius de Colco pro populo Terrae-Novae. ^iA6*^//^-.'* 

Margianus Gadulesus synd. Montis-Regalis habit. villae de T^f^ r*~~ ^f^ 






Bansonus de Simala oppidi Trium-Noraciura pro Encon- %-W pfu^ZL < 
tratae Castn-Serraevallis, nunc Planargia dicta. J -J Zu l^f^ 

Petrus Goghe de villa Gora*£synd. Terrae de Macomer , £TiT' /J^X * *~ 
pro curatorns Marguinis , et Gociani. ' ?* '?** f~~~ 

Joannes de Agos oppidi de Muchiano pro Encontrata Mon- W^.! ~~" " ~T 
tis-Vern. r ^kf#w * ' t*J/K~~i , •*-' *^V 

Antonius de Alesio oppidi de Sporlato svnd. Curatoriae de *** *** f^^fT*'?? ^ 
Anella. • e £, /^ Jr*a£*J*- t<~rf< 

Bernardus Lepuri oppidi de Gavoi pro Encontrata Barbar- *">* ** -P- % x UfW^* f 
giae Ollolai, et Curatoriae Austis. ^ *»** &+"-*>$' ^^ 

riae e Dore de ^^ h abitator villae de Sarule synd. Curato- V Q^ *V~rf <""' 

CaSi'1 Son h a abitat0l> ^ * ^™" f ^ ^ *"■ ^^^'^ 



¥**»+* (<*. <yu*~**rC* ^Uo4-*fV>*-* 



66 

Franciscus Sabiu habitalor villae de Lacono pro curatoria 
parlis Alenza. 

Joannes Masala opp. de Ribecco pro curatoria Coslae-Vallis. 

Franciscus de Zori opp. de Guilarci pro Encontrata Guil- 
cieris. 

Elias Sanna habitalor loci de Capula pro Encontrata de Ar- 
dar, et de Mejulogu. 

Guantinus Porcu habitator villae Nurapuliae synd. de Parte 
Milis. 

Laurentius de Monlisi habitator villae de Gonnos de Trama- 
cia synd. de Parle Montis. 

Gulielmus Secche habitator Montis-Leonis synd. de Monte- 
Leone, et Encontratae Capitis-Aquarum. 

Nicolaus Porru habitator villae de Solarussa synd. Universi- 
tatis Campitani-Majoris Aristani. 

Augustinus Ferralis habitator villae Mahai*a synd. de Mar- 
milla. 

Bartholus de Lacon habitator villae Bidonj synd. de Parte 
Barigadu. 

Tomeus Sotgia habitator Sanctae-villae de Sia-Sanctae Lu- 
ciae synd. Campitani Simagis. 

Jacobus de Sii habitator villae de Solgono synd. de Mandra- 
holisay et Barbagiae de Bilbj. 

Marcus Jover, et Franeiseus Roig pro populo Castri Caralis 
- Bernardus Camella, Franciscus Bos, et Antonius Ferret ha 
bitatores et syndici villae Algarii. 

Antonius Pugioni , et Salatinus de Lacon cives et syndici 
Sassaris. 

Ludovicus Nelli pro populo Villae-Eeclesiarum. 

Marcus Capula habitator et synd. terrae de Selluris. 

Petrus Quiso habitator de Urise synd. Mole de Posata et 
Isclae de Galtelli. 

Gavingius Masala habilator loci de Ploaghe synd. baroniae 
de Osolo. 

Acta in Castro Carali insulae Sard. in aula palatii regii 
dieli Castri praesenlibus ad haec honorabilibus viris Raymun 
Cervarie decretorum docloi^e consiliario domini i*egis ac curiae 
suae negotiorum promotore, Francisco Joanne de s. Columba, 






67 
Jodarno dc Tholor, Galcerando de Villanova, Poncio de Jar- 
dino, et Raynerio de Pisqnella militibus, Bercnftario de Enteu- 
ca Caslellano Castri de Aquafrida , Roderico Lanfcol Vicario 
Caralis, et Joann. Planes domicellis , Petro Calort meroatore , 
Bart. Puyades , Bernardo Rubei , Francisco Tornich, Petro de 
SoIIe juris perito, Michaele Sarovira , Franc. Tolza juris pe- 
rito , habitatoribus dicti Castri Caralis , et aliis pluribus. 

Ea pax a Joanne Rege sexto id. aprilis jurejurando firma- 
tur : alcjue ila Petrus de Arcnoso triginta acceptis a Leonora 
pacis obsidibus, et cuni illis Galzerando Villanova, Roderico 
Lancol, Joanne Auria, et Joanneto Brancaleonis filio, Ca- 
strum Fabae Comitae Panciae, et Castrum Sa!vaterrae"Raynerio 
Pisquella , viris Arborensibus, foederis pignore tradidit , et 
Brancaleonem custodia eductum in Arborensem agrum tutum 
ex conventione dimisit, ut si a pace recederet Castrum Ge- 
nuense et Auriae amitteret , et si Rex recederet , ille Ca- 
strum Bonvicini et Osili cum illius Baronia lucraretur. Ea pace 
perfecta Rex urbem et Castrum Sassaris ceteraque castella 
Osili, Bonvicini, Petresi, et Galtellini , et viginti duorum millia 
florenorum a Leonora exegit una cum Castris Fabae et Salva- 
terrae , obsidibus prius restitutis , et insula sic pacata bene- 
meritos multis donis ditavit , Antonium et Bartolum Tanda 
strenuos viros Gallurenses laudavit, Slampacinos , Lapolenses, 
et Villanovanos, ob res antea contra Judices Arbor. bene ge- 
stas , privilegiis decoravit , et ut Castrum Caralis , Algariutn , 
Longosardus , et aliae arces custodirentur praesidio, trecen- 
tos equites, peditesque mille in Sardiniam mislt. 

Ea tempestate Martinus Regis Johannis germanus frater, Dux 
Montis Albi Martinum filium ex Maria Lunae comitis filia su- 
sceptum cum Blanca Siciliae Regina Barchinonem delata ma- 
trimonio conjunxit , et simul cum filio , nuru, Bernardo Ga- 
brera , Artale de Luna , aliisque multis proceribus Cathalanis 
Aragonensibus et Valentinis triginta cum navibus et aliis multis 
triremibus Aragonia solventes in Sardiniain de mense marlio 
trajiciunt , et S^rdorum comitatu Drepanum Siciliae appli- 
cuerunt. 

Anno 1389 cum Rex Joannes lata sententia Comitatum 
Quirrae et Judicatum Agugliastri Violantae Carros , defuncto 



68 
Berengario ejus patre , adjudicasset, et advenienti cjus viro 
Berengario Beltrando eorum possessionem tradi statim fecis- 
cet, classemque ingentem construeret, occasionem renovandi 
bellum Leonorae dedit. Haec enim Comitatum Quirrae ad Ju- 
dices Arbor. spectare dicebat, et eam classem in Judicat. Ar- 
borensem , fortunasque suas imminere formidabat. 

Anno 1590 Leonora ad bellum contra Aragonenses Branca- 
leonem mittit, qui inprimis Caralitanos et regios fautores com- 
meatu privato et publico prohibuit, deinde cum exercitu oppi- 
da regia invasit Longosardum Olianam Salgulim Eltonum , et 
majorem partem Gallurae occupavit, castra Osili Salluris Gal- 
tellini et Fabae et alia plura oppida et castella obsedit et 
cepit , Villecclesias ingressus Castrum Salvaterrae obsidet, Al- 
garium , Sarrabum et Comitatum Quirrae ad defectionem 
incilavit, urbemque et Castrum Sassaris expugnavit. Quare qui 
inter Sassareuses , Regi erant fidelissimi, nolentes tam dispari 
domino subjici, Palria el omnibus bonis relictis, in Castra A- 
ragonensium confugerunt , et Barisonem Cano ad opem auxi- 
liumque deprecandum miserunt nuncium ad Regem. Quod ubi 
Rex etiam per litteras Joannis Montis Bovini Proregis ab Anto- 
C!?*] f «»o Podialto Ro^o delatas anno 1391 novit, milites quam celer- 
rime comparat, Sardiniae feudatariis debitum obsequium impe- 
ravit, arces omnes muniri jussit, et oppido Longosardi asylum, 
ul populosum sic fieret , concessit, Sardosque omnes oppido 
Algarii eliminari jussit. Praeterea quadringentos milites in 
Sardiniara cum Arnaldo Porla Insulae Conservatore et Anionio 
xsjjjx> t Podialto , cui oppida Serrenlis Samassis et Barallae in regione 
Nuraminis tradidit , quae , Bernardo Cruyllas absque liberis 

/ decedente , in Regis ditionem devenerant, in quibus postea suc- 

cesserunt Jobanneta ipsius Antonii filia Marco de Monte Bovi- 

f-t**" no nupta , Joannes Mons Bovinus , et Podialtus Jagamovens , 

\ qui postea illa Francisco Erillo vendidit. Oppidum etiam Mo- 
gori, defuncto Bartbolo Roig, ad regis ditionem devolutum Fran- 
cisco Formineo traditur. 

Allero etiam anno , nempe 1392 Jordanus de Tolon a 
rege missus, copias in Sardiniam subsidio duxit. Georgius 
L++(a'vua de Planella Baylus generalis insulae ex regis mandato qua- 
«dringentos mililes conduxit ; et in Corsicam profectus est 



r 



imc 



69 
Asbcrlui Salrilla , Ut Comitcm Henricum dc Roca suosqne ad 
fidclilatem liorlarelur, nec favcrent Lconorae ct Brancaleoni. 
Atque quia videbatur Ducem Monlis Albi bellum Siculum con- 
feeisse Rex illuin exercitum cogitabat in Sardiniam mittere. 
Quare Stcphanus Salvalor Siciliam profectus nonnullas trireme* 
ad insulae custodiam mercede conduxit; ac mense junii rex in 
Sardiniam proficisci decrevit, eamque expeditionem solemniter 
proclamari mandavit. 

Deinde misit hac de causa Raymundum Abellam , et Galce- 
randum Marquctum Genuam Pisas INiceam et Provinciam. 
lnterea defcctu commeatum timor erat ne Algarium se dederet 
obsessoribus : hiuc Rcx quosdam instituit, qui celeriter omnia 
pararent quae erat necessaria beilo sardoo. 

At bello Granatensi excitato , quum Rex flbn posset codem 
impeditus Sardiniam venire Pontium Ribellas virum strenui»- 
simum triremium suarum ducem in Sardiniam misit; et Joanne 
Lorale stipendia militibus adferente , optimo peditatu et equi- 
tatu Castrum Caralis munitur, praesidiisque firmatur castrum 
Aquae Fridae et Longonis-Sardi. Praeterea Rodericus Ruiz 
de Corella equites et pediles plures Algarium traduxit ; et 
octo florenorum millia in insulam mittere rex decrevit, quibus 
triremes duae instruerentur, quae maritirnam oram tuerenlur, 
et omnia regia praesidia bellum suslinere possent. 

Eo anno Violanta Carroz donavit Rerengario Rertrando co- 
mitatum Chirrae et judicatum Agugliastri , reservato sibi usu- 
fructu, et Joannae filiae dote. 

Anno deinde 1395 de pace agitur cum Rrancaleone Auria, 
ad quod Rex miserat in Sardiniam Julianum Garrium. Sed 
Brancaleo inter tractationem Algarium obsidet , et Longonis 
Castrum mari cum triremibus Bonifacianis, terra cum Arboren- 
sibus oppugnat. 

Rex Derlosam de mense junio se contulit ut expeditionem 
properaret. lbi ducem exercitus creavit Gilabertum Cruyllas 
jussitque ut classis die 25 augusti solveret in Sardiniam. 

Dum Rex his studebat, advenit ex Sicilia Berengarius Cruyl- 
Jas missus a Duce Montis-albi, ut auxilium posceret contra iliius 
regni dynastas , qui defeeerant. 

In duplici periculo quum Joannes anceps haereret , bellum 



70 
contra Sardinlam et Siciliam tlilatum est ad annum proximum. 
Die tamen 21 decembris constituit Locumtenentem suum ge- 
neralem in insulis Sardiniae et Corsicae Comitem Henricum 
Rocam , qui Algariensibus in summo discrimine versantibus 
opem dedit. 

Anno 1594 quum Rex jam amplius nollet Sardiniam cum 
exercilu adire, designavit supremum exercitus ducem Petrum 
Magam de Licana , cui commisit administrationem belli Siculi 
et Sardoi. Gilaberto Cruyllas pars exercitus fuit subjecta. 

Classe in Siciliam cum exercitu profecta, Regi nunciatur 
^ Brancaleonem adhuc perseverare in Algarii obsidione , et Ca- 
'j&_ stra ^aralis et Longonis maximis premi angustiis. 

Pestis horrida per aestatem invasit Cathalauniam et Valen- 



/f</ f?J< 



jilLl tt * *W ' ' 



/• 



**^i/ <c 






M*-riA***i 



"T^^tiam. Quare Rex in Majoricam seeessit, ubi gubernatorem 
* generalem regnorum Sardiniae et Corsicae pro Joanne de Mon- 
' f tebovino creavit Rogerium de Moncada, et in insulam aliquot 
^,-^»** «tA^^eJtC «^<^*>copias misit contra Leonoram et Brancaleonem. Hoc subsidio 
U%*A+-A rfrWW e/o<-*ruRex obtinuit ut solveretur obsidio Longonis , qui terra mari- 
u»wf «^t^A^A^r-mr^vt^ que a Brancaleone premebatur. Triginta quinque diebus Ara- 
'/5#*wV/ r' f^^u*' * m -gonenses ad Longonem pugnarunt contra Arborenses, qui plu- 
64*«**' p^1U*x , /^ rimis damnis affecti recesserunt. Fuissent alia regia oppida 
JU- fatd*-- 4 * anussa facile tunc recuperata 
-/•/lm. a*^. *~.y irius niilitum non quievisset. 

^^^ Obnt namque Joannes rex m Castihonensi agro e mulo de- 
/J <Vkhv **r ^|'*" v *V l( i enSj XV. kat. junii anno 1396: cujus corpus ad Populeti 
tyus-r^ n^M * monasterium delatum fuit jussu Martini ejus fratris , ibique 

y^€r*t< ♦ t ,sepullurae datum regia pompa et magnificentia. 

His Joanms Regis temporibus fuere in Sardinia: 



si superveniente regis morte 



Prorcges 



Anno 1387 Ximen Peres de Arenoso, XVII. kal. februarii, 
creatus fuit Sardiniae et Corsicae prorex. 

1591 Joannes de Montboy sive de Monte-Bovino , quinto 
idus februarii , creatus fuit Sardiniae et Corsicae prorex. 

1394 Rogerius Moncada Sardinia et Corsicae prorex. 



fnffil* '* 7f*'*+f" ""* tfytfVi ffr "f**i /441 1 t$, 14. <if. 



1\ 



Praesulcs. 



1389 Ubaldus Archiepiscopus Turritanus. 

1597 Antonius Archieplscopus Turritanus. 

1388 Leonardus Archiepiscopus Arborensis. 

4591 Conradus Archiepiscopus Arborensis. 

1387 Antonius Roceres Episcopus Galtellinensis. 

1594 Paulus de Roma Episcopus Galtellinensis. 

1591 Joannes de Martis Episcopus Sorrensis. 

1592 Joannes Episcopus Doliensis. 

1391 Antonius Cajus Episcopus Bosanensis. 



MARTINUS REX ARAGONIAE ET SARDINIAE 

Martinus Petri Regis Aragoniae et Leonorae filius Joanni 
fratri , in regnis Aragoniae , Sardiniae , et Corsicae successit, 
XV. kal. junii anno 1396; et anno sequenti e Sicilia in Sar- 
diniam veniens , prius urbem Caralis adivit , mox Algarium 
profectus , Corsicam inde petiit , atque Vincentio et Joanni 
lstriae , comitibus Rocae , et aliis suae ditionis viris auxilium- 
opemque laturus. Ex Corsica etiam jussit Longonis Castrum 
ab inimicis obsessum muniri, et Bernardum Torrellas ei prae- 
fecit. Inde Avenionem abiit , ubi Bonifacio Papae IX. solitum; 
juramentum fidelitatis pro regnis Sardiniae et Corsicae praestitit. 

Anno sequenti, nempe 1397 praedictum Castrum Longonis 
fortiter oppugnabatur a Brancaleone, Logudorenses vexabantur, 
nec jam Comes Henricus, et alii qui Regis partes et castrav 
tuebantur, poterant obsistere aggressoribus. Rex viderat mise- 
ram Logudorensium conditionem , cum Sardiniam appulerat ; 
sed miseriorem hoc tempore novit. Quare jussit ut, dum Mon* 
cada a Sardinia abesset paraturus ea quae opus erant, Lapo- 
la, Castrum Caralis, Castrum Sancti Michaelis, et Castrum Aquae 
Fridae optimis praesidiis muniretur: deditque facultatem Fran- 
cisco Joanni de Sancta Columba, qui locumtenens erat guber- 
natoris pro Rogerio Moncada , ut inducias pacisceretur cum 
Leonora Judicissa Arboreae. 



72 

Anno deinde 1398 dira pestis in Sardinia grassata est , 
et anno 1403 minns praevisa graviorque fuit. 

Anno autem 1404 obiit Leonora Arboreae Judicissa, mulier 
quidein in administrando judicatu prudentissima et in bello 
gerendo invictissima: cui successit unicus ejus filius Maria- 
nus , ex Brancaleone Auria susceptus , qui brevissimum tem- 
pus regnavit ; adhuc namque puer decessit anno 1407. 

Mariano defuncto Brancaleo in Judicatu succedere , insu- 
lamque sibi subjicere cupiebat. Sed Arborenses illius do- 
minatum detrectantes , Gulielmum Narbonae vicecomitem , 
filium Aymerici ex Beatrice Arboreae sorore Leonorae Judi- 
cissae in Sardiniam vocarunt; et captis interea armis , Bran- 
caleonem obsessum tenuerunt. 

Hos Sardorum motus ubi Martinus junior Siciliae rex no- 
vit , occasionem rei bene gerendae nactus , Sardiniam profi- 
cisci decrevit rebelles prottigaturus, insulamque inde pacatam 
Martino patri regi Aragoniae redditurus. 

Itaque, anno 140S mense octobris, relicta Btanca ejus 
uxore Siciiiae vicaria , decem triremium classe Algarium ap- 
pulit; et missis Barcinonem legatis, classem exercitumque omnem 
a Mrartino patre petiit. Sed contra eum Vicecomes Narbonae foe- 
dus cum Brancaleone Auria pcrcussit , et magna navium tri- 
temiumque classe exercitum in Sardiniam traduxit , junctisque 
Brancaleonis copiis , castra in oppido Salluris posuit. Ge- 
nuenses- etiam sex triremes, duce Gulielmo MoIIo, in Sardi- 
niam contra Aragonenses miserunt; eas tamen Joannes Columbus 
decem triremibus obviam factus prope yEnariam insulam in- 
\asit et cepit, pluresque nobiles Genuenses captos ad Martinum 
regem misit. 

Praeterea Cathalani piraticam hoc tempore exercentes Sar- 
diniam infestabant; quatuor tamen eorum inter reliquos magis 
insignes Petrus Auria cepit, aliosque septem Baplista Montanus, 
qui omnes laqueo suspensi fuere , ut Justinianus refert. 

Anno sequenti , nempe 1409 Martinus Aragoniae rex, XIV. 
kal. junii , numerosam navium triremiumque classem satis 
instructam, duce Petro Torrella cum optimo exercitu, et infra- 
scriptis insignoribus viris in Sardiniam misit, quorum nomina 
sunt; 



73 

Joannes Fox vicccomcs. Antonius de Cardona cjus 

Archimbaldus Fox cjns frater, frater. 

dominus Lusac. Comes Chirrae. 

Gcrardus dc Mallonc. Dcrnardus dc So vicecomes. 

Bernardus Galzerandus dc Pi- Bercngarius Arnaldus Cer- 
nos. vellonus. 

Petrus Galzerandus hujus fra- Galzerandus Sanctae-Pacis. 
tcr. Acartus de Mur. 

Vicccomes de Horta. Galzerandus Cruyllas. 

Comes Cardonac. Bernardus de Espes. 

Tres etiam naves cum multis copiis , duce Joanne Valle , 

Barcinonenses misere ; et Petrus de Luna praetensus Papa sub 

nomine Benedicti XIII. misit centum selectos milites cum ejus 

nepote Joanne Martines de Luna , atque Roderico de Luna , 

Joanne de Bardaxi , aliisque pluribus. 

Horum adventu laetus Martinus Siciliae rex Algherio, solvit, 
et copias omnes , quas e Sicilia adduxerat , traduxit Caralim. 
In hisce copiis nobiliores viri erant sequentes , nempe: 
Comes Modicae. Augeratus Larta. 

Comes Augustae. Sancius Ruiz de Lihori. 

Comes Vintimilliae. Gilius Ruic seu Ruiz de Lihori. 

Comes Henricus Russus. Joann. Ferdinandus de Eredia. 

Comes Artalis de Luna. Gerardus de Queralt. 

Gilbertus Centelles. Joannes Cruylia. 

Jacobus Centelles. Gerardus Dedoni. 

Bernardus Anglesola. Et alii plures. 

Cum hisce et militibus, qui in Castris Caralis , et AJgarii , et 
in arce Longonis Sardi continebantur, exercitum trium miliium 
equitum et octo miliium peditum Martinus rex Siciliae habebat, 
quem prope Sallurim, ubi vicecomes Narbonae erat, continuis 
itinerihus duxit; et pridie kal. julii praelium commisit. Primo 
certamine , tanto impetu a Sardorum copiis impulsus fuit Mar- 
tinus , ut retrorsum in iocum parumper editum referre gradum 
fuerit coactus. Deinde tamen fortiter pugnatum est , vario 
belio , unde et varia fuit victoria. Tandem Aragonenses supe- 
rantes vicecomitem Narbonae vicerunt , et insula trepidantem 
deturbarunt, Joannetum ejus vexillarium cum vexillo , et Bran- 
caleonem Auriam ceperunt; oppidoque Salluris expugnato, 

10 



../j 



n 

oppidanos omnes , nulla sexus aut aetatis facta differentia , 
crudeliter trucidarunt , ejusque expugnarunt Castrum. 

Eo praelio Aragonenses Sardique plures cecidere ; ct Nar- 
bonae vicecomes, aliique fuga elapsi in Castrum Montis-Rega- 
lis; alii vero in urbem Oristani se receperunt. Mariinus auleui 
Rex Sieiliae in urbem Caralis cum Aragonensibus reversus , 
statim nuncios victoriae , rerumque in Sardinia actarum , ad 
patrem misit. Deinde , IV. nonas julii, opera Joannis Sena , 
insignis viri Sardi , Castrum et oppidum Villae-Ecclesiarum 
recuperavit , firmissimoque praesidio munitum , custodiae tra- 
didit Guantino de Sena, qui cum laudato nuper Joanne de Sena , 
in hoc praelio claruit. Milites praeterea strenuos donis et pri- 
vilegiis ornavit ; atque Maram , Tuilim et Gesturim , oppida 
rebellium, Gerardo Dedoni viro strenuissimo, et in hoc praelio , 
et antea in Sieilia de rege benemerito, idibus julii concessit. 
Inde etiam ordinationem de decimis in dioecesi Caraiiiana sol- 
vendis cum Antonio Archiepiscopo fecit. 

Paucos tamen post dies, bellico labore, seu nimio pulcher- 
rimae mulieris sardae concubitu, febri correptus, nulla super- 
s^ite prole, ab humanis decessit quinto kal. augusti ejusdem 
anni 1409 atque in templo maximo urbis Caralis , ubi adhuc 
jacet , honorifice sepultus fuit, ut referunt Marineus, Taraf- 
la et Zurita. 

Morte Martini Siciliae regis , universus Aragonensium excr- 
citus, tam superbo delectu conquisitus, solutus, dispersusque 
pene fuit , alquae rcs omnes Sardiniae ad primaevum statum 
resthutae. Nam Gulielmus Narbonac vicecomes 3 qui insula 
excesserat , audita Martini regis morte , majori conatu , rever- 
6us in regionem Logudorii, convaluit , urbemque Sassaris , et 
omnem ferme regionem illam in ditionem suam redegit ; et 
Leonardus Cubellus Sardus , vir strenuus , in locum Judicis 
Arboreae ab Oristanensibus et aliis Sardiniae populis suffectus 
fiiit. 

Quare Petrus Torrella , totius Aragonensis exercitus praefe- 
ctus , hujus rei nuncios ad Marlinum regem Aragoniae misit; 
et una cum Joanne et Pelro de Moncada, coilectis undique 
militibus quos habere potuit , belium contra populos a regc 
•deficientes reparat ; Oristanumque versus ptofectus \ cmn hos~ 



75 

lium agminc obvinra sihi faeto, sccundum praclium conseruit, /^^w*^ h C^^> 
in quo ul iniquit Zurila , ad qtiinquc millia occisi fucrc. iat^JL* ^JirmM^ 

Praotcrca rex Marlimis , licel iilio oibaius ct pceunia cx- 
liauslus , Guliclmum Paymundum a Moucada cum copiis in 
Sardiniam misit , ui bcllum absolvcre posset ; et comitatum 
Ampuriac pro quadragiula millibus ilorcnorum IWcinoncnsibus 
pppignorayit. 

Anno deinde scqucnti , ncmpe 1410 Petrus Torrella contra 
Arborcnscs, qui Lconardum Cubcllum Judiccm sibi constitue- 
rant , arma movcns urbcm Oristani, quae in ipsius Leonardi 
potcstatc crat , numcrosa militum corona cinxit , obsessamque 
teniiit usque ad IV. kal. aprilis , quo dic infrascriptum foedus 
cum Lconardo Cubello percussit. 

» In nomine Dei aeterni » 

» Novcrint universi, quod Nos Petrus Torrella Iocum-tencns 
» illustrissimi principis ac domini Regis Aragonum ctc, atten- 
» dentes quod ad tractatum et induclionem honorabilium^ Ray- 
» mundi de Piaxach militis , et aliarum nobilium personarum , 
» quae circa ista plurimum insudarunt, vos Leonardus Cubel- 
» lo infrascriptus, quem babitatores civitatis Oristani, et non- 
» nulli alii istir.s insulae nationales elegerunt et posuerunt in 
» eoium protectorem et dominum, ac in locum judicis Arboreae, 
» occupaveritis dictam civitatem, quam tenemus cum nobilium 
» equitum nobiliumque peditum mullitudine copiosa obsessam, 
» recognoscendo vestros errores et culpam, fessus et fatigatus 
» praedictorum discriminibus bellorum et periculis ; petendo- 
» que nobis humiliter veniam , vuitis vos , bono animo , re- 
» ducere ad dictum dominum regem, adserendo facere sacra- 
» mentum et homagium , quod vos et eritis de cetero ligii 
» veri et legales subditi et vassalii dicto domino regi et ejus 
» successoribus; K in signum vassallagii solvetis eidem quin- 
» gentos florenos Aragonum quolibet anno pro tributo ; et 
» pro praedictorum majori robore, ct securitaie ponetis unum 
» ex filiis veslris et nonnullos alios fiiios proborum hominum 
» diclae civitatis in potestatc nostra obsides ; et dabitis nobis 
» triginta milia florenorum auri Florentiae ad succurrendum 



76 

» gentibus armigeris , peditibus et triremibus armalis. Nos 

» autem cupientes ducere ad finem optatum aclquisitionem 

» regni praedicti , propter quam praediclus illuslrissimus do- 

» minus rex nos misit in praesentem insulam cum dictorum 

» nobilium equitum et peditum comitiva, cum quibus festinan- 

» ter intendimus equitare in caput Logudorii , quod , divino 

» suffragante auxilio , infra breve credimus conculcare et pe- 

» nitus reducere ad veram obedientiam dicti illustriss. domini 

» regis ; ad supplicationem venerabilis et religiosi fratris 

» Eliae de Palmas, prioris monasterii de Bonarcado , Joannis 

» Latte , et Leonardi de Ferraria nolarii , nunciorum ad nos 

» missorum nomine , vice, et pro parte vestri dicli Leonardi 

» Cubello et duodecim proborum virorum electorum pro po- 

» pulo civitatis Oristani praedictae, quam, ut praediximus , 

■ tenemus obsessam ; et ne tot mala sequantur , quae parata 

» sunt cum invasione , quam manu forti deliberaveramus 

» facere contra dictam civitatem et populum ejusdem, ob re- 

» verentiam passionis Domini noslri Jesu Christi , et propter 

» compassionem populi diclae civitatis, supersedemus. Et quia 

» vos dictum Leonardum Cubellum, et vestros, et populum ci- 

» vitatis praedictae, speramus et credimus de cetero promptos 

» babere animos ad servilium domini regis, cum deliberatione 

« et consilio nobilium militum praedictorum , tenore hujus 

» publici instrumenti , firmiter et cunetis temporibus valituri, 

» moti rationibus praedictis aliisque, quibus ad haec raliona- 

« biliter invitamur, gratis ex certa scientia, et ex parte prae- 

» dicti regis et auctoritate ofiiciorum, quibus fungimur, damus 

» et concedimus donatione pura et irrevocabili , quae dicitur 

» ijiter vwos , vobis dicto Leonardo Cubello et vestris here- 

» dibus et successoribus perpetuo in feudum et ad propriam 

» naturam feudi , juxta tenorem feudorum Italiae, et sub con-^ 

» dilionibus et rententionibus infrascriptis , civitatem Orislani 

praedictam cum omnibus ejus accessoriis, Campidano Par- 



» te de Milis , fortalitiis , villagiis et civitatibus, et comitatum 

» et castrum Gociani cum omnibus etc, et cum mero et 

» mixto imperio etc. Pietinemus etiam dicto domino regi et 

» ejus successoribus cxpresse , quod titulus sive no nen judi- 

» catus Arboreae aboieatur , et quod vos , dictus Leonardus 



77 
»» Cubello ct succossores vestri , dignitate et titulo vidclicet 
» m.irchiouis Oristani ct oomilis de Gociano , sitis perpetuo 
» insignili ct nominati. Et quia vos, diclus Leonardus Cubeilo, 
» civitatem praedictam , tolumque fere Campidaimm , partcin 
» de Milis et comitatum Gociani occupaveratis, ut diotum est, 
» ne istud ejusque adquisitio cujusque animo revooetur in 
» dubium, pracsensque donatio ullum patiatur defectum, sed 
» omni effectu et firmitatis officio potius roboretur et fulciatur 
» conoessionem facimus supradictam , rationibus supradictis f 
» ct vos cumdem Leonardum Cubello et vestros sucoessores 
» marchiones dictae civitatis Oristani et comites Gociani cum 
» hoc publico instrumento , ex parte dicti domini regis et in 
» perpetuum duximus erigendos cum illis praerogativis, hono- 
» ribus , praecminentiis , modis et formis, quibus ceteri n*ar- 
chiones et comites dicti domini regis sunt gaudere soliti : 
ita videlicet quod vos , dum vixeritis , et vestrt successores 
litulo marchionis dictae civitatis Oristani et comiiis Gociani 
utamini , et quod nullum alium dominatum , seu dominos , 
vos nec vestri successores , aut habentes caussam a vobis 
scu successoribus vestris , praelerquam illustrissimos domi- 
nos reges Aragonum habeatis, seu nominare aut proclamare 
ullo modo debeatis aut valeatis etc. Nos vero certificamus 
et in vcritale recognoscimus habuisse et recepisse a vobis, 
qui nobis bene et plenarie numerando tradere fecislis, tri- 
ginta millia florenorum auri Florenliae , quos genlibus ar- 
migeris pedilibus et triremibus pro eorum stipendiis exsolvi 
mandavimus, nec non unum ex filiis vestris , et alios fiiios 
proborum hominum dictae civitaiis , quos in posse noslrum 
obsides misistis , prout nomine vestros extitcrat promissum. 
Ad hacc vos Leonardus Cubello donalionem et concessionem 
praedictam acceptantes gratis etc. et juramus etc. Datum in 
obsidione civitatis Oristani apud Sanctum Martinum , die 
29 mensis martii 1410 ». Hujus excmplar in regio archivio 
Caralitano reconditum reperitur. 
Praelerea concessil Joanni Deyana ipsius Leonardi Cubello 
socero , ac de rege in reductione Arborensium , benemerito , 
in Barba^ia regiones Mandialisai et Ollolai. 

Marlinus autcm rcx , moerore cl advcrsa valctudiue confe- 



78 
etus e vita migravit, pridie kal. julii ejusdem anni 1410 nulla 
superstite prole , prope Barcinonem , in monasterio monialium 
Cisterciensium , cui Vallis-Donzellae nomen est, indeque Bar- 
cinonem ejus corpus delatum, in ecclesia pontificali sepullum, 
Jionorifice jacuit ad latus arae majoris usque ad tempus regis 
Alphonsi filii Ferdinandi sui successoris , a quo in Populeti 
monasterium delatum fuit , ut Zurita , Marineus , aliique Hi- 
spani auctores referunt. 

His Martini regis temporibus fuere in Sardinia 

Proreges 

Anno 1394 Rogerius a Moncada , idibus augusti , creatus 
fuit Sardiniae et Corsicae prorex, in cujus absentia fuit prae- 
sidens Sardiniae. 

1398 Joannes Franciscus a Sancta Columba. 

1408 Martinus Siciliae rex , Sardiniae et Corsicae prorcx. 

1409 Petrus Torrella Sardiniae et Corsicae prorex. 

Gubernatores Caralis et Gallurae 

1400 Franciscus CaflCarriga gubernator Caralis et Gallurac. 

1404 Ugo Rosanes gubernator Caralis et Gallurae. 
1408 Marcus Montboy gubernator Caralis et Gallurae 

Antistites. 

1387 Antonius Archiepiscopus Turritanus. 
1599 Priarnus, olim Episeopus Posaliensis, creatus Archie- 
piscopus Turritanus. 

1405 Paulus , olim Episcopus Pactcnsis , crcatus Arcbiepi- 
scopus Arborcnsis. 

1409 Antonius Dexart Archiepiscopus Caralitanus. 
1400 Geminianus, ex canonico Arboiensi, creatus Episcor 
pus Sanctae-Justae. 






79 

1401 Dominicus ordinis fratrum Minorum crcatus Epsicopus 
Sanctae-Justae. 

1400 Pctrus Benedictus Joanncs de Bonifacio, ex canonico 
Sactac Mariae de Bonifacio , crcalus Episcopus Ampuriensis. 

1400 Simon Margens , olim Episcopus Castrensis , crcatus 
Episcopus Civitatcnsis. 

1402 Anlonius de Ligios ex Archipresbytero Episcopus Bo- 
sancnsis. 

1406 Bcnedictus, ollm abbas Sanctae Eupbemiae de Villa- 
nova Dcrnisinac diocccseos , creatus Episcopus Bosanensis. 

1402 Jacobus, olim Episcopus Slragulcntis, creatus Epi- 
scopus Ussellensi ; indeque postea fuit ad ecclesiam Lavellen- 
sem rejyendam translalus. 

1405 Joannes , olim Episcopus Lavellensis, ac postea crea- 
tus Episcopus Ussellensis. 

1404 Bcltramus ' Flores , cx aichipresbylero Caslrensi 3 crea- 
tus Episcopus Galtellinensis. 



J0HANNIS FRANCISCI FARyE 

DE REBUS SARDOIS 



I.ICEE III. 



EX RECENSIONE VICTORII ANGIUS 



D, 



efuncto Martino Seniore Aragoniae rege , absque liberis , 
orta est altercatio et dissensio magna inter propinquos de 
rcgnorum successione. Ferdinandus in primis Joannis Caslel- 
lae regis secundogenitus, quem Infantem appellabant, ve- 
luti propinquior , utpote linea transversali Aragoniae stirpis , 
ex Violanla , quam plerique Eleonoram vocanl , Petri II Ara- 
gonum regis filia , et Martini recens defuncti regis sorore , 
Henrico Castellae regi , priore uxore defuncla ., nupta editus , 
ab Aragoniae magnatibus et populis ab Antequera , quod est 
Baeticae oppidum , accitus est , ut regis titulum et coronam 
acciperet. Fridericus quoque comcs Lunae Martini junioris 
regis Siciliae in Sardinia defuncti filius ex pellice, Ludovicus 
rex Neapolis et Andegavensium dux , Matthaeus comes Foxa- 
nus , Alpbonsus dux Gandiae et Ribagorsae comes , Joan- 
nes cognomento Pradensis, atque JacobusUrgellae comes, re- 
gnorum competitores duobus fere annis fuere magno cum 
Aragonensium, Valentinorum et Cathalanorum dissidio, multo- 
rumque clade, ut ex Laurentio Valla, Lucio Marineo, Thoma 
Facello et Maurolicio abbate constat. 

n 



82 

Dum Aragonia in hisce rerum motibus versatur, Gulielmus 
Narbonae Vicecomes, non solum Arboreae Judieatum, sed et 
totius Sardiniae regnum adfectans, omnes Sardos ad defeetio- 
nem sollicilat , insulamque reddit infestam. 

Aurienses etiam cum Genuensibus res novas in insula mo- 
liuntur. His tamen nou terretur Petrus Torrella prorex ; nec 
animo conslernatur; quin potius, omnibus munitis et eductis 
triremibus , collectoque exercitu regias communit arces , et 
omnes in fide et offieio continere satagil, Raymundo de Perellos 
interea in Caihaloniam propere misso, qui de Sardiniae stalu 
et periculo certlores redderet optimates illius Principalus, mi- 
litumque suppelias quam primum adferret. 

Eodem anno 1410, Cassianus Auria Castri-Genuensis domi- 
nus, consocialis armis cum Arlali de Alagone, Longonis sardi 
Gallurae fortissimum caotrum contra Bonifacium Corsicae in 
ora maritima situm , classe petunt , militibusque in terram 
expositis, VI. idus augusli, turrim Sancti Georgii oppugnant, 
ac die sequenti deditione obtinent. Adorto deinde suburbio , 
Berengarium Michaelem cum ejus praesidio facile vincunt, 
viclumque fugant mox e turri sanctae Mariae deturbant, quam 
etiam cum loto oppido statim deditam in manus habuere , 
magno cum ipsius Berengarii dedecore, qui oppidum defendere 
polerat, atque magno moerore proregis , qui terra marique , 
illi auxilium lalurus , si tam facile non cessisset, aderat. 

Devictis Longonensibus> pavor et trepidatio invasit alios re- 
gios Sardiniae populos , Algarienses praesertim , qui praesi- 
dio salis debilitati , et morbo affticli, trirernes regis Ladislai 
cum Genuensium classe in eos adventare intellexeranl. Quare 
prorex triremim unam et Georgium Caramaynum cum septua- 
ginta equitibus Algarium misit et Caralis urbem omnesque 
regias arces novo praesidio munivit , legatosque in Cathalo- 
niarn Andream de Biure et Franciscum Zatrillain destinavit, qui 
oplimates omnes de statu et periculo Sardiniae certiores fa- 
cerent , militem et pecuniam peterent, opemque et transma- 
rinum auxilium ferrent. Caralitani praelerea Marcum Joveriiuu 
eadem deprecantcs ad eos miserunt. Cumque, mense septem- 
bris ejusdem anui, Gulielmus Narbonae Vicecomes exercitum 
iu Arborenscs moverct et Oristaui urbcm teueret obsessam , 



83 
Potrus Torrolln prorex, rollocto undiquo milite, excursionibus 
quibutdam factia, receptis inuliis oppidis, quae Vicecomes oc- 
cupaverat, atque, populis, qui defecerant male multatis, Mon- 
lom-Rcgalem cum exercitu quater cenlum equitum peliit ; et 
snbsidiuin ccnlum selcctornin niilitnm, ductu Georgii Caramay- 
ni, Baymundi dc Rexa et Pelri , Beltrami Oristanensibus adtu- 
lit; atque dominum Morlany de induciis, deque oninium quae- 
stionum compromissariis eligendis, nomine Vicecomitis Narbo- 
nae, disserentem audire noluit, priusquam obsidionem soiveret, 
et bellnm ipsum deponeret. 

Itaque, educto ex Arborea exercitu, Sassarim reversus VU 
cecomes, anno sequenti 1411, quo prorex Algarium venerat, 
pactis induciis, controversiam omnem ad Urgellae comitem 
et Vicccomitem de Illa et Canneto, aliosque duos equites a 
quolibet eorum nominandos, retulit; et paucis post diebus, Pe- 
trus Torrella peste copreplus in eodem Algarii oppido e vita 
migravit , postquam Jw2ittiiwTorberam sui loco Sardiniae 
proregem creaverat, qui Petro Torrella defuncto, foedus ip^um 
stalim, et inducias cum vicecomite Narbonae pactas firmavit. 

Eodem tempore, Joannes de Montagnanjt Caralis et Gallurae 
gubemalor, fortiter cum inimicis dimicando ex vulnere in 
praelio accepto obiit; et Berengarius Carroz comes Chinae 
a Caralitanis , qui electionem Corberae ignorabant, Dux est 
snffectus in Torrellae locum. 

Magna erat suspicio contra Vicecomiiem, qui nihil agere 
poterat inconsullis Sacerensibus , quorum tam ferox erat odium 
in Aragonenses, ut jurarent se passuros extrema, et Maurorum 
dominationi potius se subjecturos , quam Aragonensium jugum 
subire. 

In tanto Sacerensium et aliorum populorum invidia contra 
Aragonenses, omnibus erat dilectissimus Vicecomes, a quo ab 
illorum armis protegebantur. Hic inito contra Aurienses prae- 
lio, Nicolosum Auriam dominum Montis-Leonis vicit ac cepit. 
Precibus tamen Sassarensium statim dimisit , tribus floreno- 
rum miilibus prius acceptis. Cumque deinde bellum contra 
eumdem, inito cum Cassiano Auria foedere , reparasset, Ni- 
colosus pacern cum Aragonensibus fecit , et foedus cum Vin- 
centio lstriae , Cinercae in Corsica comite , et Joanne eju« 



84 
fratre percussit, eodem Joanne cum triginta florenorum mil- 
libus in Cathaloniam misso, qui transmarinum mililem con- 
duceret , et trecenios equites totidemque sagittarios, Algarium 
contra Narbonae Vicecoinitem adferret; nec muko post Cas- 
sianum Auriam ab amicitia Vicecomitis avertens cum prorege 
liimbao Corbera reconciliavit. 

Itaque anno sequenti 1412, Vicecomes Narbonae , magno 
comparato exercitu , inimicorum agros ingressus populabun- 
dus excurrit et vastat , atque advenientem Cassiani exercituui 
vincit , tercentis eorum trucid atis. Deinde in oppidum Maco- 
melis Oristano propinquum profectus munilum illud reddit , 
et populos regionum partis Valentiae, partis Montium, et Mar- 
millae ad deFectionem sollicitat. Fruslra tamen : nam Leonar- 
dus Cubellus Marchio Oristani et Berengarius Carroz cum Ara- 
gonensium exercitu in Arboream convolantes , omnes in fide 
tenuere. 

Algarium deinde, quae semper infensa fuerat Sassaris ur- 
bi , occasionem nactus Narbonae Vicecomes cum valido ter- 
centorum equitum et centum quinquaginta sagittariorum e- 
xercitu , mense maji, adortus , strenue oppugnat, non paucis 
in murum ascensis militibus; qui tamen a Raymundo Zatrilla 
tunc Sassaris et Logudori gubernatore, et Joanne Bartholomaeo 
unius triremis duce , atque aliis multis viriliter repugnantibus 
e moeniis dejecti , atque cum "Hu&b Sabaudiae filio notho , 
aliisque pluribus Gallis capti et trucidati ab oppidanis fuere , 
ut constat ex Zurita et antiquis monumentis. 

Ex his notum, testalum manifestumque mansit foedus a Vi- 
cecomite Narbonae violatum fuisse; bellumque inde commotum 
et cotifirmatum. Quare exercitus e Cathalonia in Sardiuiam 
propere mittitur , duce Acarto de Mur , qui gubernator Ca- 
ralis creatus fuit. Berengarius etiam Comes Chirrae , Leonar- 
dus marchio Oristani et Nicolosus Auria praesidia omnia re- 
pararunt et communierunt. 

Antonius tamen Auria Genuensis , septem navium classe , 
duas Cathalanorum naves, aliaque parva navigia in portu Ca- 
ralitano tunc temporis invasit, cepit atque combussit, et bo- 
norura direptionibus suburbia Caralis multisque damnis Corsi- 
ea^n , ut refert Justinianus , vexavit. 



85 
Dum autem his motibus agitalur Sardinia, Aragonenses in- 
vicem de rege dissidentes, rem totam ad compromissarios de- 
tuleriiul. Delecti, communi consensu , fuere novem judices , 
lcrni seilicet ex singulis regnis ; videlicet ex Aragonia Domi- 
nicus Ramus Episcopus , eo tempore , Oscensis , postea lller- 
dcusis , ac postremo sanctae Romanae Ecclesiae Cardinalis ; 
Franciscus Aranda maximi vir consilii , qui prorsus rebus 
humanis renunciaverat , ac vitae eremilicae totum se addi- 
xerat ; et Berengarius de Bardaxi jurisperitissimus ac pru- 
dentissimus : ex Valentia Bonifacius Ferrerius Chartusianae 
religionis moderator, ac princeps, juris civilis prudentia ac 
pietate insignis ; magister Vincentius Ferrerius Bonifacii ger- 
manus frater Ordinis Praedicatorum , concionibus, vitae san- 
climonia et miraculis clarus , atque inter divos postea a 
Cailixto Papa III. relatus ; et Ginerus Rabaca vir plane inte- 
gerrimus, eques et jurisperitus : ex Cathalonia vero Petrus Ca- 
garriga, Tarraconensis Archiepiscopus, utroque jure vir prae- 
cellens , Gulielmus de Valseca , jure civili et religione prae- 
stantissimus , et Bernardus de Gualbes eminentissimus literis , 
prudentia et moribus. 

Hi judices delecti fuerunt , ut sententiam pro aliquo com- 
petiiorum ferrent, quam alioquin ferre non possent, nisi duo 
saltem ex simjulis regnis judices in unum aliquem convenirent 
Quo die judicium sunt ingressi , eucharistiam spectante po- 
pulo sumpserunt , subinde , per triginta dies , competitores 
eorumque jura exactissime audierunt ; postea in Caspe Ara- 
goniae provinciie oppido, atque arce minutissima, ea lege sunt 
inclusi, ut eis inde egredi, nisi rege prius declarato, non li- 
ceret. Ibi plures menses commorati et competitorum inspectis 
rationibus ac juribus examinatis , partibus, III. kal. julii, ad 
sententiam audiendam convocatis judices, in loco edito ante 
valvas templi maximi ejusdem oppidi, consederunt. 

Convenit ergo ominis aetas , sexus , conditio , ad regis e- 
lecti nomen excipiendum , cum Vincentius Ferrerius Domini- 
canus e concilio surrexit , et suggestum ascendens orationem 
ad populum habuit ; a cujus ore cum omnia ora mentesque 
penderent inter spem et melum sollicitis omnium animis Fer- 
dinandutn Castellae Infanlem , eognomento Justum , tunc ab- 



86 
sentem , omnium judieum voto, Arngonum, Valcntinorum, C.a- 
thalanorum , Sarclorum , Corsorum aique Siculorum regem 
declaravit , ad cujus nomen tanlus populi exultanlis clamor 
est excitalus , ul omnia militaribus vocibus, lubisque ac tor- 
mentis aeneis obstrepere viderentur. 

Igitur nullo competitore obsistente , quin imo gauclentibus 
et exultanlibus omnibus , III. nonas septembris ejusdem anni 
1412, in aede sancti Salvatoris rex apud Caesaream Augustam 
coronatur, ut ex Laurentio Valla, Lucio Marineo, Thoma Fa- 
cello et Hieronymo Zurita constat. 

Audita regis Ferdinandi nominatione , Antonius Archiepi- 
tcopus Caralitanus et alii plures Sardiniae primores , nomine 
marchionis Oristani , Comitis Chirrae et aliorum regulorum 
Sardiniae , Ferdinandum regem adivere , eique praestitere o- 
bedientiam et fidelitatis jusjurandum ; et ab eo de rebus in 
Sardinia bene geslis , deque statu insulae certiorato , opem 
auxilium, et omnium quae in Sardinia possidebant , confirma- 
tionis tabulas petiere , quas facile elargitus rex , etiam bene- 
merilos gratiis et privilegiis cumulavit , Petrumque Otgerum 
Castro Aquae-fridae et oppido Sirici regionis Sigerri donavit. 
Praeterea Alberlum Zalrillam creavit gubernatorem Logudori , 
et in Sardiniam exercitum mitti , be'lumque contra rebelles 
prosequi jussit, quinquennes inducias cum Genuensibus pactus. 

Deinde, XI. kal. decenibris, rex Derlusam profectus, a Pe- 
tro de Luna, Benedicto Papa XIII. appellato , regnis Sardi- 
niae et Corsicae invcslitur. Quod ubi Gulielmus Vicecomes 
Navbonae a Gutierre Sanctae Clarae , regis Castellae nauclero, 
qui copias Sassarim ducebat , rescivit , de ipsius regis beni- 
gnitate et justilia confisus , arma deponens et bellum agitare 
desistens , prius Morlany dominum nuncium ad regem misit , 
qui, favente Alvaro de Aviia, diserte de jure Vicecornitis egit. 
Deinde , anno sequenti 1415 , publica regis fide Barcinonem 
Vicecomes ipse petiit , Aymerico Arboreae vicario , Petro de 
Monlboy Logudorii gubernatore et Leonardo Cano Sassaris po- 
testate in Sardinia relictis. Inde cum sexaginta equitibus bene 
armalis , et Rerengario Carros Comite Chirrae a rege obviarn 
ei misso , Illerdam magnifiee petiit, ubj a rege comiter et ma- 
gnifice exceptus et honestalus , annuo mille florenorum sti- 
pendio donatus fuit. 






87 

Berengarius insuper Carroz, qui Lconoram Garci Ferdinandi 
scu Petri Manrioi sororein cl reginae domieellam uxorem du- 
xerat , laclilia , coinitatu ct convivio a rege honoratus , mille 
et quingentoruin Horenorum reditus in Sardinia dotis nomine /tf . • 
habuit ; et oppida Asseminis , Sancti Vireti , Padulis de Nu- ^ 
ra, Chiae, Salionis, Horti-Jacobi, Terralbae, Villae-novae, et 
Vcstaris cst in Sardinia consequulus , ut ex Pctro Tomico, 
Alvaro Garcia, Hieronimo Zurita et anliquis monumentii coustal. 

Anno sequenti 1-414 , Rex concessit Joanui Cavailero miliii 
Caralitano oppida Hinpis inferioris et superioris, Leni, Sorris, 
Pavi superioi is et inferioris , Ispidi , Aquensae , Fanaris supe- 
rioris et inferioris , Serrae-magnae , Decimi-putei , Ussanae , 
Sebolles , et Villae-xidri regionis partis Hippis. 

Gulielmus Vicecomes Narbonae, hoe anno, ad concordiam, 
ut diximus , cum Rcge adductus , Sassarim regii patrimonii 
urbem , brevi tempore , Regi ipsi restituere promisit et judi- 
catum Arboreae, comilatum Gociani atque alia oppida in Sar- 
dinia jurc successiouis sibi debita pretio centum quiuquaginta 
trium inillium ilorenorum vendidit; pro quorum octoginta mil- 
libus habere debebat Gulielmus oppida Argillae , Figuerae et 
Terellae , vel pro toto pretio idoneos fidejussores Tolosae 
Carcassonae et Narbonae existentes. Quibus datis, Alvarus de 
Avila et Bernardus Dolmus in Sardiniam proficisci debebant , 
horum dotninatuum possessionem pro rege accepturi. 

Haec ubi rescivit Leonarclus marchio Oristani , Eliam Ar- 
chiepiscopum Arborensem ad Regem misit et de novo tabu- 
las confirmatioiiis concessi marchionatus Oristani et comitatus 
Gociani , anno sequenti 1415 impetravit ; eoque anno , Ge- 
nuenses ob simultates , quas cum regibus Aragoniae propter 
Sardiniam et Corsicam , habebant , animum Joannae Neapolis 
reginae a nuptiis cum Joanne filio Regis Ferdinandi , teste 
Zuriia , avertere conati sunt. 

Eodem anno 1415, cum Petrus de Luna , dictus Benedi- 
clus Papa XIII, acl concilium Constantiense , omnium natio- 
num consensu citatus a Sigismundo I niperalore et Ferdinando 
Aiagoniae Rege, pro salute christiani nominis, jam ob sehis- 
ma periclitantis , se poutificatu abdicare hortaretur , cogitavit 
ilic ex Hispauia in Sardiniam confugere , et in Castro Caralh? 



88 
aut alia tutiori arce se continere. Quare Ferdinandus literas 
ad Sardiniae proregem de eo non admittendo propere misit ; 
cernensque hujus antipapae pertinaciam, concilii opinionem 
de eo abrogando est sequutus. Hinc ille continens se in ca- 
stello Paniscolae, loco munitissimo, et in sententia persistens , 
Ferdinandum regein schismaticum et regnis privatum , ut in- 
quiunt Alvarus Garcia et Hieronymus Zurila , declaravit anno 
1416. 

Hoc eodem tempore, quo Ferdinandus rex a Petro de Luna 
declaratus fuit schismaticus , adversa detinebantur valetudine, 
qua tandem in Aqualato Aragoniae oppido , IV. nonas aprilis 
ejusdem anni 1316 e vivis excessit anno quarto ac mense nono 
sui regni , sepultusque fuit in monasterio Populeti , ut Mari- 
neus Facellus , Taraffa , et Zurita tradunt. 

His Ferdinandi regis temporibus fuere in Sardinia 

Proreges. 

Anno 1411 Rimbaus Corbera Sardiniae et Gorsicae prorex 
a Petro Torrelia prorege ante obitum designatus. 
1415 Acartus de Mur Sardiniae et Corsicae prorex. 

Gubernatorcs. 

1411 Berengarius Carroz Comes Chirrae gubernator Caralis 
Joanni Montagnano defuncto suffeclus , ac postea prorex creatus. 

1412 Acartus de Mur gubernator Caralis, ac postea, anno 
1415 , creatus Sardiniae prorex , et obiit in Sardinia anno 
1419. 

1412 Raymundus Zatrilla gubernator Logudorii. 

1413 Albertus Zatrilla gubernator Logudorii. 

Praesules. 

1411 Joannes Alhenes ex rectore parochialis ecclesiae san- 
Cti Nicolai Sassaris, crealus Archiepiscopus Turritanus , sedit 
annos 10 et obiit. 



89 

1411 Secundus de Moris Orclinig fratrum Minorum Episco- 
pus Doliensis erenlus fuit mense deeembris. 

1413 Franciscus .... Episcopus Doliensis. 

1412 Gulielmus Vacca Episcopus Terralbensis. 

1412 Leonardus a Sassari Ordinis fratrum Minorum , Epi- 
scopus Castrensis , seditque annos 33. 

Hic diocesanam Synodum , anno 1420 , congregavit , con- 
stitutiones antiquas confirmavit, novasque numero quadraginta 
duas edidit. 

1412 Simeon Chrislophorus de Jarda Ordinis fratrum Prae- 
dicatorum , Episcopus Bisarchensis , seditque annos 9. 

1412 Antonius Stamengo Ordinis fralrum Minorum , Epi- 
scopus Bosanensis. 

1414 Gerardus Episcopus Galtellinensis. 

1414 Petrus Episcopus Sorrensis. 

.... Thomas Episcopus Sorrensis. 

.... Bartholomaeus . . Episcopus Bosanensis. 

1414 Pelrus Episcopus Usseilensis , qui per Pe- 

trum de Luna Benedictum XIII. dictum , ad Caralitanum Ar- 
chiepiscopatum promotus fuit. 

1415 Elias Archiepiscopus Arborensis. 

ALPHONSUS II. REX. 

Alphonsus , mortuo Ferdinando patre , cum esset fratrum 
natu maximus ex Urraca , quae et Eleonorae nomen accepit, 
Albuquerque comitis admodum divitis filia procreatus , jure 
ac merito Aragoniae Sardiniae ac ceterorum regnorum im- 
perium et dominatum suscepit ; rex prudentia , auctoritate , 
munificentia , clementia , pietate , religione et doctrina prae^ 
slantissimus a Laurentio Valla , et Bartholomaeo Facio jure- 
consultissimis , et fide dignis scriptoribus laudalus. 

Itaque VII. idus maii hujus anni 1416, Alphonsus rex Ray- 
mundum Zatrillam Logudori gubernatorem creatum in Sardi- 
niam misit, ut in fide et officio populos illos contineret, quos 
ad defectionem iterum Gulielmus Narbonae Vicecomes sollici- 
tabat. Is enim, hoc eodem anno , cui Ferdinandus pactara 

n 



90 
pecuniam non exsolverat, nec fidej ussores ex praescripto foe- 
deris dederat , belluna in Sardinia reparaveral , urbem Sassu- 
ris et alia oppida regiis ministris tradere recusans. Et licet, 
vivente Ferdinando, Berengarius Carroz, jussu ipsius regis , 
promissis pecuniis et pactis quindecim mensium induciis, Gu- 
lielmum Vicecomitem pacaverat, tamen eo mortuo, res novas 
in Sardinia hic moliebatur. 

Hoc anno , Bernardus Castagno fuit oppido Sancti Veneris 
in regione Decimi a Rege Alphonso donatus. 

Accidit per idem tempus ut, quum Leonardus Marchio O- 
ristani, jubenle Rege Ferdinando, possessionem regionum partis 
Guilcieris et parlis Baricati dimisisset Valori de Ligia et Ber- 
nardo Valori ejus filio, qui natione Sardi de rege benemeriti 
fuerant; tamen Valor non posset vassallos Baricati suo obse- 
quio mancipare, nec reciperet jusjurandum et homagium fi- 
delitatis, ut fecerant homines Guilceriani, in hoc obstinali , 
quod nunquam obedientiam ei praeslareht, nec a jurisdictione 
regioque patrimonio paterentur abscindi. Mox animo improbo 
e\ spem praebentes quod dominum agnoscerent in oppidum 
Zuuris vocarunt. Ouo quum Valor una cum filio accessisset , 
eo primores Baricatensium armati se contulere cum aliquot 
cohortibus Barbaiacinorum qui subjecti erant Vicecomiti , et 
Valorem cum filio et quibusdam stipatoribus miserabiliter tru- 
cidarunt. Quod factum est die dominica, et decimanona julii. 
Hinc in bellum apertum prorupere asseclae Vicecomitis. 

His auditis Rex die 17 oclobris litteras misit aotuclovicum 
de Pontos Gubernatorem Caralis et Bartholomaeum Mirallem: 
et Vicecomes respondebat Ludovico de Pontos satis esse de- 
bere regi si ipse se agnosceret vassallum, et quae possidebat 
feudi nomine retiner^t: in quae Alphonso consentiente ille 
renunciaret omnibus juribus et actionibus suis in regiones, 
quibus nondum erat potitus: tum hanc apposuit conditionem, 
quod si Rex vel sui successores sibi vel heredibus suis sol- 
verent unica solutione centum quinquaginta millia florenorum, 
ut in primis pactis fuerat conventum, ipse recederet ab insula. 
Rex in baec consentiebat , ut compositis Sardiniae rebus Cor- 
sicam posset omnibus viribus aggredi, quam Qenuenses tyran- 
nice opprimebant. 



91 

Pax crgo compositn fuit, ot pncata insula his conditionibus 
qnod nempc Guliclmus , abdicato ab se nomine , et insigniis 
Judicis Arboreae , urbem Sassaris et alia possessa oppida 
tamdiu fcudi nomine possideret , donec pactum pretium in- 
tegre foret a Kege pensum. 

Dum aulem hoc bcllum in Sardinla extinguitur , aliud iti 
Corsica exardescit. Genuenses etenim , quos ducebat fraler 
Ducis ipsius reipublicae Corsicam ingressi, castellum Cinercae, 
ubi erat Comes Vincentius Islriae , qui in ea insula Regis 
partes fovebat , oppugnare coeperunt , tribusque lormenlis 
aeneis adeo cjus muros feriebant , ut mukis jam quassatis 
partibus , et a Vincentio Istriae in arcem tutiorem confu- 
giente desertis , vicloria facile politi essent , nisi Joannes 
lstria ejus germanus frater cum sua triremi , et tribus aliis 
Raymundi Torrellae et Bernardi Martini triremibuS oppor- 
tune ex Sardinia auxilio venisset, qui cum suis copiis et Cor~ 
sorum multitudine , castrum ingressus hostibus se opposuit , 
et de illis victoriam , multis occisis et lormentis aencis captis , 
reportavit. 

Eodem anno rex concessit Ludovico de Pontos guberna- 
tori Caralis benemerito , oppida Nurallai , Mogorellae , Se- 
nis , Asolae et Ruinae regionis partis Valentiae ; nec non op- 
pida Fordongiani, Bidonii, Sorrei, Ardaulis et Lodduu partis 
Baricati. Concessit etiam eodem anno 1417, Joanni Corberae 
proregi oppida Isilis , Nurecis , Jannadis et Azunis regionis 
partis Valentiae, et oppida Paulilatini, Norghilli, Domusnovae, 
Orenae et Guilartiae regionis Gulcieris. Gulielmum denique 
Montagnanum strenuum virum oppidis sancti Luxorii, Culuris, 
Scani , Sinnarioli et Castro Montis-ferri donavit. 

Anno eodem de mense novembris , relaxatum fuit in conci- 
lio Constantiensi censum , a rege , pro feudo Sardiniae et 
Corsicae , Sedi Apostolicae futuro quinquennio solvendum. Et 
anno sequenti 141S idibus martii fuit illi a Martino Papa V. 
remissus census illuc usque non adhuc solutus. 

Anno autem 1419 obiit Gulielmus Vicecomes Narbonae, 
qui fuerat filius Aymerici Vicecomitis, et Beatricis de Arbo- 
rea, et illi successit Gulielmus de Tineriis, filius Guilielmi de 
Tineriiset cujusdam foeminae ex gente Vicecomitis, quae suc- 






ey~*4~i+" 



1 



92 
cedebat in jura Gulielmi defunctf, et reparatum fuit bellutn 
in Sardinia , et milites in eam , jussu regis, ex Sicilia tra- 
jecti fuere, ducibus Artale de Luna et Simeone Moncada ; 
pro quorum roercede et aliis in Sardinia necessariis, Leonar- 
dus Cubellus Oristani Marchio multa nummorum millia Regi 
suppeditavit. Rex postea cum Gulielmo de Tineriis foedus , 
quod cum defuncto Vicecomite ferierat , renovavit ; atque de 
ejus adventu in Sardiniam , ac de expeditione contra Corsos 
facienda, eumdem Leonardum Cubellum et Antonium Cardo- 
nam in Sardinia , ac Ferdinandum Velasquez et Martinum 
Torres in Sicilia , certiores reddidit. 

Anno eodem 1419, oppida Sellae et Godasini Barisoni Cano, 
concessit, ob ejus fidelitatem et res contra Brancaleonem Au- 
riam antea gestas. Petrum de Fenu Sassarensem generosi pri- 
vilegio decoravit , et oppidi Montis, quod antea a Martino 
rege habuerat anno 1412, donationem confirmavit. Ferdinando 
Pardo tradidit regionem Barbargiae Belvini , cum oppido Se- 
duli parlis Guilcieris ; atque ejus filio oppidum Moraquesi. 

Instructis deinde pluribus triremibus , praefectisque ducibus 

VC**j\' 4 Nicolao de Valdaura, Petro Centellas , Francisco Belvis, Jo- 

m»*^ anne Pardo de Casta , Nicolao Joffre , Joanne Bardaxino et 

Joanne Eslava, Balearicum mare perlustravit, et in fine mensis 

februarii anno 1420 futuram expeditionem intra mensem pu- 

blicavit. 

Itaque viginti quatuor triremium , sexque biremium classe , 
die 7 rnaii ejusdem anni solvens, Baleares insulas, ubi quatuor 
Venetas triremes pluresque naves sibi conjunxit, appulit. Ad 
Sardiniam accedentibus navibus triremis Joannis Eslava adeo 
forliter impegit noctu in praetoriam qua Rex vehebatur, ut 
haec pene submergeretur. Alphonsus in litus Algaritanum , 
ubi Artalis de Luna cum suis copiis erat, pervenit. Quod ubi 
rescivere Sassarenses , qui Gulielmi jugum e cervicibus excii- 
tere jamdiu cupiebant , statim Petrum de Fenu potestatem ur- 
bis, Leonardum Sanna , Andream Cardello , Gonnarium Gam- 
bella , Stephanum de Querqui, et Petrum Pilo, legatos perspe- 
ctae prudentiae, et magnae auctoritatis viros, Algarium ad AI- 
phosum regem miserunt , qui calamitalibus deploratis , Regi 
quo quisque in eum animo esset exponerent _, neminemque ab 



*>V->w\ ,., ,\ 



rf-f. w 



93 

eo esse alienum , sed omnes velle se ipsos a Gulielmo redi- 
lnere; et promissam a Rege pecuniam se ullro Vicecomiti *o- 
luturos sponderent, si Kcx eos cum Aragoniae regno copula- 
ret, eique perpctuo junctos vellet habere. 

Horum legatione benigne et comiter a Rege audita , omnium t7* <*y 
populorum , qui sub Gulielmi ditione erant , propensis animis 
cognitis, XVI kal. septembris, eos in potestatem suam, ingenti 
omnium lactitia recepit ; Raymundum Caldes ducem in castro 
Sassaris praefecit, et centum millia florenorum Petro Raymun- 
do de Montbruno procuratori Gulielmi de Tineriis exsolvit , 
iisdem omnibus, et Leonardo Cubello marchione Oristani con- 
tribuentibus. Deinde , missa sex triremium classe, Terram- 
Novam , ct Longonem expugnavit ac cepit : atque ita omnia 
pacata in Sardinia reddidit. 

Postea urbem Terrae-Novae concessit Nicolao Carros de 
Arborea cum illius regione et oppidis ab eo antea possessis. 
Tradidit Ludovico Aragall oppida Villae-Massargiae , Gesiae , 
Petrae-Concae , Clacadis , Domus-Novae , Marganis , Pardi , 
Petrae-Longae , regionis Sigerri ; oppida item Olzais , Fonnis 
et Mamoiadae regionis Barbargiae OJIolai.* Dedit insuper Petro 
Gomez oppida Ussanae , Sicerri, Ruidas, Locumellis et Iave. 
Garcias de Ferrario* cessit hoc eodein tempore Raymundo 
de Monte Cateno regiones Marmillae , et Montis-Regalis. Deni- 
que Gulielmus Ugo Rocaberti Iitem contra Leonardum Cubel- 
lum egit , super rebus a Maria ejus matre , Ugonis Judicis 
Arboreae filia , in Judicatu Arboreae sibi relictis ac donatis , 
quam litem posta Dalmatius ejus filius est prosequutus. Deni- 
que , hoc eodem tempore , Gonnarius Gambdla generositatis , 
titulo a rege decoralus fuit. 

Hac tempestate , Joanna Neapolitanorum regina , Ladislai 
soror, cum a Ludovico Andegavensi duce, qui postea rex est 
appellatus , gravi bello premeretur , quod ad se deferri Nea- 
polilanum regnum volebat , misit in Sardiniam ad Alphonsum 
regem Antonium CarafFa cum Garcia Aznar , qui postea Epi- 
scopus IHerdensis fuit , auxilium implorans : quod ut facilius 
rex ei concederet , spem praebere jubet in amplissimum Nea- 
polis regnum succedcndi. 

Legati etiam Regis Ludovici A'garium adpulsi, pariem clas- 



L 






94 
sts a rege Alphonso deprecantes , petitum auxilium Joannae 
reginae ferri dehortati sunt. Celerum quia rex Ludovicus a 
fbedere Genuensium Alphonsi inimicorum recedere noluit , 
oblata tanti regni potiundi occasione, de mense augusti , duo- 
decim triremium trium biremium a(que aliarum navium classem 
auxilio reginae misit , a qua in filium cum futura regni suc- 
cessione foit confestim adoptatus. 

Deinde, ob pecuniam in Sardinia mutuo acceptam , regiones 
Mandralisais, Barbargiae Ollolais, et oppida Neonelis, INuceti , 
UHae, AHai, et Busaci partis Baricati cum turre Montis-Sancti, 
et villa excisa regionis Campidani Leonardo Cubello marchioni 
Onstani , Sursamque oppidum insigne regionis Romandiae An- 
tonio Sunier pignori tradidit. 

Postea Corsicam propinquam insulam cum omni residua 
classe el Hispanis Sardisque copiis proficiscitur ; inter quos 
Gonnarius Gambella, Franciscus Saba, et Stephanus Fara, viri 
primarii Sassarensium erant. Itaque Calvum in primis adgres- 
sus , terra marique obsidet Alphonsus , oppugnat , ac de- 
diiione capit , Dalmatio Sanjusto et Gulielmo Montagnano 
wo Sassarensi strenue cum ceteris dimicantibus. Deinde valido 
ibi relicto praesidio, cum Joanne Lignano duce portum Sy- 
racusanum petiit , et XII. kal. novembris Bonifacii munitissi- 
mam urbem terra marique obsessam tenuit, multisque rnen- 
«ibus fatigavit. 

Claruerunt in hac obsidione Ximenes Perez de Corella , 
Bernardus Centella, Fridericus de Aragonia, Artalis de Luna et 
Joannes de Bardaxi, qui in ea obiit; et ex Sassarensibus Ste- 
phanus Fara , et Petrus de Fenu _, quorum ultimus oppidis 
Codrongiani , Bedes et Montis fuit a rege donatus ; et Sera- 
phinus Montagnanus , qui etiam habuit , ob res in ea bene 
gestas, PJovacam cum oppidis Salvennoris, et Figulinae. 

Hostes autem longa obsidione fessi, fameque exhausti, amis- 
sa quadam arce , quam Joannes Moncada cum suis copiis ex- 
pugnaverat , animis conciderunt ; et V. idus decembris , dedi- 
tionem ad kalendas januarii , si prius auxilium Genuenses non 
adferrent , datis obsidibus regi promiserunt. Ceterum Genuen- 
sium naves peropportune, duce Joanne Fregoso, adfuerunt et 
in angustiis situs , ubi sedet id oppidum , vi ventorum , ma- 



95 
gnoque aimorum cerlamine, id Genuenses obtinuerunt, nt 
oppidum eommealibus adjuvarent; cadcinque postea vnnnm.u 
vi, novaque arte hostem ludificando retro abierunt, SabeUico^ 
Cypriano Mancute , et Zurita refercnlibus. 

Rex itaque soluta Bonifadii obsidione de mensc dcccmbrj^ s~ 
in Sardiniam revertitur ; et anno sequenti 1421 convenium ta^*^. 
in castro Caralis habuit , omnes urbium procuratores , prin.» 
cipesque Sardos debita praestantes officia comiler exeipiendo. 
Jura itaquc illis ex legibus dixit, gralias concorditer postula- 
tas indulgenter firmavit, omncsque benemerilos gratiis, hono- 
ribus , privilegiis decoravit. Conccssit enirn Bernardo Centellae 
proregi regiones Montis-Acuti , Angloois , Osuli , et Mejuloci ; 
Dahnatio Sanjust oppida Villae-Graecae et Furteis regionrs Nu- 
raminis; Joanni de Sena oppida Laconis, Genonis et Nuragi. 
Marco Montboy oppida Gesici ct Gonnis regionis Seurgi , et 
Samassis regionis Nuraminis; Antonio Bolaix Caralitano oppjda 
Cerdiani, Bacchi, et Morcati; Nicolao Cacciano Caralitano op- 
pida Monasterii et Segogi regionis Bonavoliae , et oppida 
Sentis Pramontis et Noracis regionis Nuraminis , quae antea 
erant Bernardi Durantia; Jordano de Tolo oppida Soleminis, Mo- 
goris , Sannae, Sirici regionis partis Ollae, et oppida Sipontis, 
Sancti-Sperati, Susumi et Villae-Speciosae regionis Decjmi ; ae 
vicecomiti Gessa Villecclesiano oppida Nucis durae et Flumi- 
nis-Majoris regionis Sulcis et oppida Montaniae , Conesae et 
Gfclbisae regionis Sigerri ; denique Petro Ogerio castrum A- 
quae-Fride cum oppidis. 

Eodem anno 1421 Ludovicus de Pontos vendidit Nieolao 
Bottero oppida Asolae , Mandas , Gergey , Donnigallae , Ser- 
rios , Serri , Villae-Novae , Scalae-PIanae , Sirassi , Speciani , 
Sassai , Dorgudoris , Sterlilis, Serchis, Sercalais, Ussasais, Tur- 
bengentilis, Leseis, Sadalis, GuidisafTe, Orsi, Masai, Rfanurli, 
Orrolis et Scolchae. Vendidit eliani Antonio Madello oppida 
Mogorellae et Rumae; atque Francisco Carbouello o.ppidutn 
Senis. Gulielmus insuper Montagnanus vcndidit Raymundq 
Zatrillas oppida Sancti-Luxorii, Culuris, Scani, et Sennarioli , 
cum castro Montis-ferri. Denique Joanna de Podio-AIto suc- 
«essit in feudis Antonio palri , ut ex antiquis mouumentis et 
libro stalutorum curiae militaris constat. 



96 

Hoc eodem anno, rex ab Joanna adoptiva matre Neapolim 
accitus a Corsicano ad Neapolilanum bellum animum cogita- 
^ionemquc convertit; atque rebus Sardiniae compositis, instau- 
ratisque viribus, Siciliam prius, mox Neapolim est profectus, 
magna illustrium Hispanorum, Sardorum et Siculorum caterva 
illum comilante; inter quos erant Stephanus Fara et alii Sas- 
sarensium legati, nec non Leonardus Zonza Sassarensis, qui 
generosus a rege creatus centum annuis aureis ob res bene 
gestas fuit ab eo donatus. 

Dum autem Alphonsus Reginae Joannae hostes Neapoli de- 
bellare conatur, Calvenses inCorsica, regio devicto praesidio. 
ad Genuenses, teste Justiniano et Zurita, defecerunt. 

Anno sequenti 1425, tranquillitas Sardiniae inopinato eventu 
perturbatur. Barzolus Magnus Castrum Gociani occupat prae- 
sidiisque munitum illud retinens vicinis damnum infert , omnia 
etiam longe ac late populando. Quare Leonardus Oristani 
marchio, coactis militum copiis, castrum illud tamdiu obses- 
8um tenuit, donec Barzolo a suis jngulato deditum in pote- 
statem habuit. 

Praetera Franciscus Spinula, eodem anno 1455, cum classe 
septem navium Longoniem oppidum Sardiniae regionis Gallurae 
opulentum invasit, cepit et diripuit, ingentemque praedam 
Genuam adsportavit, ut Justinianus refert. Ouod ubi Alphon- 
sus rex accepit, Longonis oppidum, anno sequenti 1425, solo 
aequari jussit; et Rambaldo Corbera ejus domino concessit 
oppida Silionis, Caniani, Margiani, Crasmisadae, Corvariso 
Horti-Murati, Capikere, Agracani, Batori, Jacoen, Aristani , 
Alvargii, Carsianae, Maleaxini , Nuragues, Conari, Vineae-Ma- 
joris, Montis, Arangiae, Vignolis, Montis-Caredi, Lapiae, Arsa- 
quenae, Baradilis, Agughetae, et Deviani, quae in eadem 
regionae Gallurae, ab oppido Longonis usque ad regiones 
Cocinae et castri Auriae, quae ad eumdem Rambaldnm spe- 
etabant, sita erant. Jussit insuper rex ut, addito novo cen- 
tum sagittariorum praesidio, turris portus Turrium, Alga- 
rium , et Lapola Caralis subui bium munirentur. 

Eodem anno 1455, Montis-Regalis comitatus ab Alphonso 
rege fuit in Sardinia erectus, Gulielmo Raymundo Montpa- 
vone primo comite creato. Et Joannes Melone, et Antonius Milia, 



97 
strenui viri Sassarenses de rege in bello benemeriti genero- 
sitatis honore honestantur. 

Cum autem, hac tempestate, Joanna Neapolis Regina, in- 
stabilis animi foemina, mutato consilio, et in filium adoptato 
Duce Andegavensium, insidias regi parasset, ac propterea Al- 
phonsus Neapolim bello vexaret, nuncii ex Hispania relule- 
runt Henricum ejus fratrem a Joanne Castellae rege in carce- 
rem conjectum detineri. Quare vehementer commotus Alphonsus 
ad Henrici auxilium cum valida classe, debellata inter eun- 
dum Massilia , praecipua inter civitates ducis Andegavensis, in 
Cathaloniam trajecit, relicto Petro in Italia totius belli prae- 
fecto; qui anno sequenli 1424 cum insigni viginti quatuor 
triremium classe, portum Syracusanum in Corsica adpulsus^ 
Bonifacium magno impetu est adortus; sed oppidanis strenue 
repugnantibus , re infecta, cum omni classe, ut refert Juslinia- 
nus, discedere coactus fuit. 

Hoc anno 1424 centum novi coloni deducti sunt in Algarii 
oppidum , morbo salis adflictum , et populo deminutum. Belli 
eliam initia hoc eodem anno serebantur inter Bemardum 
Centella Sardiniae proregem, qui oppidum Macumelis posside- 
bat , et Leonardum Cubello marchionem Oristani militum 
copiis illud occupare nitentem; nam ad se spectare dice- 
bat. Sed Petrus Joffre et Raymundus Botterus, Caralitanorum 
legati ad marchionem missi, illud impediere , controversiam 
omnem ad regem deferentes. Hac tempestate Gonnarius Gam- 
bella Sassarensis adeptus est oppidum Sennoris Romandiae 
regionis, ab heredibus Petri de Picamanibus Barchinonensis 
emptum. Seraphinus etiam Montagnanus, anno sequenti 1425, 
habuit ex permutatione a Raymundo Centella prorege oppida 
Urgieghe, Noagrae et Mussellani regionis Osulensis. 

Alphonsus interea cum Joanne Castellae rege conciliatur , 
Henrico fratre liberato , et pristinae fortunae restituto. Altero 
autem anno 1426, foedus cum Philippo vicecomite Mediolani, 
Lucae et Genuae, domino, percussit, ac Lericis et portus Ve- 
neris dominium accepit, tamdiu retenturus, donec ab eo 
Calvum et Bonifacium, consentientibus Genuensibus , pacate 
possideret, ut Justinianus et Zurita referunt. 

Hoc anno 1426, Leonardus Cubello marchio Oristani ade- 



13 



V 



98 
ptus eat, venditione Joannis Corberae, oppida Paulis Latini , 
Norghilli, Domus-Novae, Orenae, Subdi , Zuuris et Gulcieris 
regionis partis Guleieris. Eodein modo Petrus Joffre nactus est 
oppidum Asolae regionis partis Valentiae a filiis Nicolai Bot- 
teri. Dalmatius etiam Sanjust, ob res in Sardinia Corsica et 
utraque Sicilia viriliter gestas , donatus fuit oppidis Paulis et 
Encatii in agro Caralitano. 

Praeterea, anno sequenti 1427, fuit Joannes Manca gene- 
rositatis privilegio honestatus; et oppida Geriti et Tanicae regio- 
nis Romandiae fuerunt urbi Sassaris a rege liberaliter tradita , 
et monasterium sancti Petri de Sirchis extra Sassaris muros 
situm, et a monalibus desertum, metropolitanae Sassaris ec- 
clesiae fuit a Martino Papa V. unitum. Oppidum etiam Nural- 
lai regionis Partis Valentiae Ludovico Aragall a rege donatum 
fuit: atque oppida Marganis, et Petrae-Longae regionis Sulcis 
ab eodem Ludovico Aragall vendita fuere Ugolino Gessae; et 
oppida Salluris et Decimi fuere vendita Joanni de Sena a 
Gulielmo Sanctae Pacis, Pontii Sanctae Pacis successore. 

Jus et dominium, quod olim in Sardinia Gulielmus Narbo- 
nae Vicecomes habebat , quodque ex venditione Ferdinando 
regi superioribus annis facta, regi fuerat acquisitum, hoc tem- 
pore a Gulielmo de Tinieriis, teste Zurita, confirmatum fuit. 

Subsequentibus annis quum bello contra Castellae regem 
moto, Alphonsus in Hispania detineretur, Sassarenses ad eum, 
anno 1429, Leonardum Zonza, bellica disciplina in rebus Sardi- 
niae et Corsicae atque utriusque Siciliae clarum, legatum mise- 
runt, auxilium pro viribus offerentes, et Jacobum Malficam vi- 
rum ingenio simul et manu promptissimum , anno sequenti 1430, 
destinarunt, multis pecuniis in eo bello regi subvenientes. 

Aliae insuper urbes et reguli Sardiniae regi fidelitalis suae 
munia praestitere. Et quoniam in Sicilia, ea tempestate, Ca- 
stellani plures aderant, praecavendum ei insulae ratus Alphon- 
sus rex, ad illam Salvatorem Cubellum , fratrem Leonardi 
marchionis Oristani, misit cum ducentis Sardis equitibus. Misit 
etiana in Sardiniam Jacobum de Besora proregem , et Sera- 
phinum Montagnanum , cum trireme Rayrnundi Boyl ; qui e 
Cajeta solventes, incolumes e manibus Genuensium , eos dua- 
bus triremibus insequentium, ad Caput Comiuum effugere. 






99 

HaC tempestate claruerunt Anlonitis de Angios Sassarensis; 
et Franciscus Turringius Oristanensis, qui oppidis Biltis et Ora- 
nis fuit a rege donatus ; ac Petrus Jotlre Caralitanus, qui op* 
piila Mogoreliae et Ruinae ab Antonio Madello emerat. ~~ -*~* V 

Anno postea 1451, Alphonsus rex cum Joanne rege Castel- 
lac, quinquennales inilucias paclus, a Martino Papa V, regi- 
naque Joanna INeapolim vocatur. Itaque anno sequentt 1452, 
inslructa classe triginta sex triremium, el novem onerariarum 
navium , primum in Sardiniam, mox in Siciliam navigavit ; 
ibique aucta classe in Africam trajecit Gerborum insulam ce- 
pit, et Mauros bello profligavit. Postea Joannem Mari Alga- 
riensem , ob res praeclare ab eo gestas, oppidis Ulmeti, Se- 
ptemfontium et Vexi in Sardinia donavit. 

Concessit etiam Rex , hoc tempore , castrum Gioiosae-Guar- 
diae cum suis oppidis, Ludovico Aragall, castrum Galtellini cum 
oppidis Urisa, Irgoli, Unifai, Loculi, Torpee, Durgaii et Luvula 
Ferdinando de Almanza; Asolam, Ruinam et Mogorellam, regi 
devoluta, Petro JofFre; et Ergolam Partis-OIIae Antonio Bolaix. '/ 

Praeterea Franciscus Erillus habuit oppida Gesici , Gonnis, 
Samatzais, Pires, Barallae, Serrentis et Massais, ex vendkione 
Joannis de Montboy. Joannes etiam et Nicolaus Dedoni eme- 
runt a Nicolao Caciano oppida Monasterii et Segafae regionis 
Bonaevollae; et oppida Sentis, Pramontis et Noracis regionis , 
Nuraminis. Bernardus Ruffus Caralitanus adsequutus est villam y 
Alerii. Denique Salvator Arboreae, Leonardi marchionis Ori- ]Y 
stani filius, omnia oppida Ludovici de Pontos et partis Cieris 
cum mille florenis ab Antonio marchione Oristani ejus fratre 
adeptus, cetera hereditatis paternae jura laudato fratri cessit. 

Hac tempestate, abbatia Sanctae Mariae de Paludibus ordi- 
nis Cisterciensium a monachis jam deserta, unita fuit ecclesiae 
Turritanae ab Eugenio Papa IV. Joannes etiam Gambella Sas- 
sarensis titulo generositatis a rege decoratus fuit. 

Anno autem 1435 , Alphonsus rex ex Africa Caesare- 
augustam , inde Sardiniam reversus _, et cum regina Neapolis 
Joanna reconciliatus, S^fises onines et Florentinos in regnis 
suis existentes fracti foederis reos, ut ipse dicebat, compre- 
bendi jussit. Veritus deinde Thuscorum el Genuensium motus, 
pecunias ad Raymundum Valdes pro reparatione castri Sassa- 



100 
ris misit; et Petrum Ledesma ducem castri Serravallis in 
urbe Bosae, defuncto Raymundo Centelia, praefecit; atque 
Antonium Oristani marchionem praesto cum omni equitatu , 
teste Zurita esse voluit. Denique res in Sardinia gerendas 
rescripsit literis Jacobo Besora proregi, cui omnia oppida re- 
gionis Trecentae dedit. 

Anno sequenti 1454, Genuenses cum Venetis et Florenti- 
nis foederati bellum in Corsica movent, et Vincentius Istriae, 
ingentis spiritus et roboris vir, Cinercae comes, qui omnem 
Corsicae insulam, Calvo et Bonifacio exceptis, Regi Arago- 
niae subactam tenebat, bello navali victus, capite obtrunca- 
tur, ut refert Aug. Justinianus. Praeterea Nicolosus Auria 
Brancae Auriae filius, Montis Leonis Comes et castri Genuen- 
sis dominus cum Genuensibus foederatus varios motus in Sar- 
dinta excitavit, et a rege defecit, qui in insula Siciliae rebus 
Neapolitanis satis intentus non poterat, praesertim mortuo eo 
tempore Ludovico Andegavensi regni competitore, in Sardiniam 
venire; Nihilominus Jacobus Besora cum paratissimis Sassa- 
rensium Algariensium et Bosanorum copiis jussu Regis in Ni- 
colosum Auriam Montem Leonem versus proficiscitur, istudque 
Castrum, ubi Nicolosus erat, expugnare se accingens: verum 
quia in verlice excelsi et undique praerupti montis situm erat, 
nullumque aditum exhibebat, quo vi capi posset, militum co- 
rona acriter obssessum tota hyeme anni sequentis apud Montem 
Spinellum tenuit castrametatus, Sassarensibus semper milite et 
commeatu faventibus et adjuvantibus, ad quos octavo id. apri- 
lis Rex Messanae existens has litteras dedit. 

« Ex literis Jacobi Besora, Proregis a nobis in ipso regno 
« destinati , et ex verbis nostri a secretis Francisci Axalonis 
« plene accepimus qua fide animique ardore , ut soletis , et 
« quae egregia praeclaraque facinora in bello contra Nicolo- 
« sum Auriam rebellem, ejusque oppida et arces, ab eodem 
« Jacobo Besora nostro nutu inito nostrisque auspiciis, ges- 
« sistis, quas opes commeatttsque nostris castris ad molem 
« Montis Leonis positis, tulistis, quos sumptus et labores in 
« tam atra hyeme, et annonae caritate sustinuistis, consilium 
« auxilium et favorem praestando ut interclusis itineribus ci- 
« baria et suppetias ferre obsessis accessumve habere inimiei 



m 

« nequirent. Pro bis et aliis niullit offieiis nobis praeslitit 
« maximas vobis gratias agimus et habemus, illudque a vobis 
« petimus et rogamus, ut quae honori et servitio nostro to- 
« tiusque regni tranquillitati maxime convenire scitis deinceps 
« semper praestetis et coeptis Jacobi Besorae contra Nicolosum 
« Auriam omni conatu et studio ita faveatis, ut exitum opta- 
« tum consequentes castris Montis-Leonis et Genuensi po- 
« tiri, et a Nicoloso Auria, et ejus complicibus scelerum 
« poenas repetere valeamus: nam improbis et facinorosis ho- 
« minibus castigatis boni ac frugi omnes tuti ab illis quie- 
« tam et tranquillam poterunt ducere vitam. Nos diebus ela- 
« psis classem etiam conscensi Sardiniam ob id petere statue- 
« ramus; sed aliis supervenientibus rebus gravioribus, statum 
« et honorem nostrum tangentibus, supersedere volumus, de 
« vestra et aliorum dicti regni fidelitale innata et amore ita 
« confisi, ut non obstante nostra absentia vestro auxilio et 
« favore de dicto Nicoloso ejus fautoribus, et castris victo- 
« riam quamprimum reportabimus. Itaque monemus et requi- 
« rimus ita vos semper in hac fc e geratis, ut Nicolosus Auria, 
« ejus fautores et arces, nequeant e manibus nostris evadere. 
« Certiorantes vos, quod vestrorum officiorum memores in vos 
« et alios benemeritos animum semper praestabimus libera- 
« lem et magnificum ». Datum Messanae id. apr. 1435, ut ex 
Archivio civitatis Sassaris constat. 

His datis literis Alphonsus a Neapolitanis sui studiosis, mor- 
tua Joanna Neapolis Regina, vocatus Messana solvit, Cajetam 
terra marique obsidet et oppugnat, deinde advenientem . subsi- 
dio urbi classem Genuensium quatuordecim navium totidem 
instructis navibus inter Pontiam insulam et Cajetam adortus 
post longam et acrem pugnam a Genuensibus superatur et 
cum Joanne et Henrico fratribus, aliisque multis proceribus , 
de quorum numero, teste Zurita, Salvator Cubellus Marchio- 
nis Aristanis frater et alii plures Sardi erant, captus ad Philip- 
pum Mariam Mediolani Ducem cum spe liberandi non tantum 
Cajetam, sed et Nicolosum Auriam, et recuperandi Sardiniam, 
ut inquit Aug. Justinianus , perducitur. Quare Maria Regina 
Alphonsi uxor statim cum Aragoniae prooeribus conventum 
Caesaraugustae coegit, ul rebus Sardiniae et Siciliae provideret. 



m 

Ceterum Alphonsus cum fratribus et optimatibus suis a Phi- 
lippo liberaliter fuit dimissus, et Cajetam potitus. Castrum 
Montis-Leonis et arcem Bonvicini et oppida Thiesis, Bessudae , 
Patriae, Marae , Romanae et Putei-majoris in Sardinia deditio- 
ne NiColosi Auriae anno sequenli habuit, eodem Nicoloso in ca- 
st.ru m Genuense pactis induciis recedente. Fuerunt arces praefa- 
tae Montis-Leonis et Borrvicini petentibus Sassarensibus desolatae, 
et omnes in ea obsidione benemeriti multis privilegiis et do- 
nis honestati. Urbs enim Sassaris, Bosa et Algarium habue- 
runt castrum cum agro Montis-Leonis parvo pretio dato , et 
ex Sassarensibus, Seraphinus Montagnanus praefectus militiae 
Sassaris, oppida Javis et Cossaynis, Urgiegue et Noagre , qui 
postea vicina oppida Capulae, Silici, Banaris et Terquiddi 
a Nicolao Viguino emit. Joannes Gambella oppida Selti- 
palmi et Qirerquis in Fluminaria: Gonnarius Gambella oppida 
Taverrae, Ferraidi, Lequilis, Lentis et Hertis in eadem regio- 

Vne a Martino Valle procuratore Petri Ferrer emit. Fran- 
ciscus Saba oppida Nonnois, Murussae, Domus-novae, Erlae , 
Eristolae et Octavae ejusdemwfcgionis: Jacobus , Joannes , et 
Andreas Manca fratres agrum et oppida Thiesis Keremulae et 
Bessudae regionis Capitis Aquarum parvo dato pretio ab Al- 
\/ phonso obtinuere; Franciscus Melone oppidum Putei-majoris 
ejusdem regionis parvo dato pretio ; Petrus Ispanus oppi- 
da Moduli et Musitani parvo dato pretio , Geritum et Ta- 
nicam gratis. Joannes Amoros Illorlis oppidum desertum ejus- 
dem regionis. Ferdinandus Heredia et Matthaeus Fara, Petrus 
Joffre, qui decem equitibus inserviebant, agro donantur. Ex Al- 
gariensibus etiam habuit Petrus Ferrer oppida Sorsi, Sen- 
nori , et Uruspae , ab Antonio Suniero redernpta , et oppi- 
da Patriae et Marae cum agro castri Bonvicini parvo dato 
pretio; Bernardus Sellent, alias Pujades, oppida Lunafras in Al- 
gariensi agro, et oppida Minutadas, Massadae, Montis Carti, 
et sanctae Victoriae regionis Monteleonis ; Andreas Xonxotus, 
Jacobus Figuera et Gilbertus Ferret, qui cum tribus equitibus 
serviebant, agro donantur, et Nicolaus Abella salinis Algarii, 
Fangacio vocitatis. Ex Bosanensibus Nicolaus Salaris oppido 
Minervae, et Nicolaus Palmas agro donatur, Salvatorque Por- 
tula Oristanensis , qui cum duobus equilibus serviebat, agrum 
Piani de Murtas est adeplus. 




105 

Eodem anno 1436 decedentc Alemano de Valjjuarnera in 
obsidione Montis-Leonis Rogcrius Besora de Re^e benemeritus 
donalur dcvolutis oppidis Nuraminis, Borri, Barallae et Co- 
rongii regionis Nuraminis; et ex oppidis Salluris, Laconis , 
Gennonis, Nuragui, Nurallai et Decimi erigitur a Rege Vice- 
comitatus Salluris, Joanne De-Sena eorum possessore primo 
Vice-comite creato, qui oppida Quarti, Quartucci, Pirri, s. Vi- 
driani , Fluminalis et Sebolles eodein tempore ex vendito 
habuit. Illi successit Antonius De-Sena , qui tum in urbe Theani 
pro regni Neapolitani acquisitione cum ducentorum armigero- 
rum comitatu propriis expensis militando serviebat, et oppida 
Guilartiae, Aquae-Sanctae et Aditus-majoris Antonio Marchio- 
ni Oristani vendidit. 

Eadem tempestate Salvator Arboreae, ipsius Marchionis fra- 
ter, ob res ab eo in Hispania contra Regem Castellae, in insula 
Gerbes, in obsidione Cajetae, et in navali conflictu contra Ge- J ^> 

nuenses, praeclare gestas, oblinuit a Rege gratiam et confirma- \lO^ 
lionem regionum Mandralisais et Barbargiae Oilolais maternae ' 
hereditatis omniumque oppidorum pfeonelis, Nurguilli, Ullae, /jC 
Allai, Busachi cum turre Montis Sancti, Ussai, Ustedi Guril- 
medi, Orenae, Orogogi, Uras, Boeles, Licheri, Boloninae, Sucji \v 
et Nordai regionum Parlis Baricati et Cieris. 

Anno etiam sequenti 1437 Antonius Marchio Oristani ob 
servitia in obsidione Monlis-Leonis personaliter praestita novam 
concessionis Marchionatus Oristani et Comiiatus Goceani con- 
firmationem a Rege obtinuit , foeminis etiam ad successionein 
adinissis, masculos tamen illis praeferendo et majores juniori- 4 

bus: habuit insuper oppida Bittis, Oranis, Regionis Barbariae , /^*~^ 
Francisco Turringio Oristanensi illius domino mortuo, et Ludo- 
vicus Aragall ex venditione Antonii De-Sena est adeptus op- 
pidum Decimi-magni. 

Eodem anno Pelrus De-Zori Sardus militia clarus interce- 
pit plures homines cibaria ex oppido Caramontis in Castrum 
Genuense deferentes; qua de re conquestus Nicolosus Auria 
ipsius Castri Dominus arma movit, et vicinum Castrum Auriae, 
Rambaldi Corberae cepit. 

Anno tamen sequenti 1438, Raymundus Riusech , Franci- 
scus Gilbertus Cenlella diclus , illud recuperavit cum oppide 



!"> 



'/' 



104 

Coquinae, quod pro expensis belli eis solvendis Angelo Cano 
vendidit, renovatoque eum Nicoloso Auria bello, Rex Castrum 
Genuense eidem Raymundo si infra tres annos illud expugna- 
ret, et oppida Mores, Todoraquis Iteri, Laquesos et Ardarae 
cum illius turre concessit, regionemque Urisae et Galtellini 
Henrico de Guevara Vasti Marchioni donavit. 

Anno aulem sequenti Angelus Cano miles Sassarensis ha- 
fcuit a praefato Raymundo Castrum et regionem Osuli, et Sal- 
vator Arbdrtf^ Castrum et regionem Marginis Macumelis , 
parvo dato pretio; et Franciscus Saba consecutus est oppida 
Codrongiani superioris et inferioris atque Bedae ex vendi^ 
tione Petr^i Archiepiscopi Turritani , tutoris Petri De Fenu, 
Petri filii. JEodemque tempore Berengarius Carroz Comes Quir- 
rae contraclis secundis nuptiis cum Eleonora Manrique in 
dotem ab Rege habuit regiones partis Montium, et partis Bo- 
norcilis, et Usellis, et Nicolaus Viguino, Valentinus Capra, et 
Ferdinandus de Hercdia , insignes viri Sassarenses , fuerunt a 
Rege generositatis privilegiis honestati. 

Anno deinde 1440, Franciscus Saba, et Gonnarius Gam- 
bella Sassarensium legati de rebus Sassarensium Capuae prae- 
clare agentes , qui Castrum Genuense expugnarunt , obtinuere 
gladii potestatem in regionibus Nurrae, Nurcarae et Monlis- 
Leonis, et aliis multis privilegiis fuerunt donati, quibus Mar- 
chiones Oristani ab emptione oppidorum regionis Logudori , 
et exleri omnes a dignitate Archiepiscopi Turritani aliisque 
Sassaris sacerdotiis fuerunt prohibiti. Deinde Stephanus Fara 
centum annuis scutatis aureis est donatus, et alii Sassarensium 
legati multis ditati muneribus fuerunt dimissi, eodem Stephano 
et Antonio Pisquedda cingulo militari et generositatis privi- 
legio decoratis. 

Eodem anno Baptista Fiiscus Pirata Genuensis duas Sassa- 
renskim naves cepit; et Ecclesia s. Mariae insigne Francisca- 
norum monasterium extra muros Sassaris fuit in melius reparata. 

Anno sequenti 1441 Eugenius Papa hujus nominis quartus 
transtulit sedem Archiepiscopalem Turritanam ad Ecclesiam 
s. Nicolai Sassaris, titulo et honore civitatis Turritanae Sace- 
rim decorando, ut ex antiquis tabulis in Archivio ejusdem 
Ecclesiae conservatis constat. 



Eodem anno Jacobus Manca vir insignis gcnerosus creatnr 
a Rege , et Monserralus Ferret habuit oppidum Boraculi 
regionis Doliae , Ferdinandusque Pardus oppidum Pirris regio- 
nis Caralitanae , et Galzerandus Gulielmus cum Joanne Tor- 
rellone pro venditione Jordani de Tolo consequutus oppida 
Sipontis, s. Sperati , Suiceti, et villae Speciosae, aliaque op- 
pida Soleminis Mogoris et Suris regionis Partis Doliae. 

Anno 1442 Raymundus Ruisech, Franciscus Gilbertus Cen- 
tellas dictus, vendidit oppida Mores Todoraquis Laquesos et Ar- 
darae cum ejus Castro regionis Mejuloci Francisco Saba Sas- 
sarensi , et oppidum Cargiegue Seraphino Montagnano Sassa- 
rensi, oppidaque Capulae Silici Bannaris et Terquiddi regio* 
nis Mejuloci Christophoro Manno Sassarensi, qui postea Nico- 
lao Viguino Sassarensi ea vendidit. 

Anno 1443 Petrus Ferrera habuit a Petro Hispano oppida 
Moduli et Mositani, et a tutoribus filiorum Francisci Meloni 
oppidum Putei-majoris parvo soluto pretio; eoque tempore 
Petrus Cariga, Thomas Marongius, Bartholomaeus Ma^nus, et 
Guantinus fuerunt a Rege generositatis honore decorati. 

Anno sequenti Joannes Milia, Ambrosius Blancus, Stephanus 
de Orlando, Antonius de Angios, Angelus Marongius, et Ni- 
colaus Gadulesus Sassarenses fuerunt eodem generositatis pri- 
vilegio honestati, et urbs Sassaris multis privilegiis ab Angelo 
Cano, Raynierio Puliga, et Angelo Marongio, petitis donata. 

Eodem anno prioratus s. Saturnini fuit ab Eugenio IV. Ec- 
clesiae Caralitanae unitus, aliaeque plures uniones in Sardinia 
factae, quae non fuerunt sortitae effcctum. 

Anno 1445 Abbatia s. Mariae de Cerigo Ordinis s. Bene- 
dicti fuit Ecclesiae Emporiensi unita. 

Eodem anno Pantaleo Fancellus oppidi de Silico nobilitatis 
honore a Rege decoratur, et Vicecomes Gessa Villecclesianus - 
habuit oppida Nucis et Fluminis-majoris regionis Sulcis, atque 
oppida Connesae et Gulbisae regionis Sigerri. 

Anno 1446 Gilbertus Centellas habuit oppidum Iteris re- 
gionis Mejuloci a Gonnario Gambella emptum. 

Anno 1447 Comitia habita sunt in Caslro Caralis et Igni- 
gus Guevara, Amanfcs ^fifemes, et Petrus Joffre legati a re- 
gulis Sardiniae missi triginta et unum capitula gratiarum et 

H 



106 
privilegiorum militaiium, oblatis mille nummis aureis, a Rege 
obtinuerunt, qui aucto stipendio praesidium in Castro Sassaris 
augeri jussit. 

Raymundus Ruisech habuit ab Angelo Cano oppidum Co- 
guinae cum turre Auriae parvo soluto pretio, et anno se- 
quenti 1448 Joanne Milia legato Sassarensium ad Regem 
misso bellum contra Nicolosum Auriam susceptum, et Castrum 
Genuense expugnatum fuit, urbsque Sassaris multis privilegiis 
donata. 

Anno 144<>, floruit Vitalis Sardus insignis Archipirata AI- 
phonso Regi intimus, qui a Veneta classe adortus et captrrs a 
Laurentio Loredano illius Praefecto capite obtruncatur. Quod 
Alphonsus iniquo ferens animo mercatores Venetos in suis 
regionibus interceptos prius custodiri, mox ex regnis ejici 
jussit, beilo contra Venetos suscepto, ut refert Sabellicus et 
Tarcagnotta. 

Eodem anno Castrum et regiones Galtellini et Urisei ab 
Henrico Guevara Salvatori Guiso traduntur: et anno sequenti 
oppida Siguris, Pixinae et Gibae regionis Sulcis, quae erant 
Dalmatii Jardini Jacobo Caxa venduntur. 

Anno deinde 1451 , quo Sardi summa perfruebatur pace , 
Corsr erant nimia tyrannide et factionibus afflictr, alii Genuen- 
sium, alir Aragonensium partes sequentes. Vincentius Istria 
post mortem Comitis Cinercae arcibus et oppidis Salonis et 
Istriae a Rege donatus fuit; nec non et Paulus atque Antonius 
Roca confirmationem suae ditionis ob eorum perpetuam fi- 
dem adepti Regem ad bellum in Corsica renovandum , finito 
jam bello Neapolitano, vocant , opem auxiliumque polliciti. 

Ceterum Alphonsus, qui tunc pacem cum Genuensibus ha- 
bebat, bellum in aliud tempus distulit, et Jacobum Besora cum 
copiis et magno Sardorum peditatu equitatuque Proregem in 
Corsicam mittit ut suos defenderet, omnesque arces et popu- 
los in .officio conlineret, Ronifacio Calvo et aliis locis, quae a 
Genuensibus tempore initae pacis possidebantur , exceptis. 

Anno deirrde 1452 Comitia habita sunt in civitate et castro 
Caralis , quibus interfuere Antonius de Arborea Marchio Orr- 
stani , Jacobus Carroz Comes Quirra%j Raymundus Ruisech , 
Comcs Olivae, Salvator de Arborea Marchionis frater, Philip- 



107 
pus Aragall, Franciscus Saba, Jacobus Mauca, et ejus nepolc& 
Brancaccius, Anlonius ct Jacobus Manca, Antonius Gambclla, 
Galccrandus Torrella, et ejus fratres, Gcrarclus Dedoni, Ray- 
mundus Zatrilla, Jacobus Pardus, Franciscus Tomingo, et Pe- 
trus Joffre cuni Ignigo Gucvara. lli suo ct aliorum Sardiniae 
militum nomine capita vigintinovem gratiarum et privilegiqrum 
militarium, oblatis duobus millibus et quingcntis scutis aureis, 
ab Alphonso Rege obtinuere; et Joffredus Ortaffa Prorex jus- 
sus est Fabae et Longonis portus, aliaque loca Nicolai Carroz, 
nullum jus exhibentis , apprehendere. 

Eodem anno Fratres Ordinis Minorum 9. Francisci de Ob- 
servantia, indulgente Nicolao hujus nominis V, ex Corsica in 
Sardiniam migrantes plurimas insignes domos in ea sibi com- 
pararunt. 

Anno 1455, bello contra Florentinos ab Alphonso Rege 
inito, milites et commeatus ex Sardinia Joffredus Ortaffa Pro- 
rex diligenter suppeditabat, et regiis copiis in Corsica pari- 
ter subveniebat, ubi eo anno oppidum s. Florentii fuit debel- 
latum, et valido Regis praesidio munitum. Itaque Genuenses 
rerum Corsicarum pertaesi insulam Officio s. Georgii cessere , 
sub cujus dominatu duodecim annos, ut refert Augustinus 
Justinianus, stetit. 

Anno 1454 Raphael De-Leca de Rege benemeritus fuit acri- 
ter obsessus ; quare Bernardus Villamari suppetias cum sua 
classe illuc quam primum ire a Rege jussus fuit. 

Anno etiam 1455 missus est in Corsicam Berengarius Sril- 
lus Prorex illius insulae creatus , qui Bonifacii Castrum 
et urbem ad mensem februarii pollicitam deditione Ludovici 
Campi Fregosi habere sperabat. Eodemque anno Antonius 
Esbertus Sanjustus habuit parvo pretio oppidum Segarinum 
regionis Trecentae , et Petrus Bellidus oppidum Gurgum ex 
venditione Antonii De-Sena, et oppida Nurgui Barro Villae- 
novae Surriae et Sulti cum Caslro Aquae fridae ex ven- 
ditione Gerardi De-Doni; emit etiam anno sequenti oppidum 
Baratuli a Michaele filio Monserrati Ferreti defuncti: et Ray- 
mundus Zatrilb eodem modo a Bartholomaeo filio Joannis 
Mari oppida Septemfontium et l^xi fuit consequutus, oppida- 
quae Armungiae, Latrini, Villaesaltus, Nuraxi, Barlai,SurIegi, 



108 
Castagnani, Sisini, Crari, et Connosi regionis Gerreis a Rege 
impetravit. 

Eodem anno Urbs Sassaris multis privilegiis decoratur, Joan- 
ne Milia misso ad Regem legato: et cum Antonio Gambella 
de Geriti et Tanicae possessione litem habuit. 

Anno 1457 Alphonsus Portugalliae Rex expeditionem susce- 
pit contra Othomanum II. Turcarum principem, qui annis supe- 
rioribus Constantinopolim expugnaverat, Sardiniamque petiturus 
litteras Regis Aragoniae commendatitias ad Sardos praemisit. 

Post haec Alphonsus Aragoniae Rex anno salutis 1458 IV. 
kal. julii Neapoli in Arce-Nova obiit aetatis suae anno sexage- 
simo quinto. 

Per haec Alphonsi Regis tempora Praesules infrascripti in 
Sardinia floruere. 

Anno 1422 kal. april. Petrus Spanus ex canonico Archiep. 
Turritanus creatus. 

Hic anno 1458 ex urbe Turrium, injuria temporum deserta 
et desolata, Sassarim cum Archipresb. et Canonicis migra- 
vit palatio Archiepiscopali , et claustro canonicorum , Cano- 
nica nuncupato, in ea conditis: et anno 1441 Sedem Archie- 
piscopalem ad Ecclesiam s. Nicolai transferri curavit, Syno- 
dumque anno proximo congregavit, in qua veteres constitutio- 
nes confirmavit, et novas numero triginta trium condidit multis 
privileglis archipresb. et canonicos honestando. Hic Abbatias 
s. Petri de Sirchis Monialium anno 1427, et s. Mariae de Pa- 
ludibus Ordinis Cisterciensium anno 1432 Ecclesiae Turritanae 
unitas , primus est consequutus, et alias Abbatias s. Mariae de 
Cerigo Ordinis s. Benedicti , et s. Michaelis de Plano Ordinis 
Vallis umbrosae eidem Ecclesiae uniri anno 1444 ab Eugenio 
IV. impetravit cum facuhate etiam uniendi puerorum semina- 
rio ex omnibus suffraganeis Ecclesiis octo sacerdotia, quaer ta- 
men gratia, superveniente morte ipsius Petri, non est effectum 
sortita. Obiit enim vigesimo sexto Pontificatus sui anno vitae 
sanctitate clarus et sepultus fuit in Ecclesia s. Nicolai , eoque 
tempore erat Andraeas Cano Archipresbyler Turrftanus. 

1448 II. kal. novembris Antonius Cano Sassarensis , prius 
Rector oppidi de Jave, mox Abbas SS. Trinitatis de Sac- 
cargia Ord. Camaldulensis ordinatus, postea Episcopus Bisar- 



109 
chiensis creatus, translatus cst II. kal. novemb. ad Ecclesiam 
Turritanam. Hic fuit Orator Regis Alphonsi, 6cripsit historiam 
ss. mm. Gavini, Proti, et Januarii; auxit numerum Canonico- 
rum Ecclesiae Turritanae, et Synodum provincialem contra 
Judicem appellationum et gravaminum congregavit, ejusque 
tempore Joannes Gambella fuit Archipresbyter Turritanus. 

1425 idibus maiis Joannes Fabri , frater Ordinis Carmelita- 
rum, fuit Archiep. Caralitanus creatus; sedit annos sexdecim, 
et postea se abdicavit. 

1439 IV. kal. febr. Matthaeus . . . ex Decano Archiep. Cara- 
litanus creatus sedit viginti duos annos, et obiit. Ejus tempore 
Prioratus s. Saturnini fuit Ecclesiae Caralitanae unitus ab Eu- 
genio IV. 

1457 nonis aprilis Laurentius Squintu Archiep. Arborensis 
ordinatus sedit annos terdecim. 

1450 pridie id. octobris Georgius . . . ex Canonico Archiep. 
Arbor. creatus. 

1454 XII. kal. novembris Jacobus ex Commendatario 

Monasterii sancti Angeli de Trigillo Dioecesis sancti Severini 
Archiep. Arbor. 

1418 II. id. mart. Lodovicus Hernatus Ord. Fr. Praedicat. 
Eps. Bosan. 

1445 III. non. decembris Thomas de Rubeo Ord. Fr. Prae- 
dic. et Regis Alphonsi a confessionibus Eps. Bosanensis, Nico- 
lao Bizone contradicente et super Episcopatu litigante. 

1445 prid. non. jan. Joannes Cossu Eps. Bosanen. creatus; 
j>ost paucos menses obiit. 

PauIIo post ordinatus est Franciscus Meloni Eps. Bosanen. 
obiit circa anno 1470. 

1414 XII kal. maj. Bernardus Rubeo Ord. Fr. Min. Sacr. 
Theologiae professor Episcopus Usellen. creatus: sedit annos 
tres. 

1421 II. id. mart. Joannes de Campo Ord. Fr. Carmeli- 
tarum, Magister in Theologia Eps. Usellen. creatus seditannos 
quinque. 

1426 id. decembris Jacobus de Villanova Ord. Fr. Minorum 
Eps. Usellen. creatus sedit annos terdecim. 

1459 kal. julii Joannes Garzia Ord. Praedic. Eps. Usel- 



110 
len. creatus sedit annos qulnque, et translatus fuit ad Eccle- 
siam Syracusanam ; eoque lempore fuit ab Eugenio IV. Ecclesia 
Terralbensis Usellensi unita. 

1444 XII. kal. nov. Bernardus Michael Ord. Fr. Praed. Eps. 
Usellen. suspensa unione. 

1454 XV. kal. januar. Antonius De Vich Canon. Doliensis 
oreatus Eps. Usellen. 

1419 XI. kal. jul. Malthaeus Serra Ord. Fr. Praedic. Eps. 
Terralbensis creatus sedit annos undecim. 

1456 V. kal. jul. Jacobus Tola Canon. Caralitanus Eps. 
Terralb. creatus sedit annos septem. 

1443 VIII. id. septemb. Joannes de Aranda Ord. Fr. Ere- 
mitarum s. Aug. Eps. Terralben. eoque tempore Ecclesia Ter- 
ralben. fuit ab Eugenio IV. Usellensi unita. 

1419 XI. kal. sept. Joannes de S. Paulo Ord. Fr. Praed. 
Eps. Dolien. 

1422 Ludovicus .... Eps. Dolien. 

1438 non. mart. Nicolaus Canonicus Caralitanus Eps. Dolien. 

1440 Joannes Annades Eps. Dolien. et se abdicavit. 
1451 VII. kal. julii Antonius ex Canon. Eps. Dolien. 

1420 III. id. decembres Joannes de Miracapillis Ordinis Fr. 
Praed. Eps. Galtellinen. creatus sedit annos octo. 

1428 III. non. mart. Gulielmus de Muerana Ord. Fr. Min. 
Eps. Galtellinen. 

1432 nonis martii Scbastiaiuis Abbas Ord. Fr, Praed. Papae 
Poenitentiarius Eps. Galtel. 

1422 VII. kal. jul. Antonius Perma Can. Turritanus Eps. 
Bisarchien. Synodum Dioecesanam in Ecclesiae S. Mariae oppidi 
de Ocieris congregavit, et constitutiones numero viginti novem 
ordinavit. 

1436 kal. aug. Antonius Cano, Rector Ecclesiae de Jave Sor- 
rensis Dioecesis , Eps, Bisarchien. creatus sedit annis duode- 
cim, et fuit translatus ad Ecclesiam Metropolitanam Turritanam, 
eoque tempore Prioratus S. Nicolai de Butule fuit Ecclesiae 
Bisarchien. ab Eugenio IV. unitus. 

1441 XII. kal. novemb. Sisinnius .... Episcop. Emporiensis 
translatus ad Ecclesiam Bisarchiery. sedit annos decem et octo. 

1422 IV. non. maji Joannes de Cassa Ordinis Fr. Eremi- 
tarum s. Augustini Episcopus Sulcitanus. 



m 

1450 Sisinnius .... Eps. Sulcitanus. 

1442 X. kal. aug. Anton. Presto Ord. Fr. Praed. Ep. Sulc. 
14:28 lll. non. julii Stephanus ex Abbate s. Mariae de Pa- 

ludibus Ordinis Cisterciensis Turritanae Dioccesis Episcop. Sor- 
rcnsis creatus sedit annos duodecim. 

1040 XV. kal. jul. Joannes Sanchcz Ord. Prae. Eps. Sor- 
rcn. scdit annum unum supra viginti , eoque tempore Ec- 

clesia sanctae Mariae de Sali s. Antonii Montis 

Cartilis et s. Carreti fuerunt ab Eugenio Papa IV. Ecclesiae 
Sorrensi unitae. 

1428 II. id. aprilis Gavinus .... ex Canonico Episcopus 
Emporiensis: ejusque tempore, anno 1454, Ecclesia s. Joannis 
Adotelis et Sancti Nicolai Orriae magnae fuerunt ab Eugenio 
IV. Ecclesiae Emporien. unitae. 

1443 Sisinnius . . . Eps. translatus ad Ecclesiam Bisarcbien. 
illiusque temporibus , an. 1445 , Abbatia s. Mariae de Cerigo 
Ordinis s. Benedicti fuit ab Eugenio IV. Ecclesiae Emporien. 
unita, soluta priori unione Ecclesiae Turritanae facta. 

1448 XII. kal. novem. Gonnarius Gadulesus ex canonico 
Eps. Emporien. sedit annum unum. 

1449 IX. kal. oct. Giletus Aesus Eps. Emporien. Hic dioe- 
cesanam synodum congregavit, et mullas edidit constitutiones, 
quarum septem adhuc extant. 

.... Antonius ..... Episcop. Ampurien. et se abdicavit. 
.... Basilius Episcopus Odianensis. 

1429 III. id. febr. Simon .... Abbas s. Michaelis Salven- 
noris Ord. Vallis-umbrosae Plovacen. dioecesis , creatus Eps. 
Othanen. sedit annos vigintiseptem. 

1454 Joannes Salvus Aureus Ord. Frat. Min. crea- 

tus Eps. Othanen. sedit annos septemdecim , et postea trans- 
latus fuit ad Ecclesiam Bosanen. 

. . . Petrus .... Episcopus Plovacensis. 

1450 IV. id. febr. Sancius de Ferraria Ordinis Fr. Praedic. 
Episcopus Plovacen. sedit annos duodecim. 

144^ V. id. mart. Marcus ex Archipresbytero Episcop. Ec- 
clesiae Plovacensis sedit annos quinque; eoque adhuc vivente, 
an. 1446 , Ecclesia Plovacen. fuit Turritanae unita. 

1447 XVIII. kal. j-ulii Nicolaus Bazone Archipresb. Ecclesiac 



112 
Otbanen., suspensa unione , Episeopus Plovaeen. sedit annos 
vigintinovera. 

1443 Leonardus Sassarensis erat adhuc Episcopus Ecclesiae 
Castren. cum ab Eugenio IV. fuit medietas omnium praeben- 
darum Castren. dioecesis ejusdem Ecclesiae perpetuo unita. 

144*3 XI. kal. jan. Franciscus Prior s. Zeni de Bonarcado 
Arborensis Dioecesis Episcop. Castren. 

.... Thoraas Episcopus Castren. 

His temporibus insignes in Sardinia fuere infrascripti Prae- 
sides. 

1412 Acart De-Mur. Sard. P. R. 

1419 Joannes Corbera Sard. P. R. secundum. 

1429 Bernardus Ruisech, sive Gilbertus Centelles, Olivae 
Comes, Sard. P. R. 

1434 Jacobus Besora Sard. P. R. 
1437 Franciscus Erill Sard. P. R. 

1448 V. id. febr. Nicolaus Anton. De Monte Capra Sard. P. R. 

1450 Galcerandus Mercader Sard. P. R. 

1451 Joffredus Ortaffa Sard. P. R. Galcerando substitutus. 

1455 Jacobus Carroz Comes Quirrae Sard. P. R. 

1456 Jacobus Besala Sard. P. R. 

1416 VII. id. martii Raymundus Zatrilla Logudori Gubernat. 

1435 Joannes Pardus de la Casta Logudori Guber. 
1440 XVI. kal. junii Joannes Flos Logudori Guber. 

1417 Ludovicus de Pontos Guber. Caralis et Gallurae. 

1454 Ludovicus Aragall Guber. Caralis et Gallurae. 

1455 Jacobus Carroz Comes Quirrae et P. R. Gubernator 
Caralis et Gallurae. 

1457 Petrus Besalu P. R. Gubernator Caralis et Gallurae. 

JOANNES II. REX. 

Joannes bujus nominis secundus, Ferdinandi Regis et Eleo- 
norae Alburquerque secundogenilus, Alphonso fratri, qui sine 
legitima prole decessit, in Aragoniae, Sardiniae, Siciliae regnis 
ceterisque principatibus citerioris Hispaniae successit, et sta- 
tim non. aug. ejusdem anni 1458. Joannem Flos qui erat 



TI3 
Logudori gubernator Proregem Sardiniae creavit. Deinde foe- 
dere cum Pirrino Campo Fregoso Genuae Duce percusso , et 
Calvo atque Bonifacio itl poleslatem redactis, insulam omnem 
ope atque interventione Bernardi Villamari totius classis Ducis 
recuperare cogitavit. Montacutani et Anglonenses Sardiniae 
populi a Gilberlo Centella tunc maria sardoa una cum trire- 
mi lustrante defecere , et dc eorum reductione septimo id, 
martii Joannes Prorex egit. 

Anno autem 1459 de mense julii Joannes Margaritinus Eps, 
Elvae, Petrus Pcralta aulae regiae praefectus, Joannes Gal- 
lari vicecancellarius, ct Franciscus Ferrer legati Joannis Regis 
ad Pium II. missi obedientiam pro regno Sardiniae praesti- 
tere : et in fine ejusdem mensis Carolus Vianae Princeps ^ 
ipsius Regis Joannis et Blancae filius primogenitus, ex Sicilia 
in Hispaniam ut palri reconciliaretur profecturus a Sardis vo- 
catus, et de eorum voluntate Perotto Roca praemisso certiora- 
tus Caralim cum omni classe advenit, ubi Arnaldum Rogerium 
de Pallas Patriarcham Alexandrinum et Episcopum Urgellensem 
ad Ecclesiam Montis regalis in Sicilia promotum invenit, et 
summa veneratione ingentique omnium Sardorum laetitia at- 
que apparatu pene regali receptus in Castro, cui Petrus Bellit 
praeerat, de eodem maxime confisus, commoratus est, et de 
mense augusti postquam Jacobus Aragall, tunc Gubernator Ca- 
ralis et Gallurae, donativum ex omnibus insulae populis pro- 
curavit, iusula discessit et Hispaniam petiit. 

Eodem anno Genuensium classis Sardiniae et Corsicae oras 
incursionibus et populationibus vexavit, Rexque omnes Genuen- 
ses et Narbonenses, Corsos ac etiam Sardos oppido Algarii 
eliminari, et ab Algariensium nuptiis coerceri jussit: deinde , 
pactis induciis quinque mensium cum Genuensibus, de regno 
Corsicae compromissum fecit. 

Anno deinde 1460 idib. sept. Rex Joannes conventum apud 
Fragam agens, juraque populis Aragonensibus reddens, insulas 
Sardiniae et Siciliae Aragoniae regno perpetuo conjunxit, et 
incorporavit, praestito jurejurando eas semper copulatas se et 
Reges successores in eorum coronatione deinceps promittere, 
et jurare. 

Hoc eodem anno Pius Papa II. decimo kal. julii , officium 

15 










114 
judicis appellationum pro commodiore oppressorum remedio 
in regno Sardiniae erexit, Joanne de Capdevilla Ecclesiae Al- 
garicnsis Rectore primo Judice creato. 

Eodemque anno Jacobus Aragall habuit Castrum Aquaefridae, 
Siliquae et alia oppida ex venditione Michaelis Otgerii, et op- 
pida Marae Arbareae et Tuilis ex venditione Gerardi de Doni 
Joannis filii , et Gerardi nepotis. 

Eadem tempestate Joannes Rex venalionibus et aucupio de- 
ditu8, falcones Sardos, quos in deliciis habebat, misso Joanuc 
Pardo de la Casta in insulam , consequitur. 

Anno 1461 Carolus Princeps ob varios conatus Joanni Ara- 
goniae Regi conjurationis suspectus custodiae traditur , et 
Iluctuanle ob id tota fere Hispania, omnibusque Sardis Siculis 
et Balearibus tumultuantibus, fuit procerum precibus ex carce- 
ribus liberatus, suaeque libertatis litteras ad Nicolaum Carroz 
Sardiniae Proregem, et Salvatorem Arboreae Marcbionem O- 
ristani , statim scripsit, Princepsque a Cathalanis juratus , et 
gubernaculis Aragoniae atque Principatus Calhaloniae assum- 
ptis, eidem Marchioni remissionem feudi supplicanti concedere 
morte praeventus nequivit: funus autem illius non sine maximo 
moerore et acerbissimo luctu ab Hispaniae populis et Sardis 
omnibus celebratum est, Marineo et Zurita refercntibus. 

Anno 1462, quoniam Barchinonenses a Rege dcfecerant, 
et contra Ferdinandum ejus filium conspiraverant, Jacobus Car- 
roz Comes Quirrae opem auxiliumque ex Sardinia cum sex 
triremibus tulit, et naves quinque in portu Barchinonensi ag- 
gressus expugnavit, Castrumque Ampostae primus ingressus ad 
Principatus recuperationem magnopere profuit, cumque Ugo Ro- 
gerius Comes de Pallas Gerundam, ubi Regina erat, oppugnatum 
venisset , Petrus de Sena ex Vicecomitibus Salluris oriundus , 
Joannes Polla, et Petrus Zapata viri sardi, armis et aliis vir- 
tutibus nobiles , per civitaiis moenia acerrime propugnantes 
hostium tormentis percussi magno Reginae moerore cecide- 
runt, Marineo et Zurita referentibus. 

Anno 1465 septimo kal. nov. ad Synodum provincialem 
Turritanam vocati ab Antonio Cano Archiep. Turritano conve- 
nerunt Sisinnius Episcopus Bisarchiensis, Nicolaus Episcopus 
Emporiensis, Jacobus Episcopus Sorrensis , Petruccius Abbas 



115 

s. Michaelis dc Plano, Joanncs Mannns Archipresb. Sassareh- 
sis, Guantinus de Lima Canon. ct Vicarius Turritanus, Panta- 
leo de Serra Can. Tur., Elias Masala Can. Tur., Gonnarius Pilus 
Can. Tur., Franciscus Cano Reclor dc Sennori, procuralor Epi. 
Plovacen., Joanncs Cossu Can. Tur. et procurator Epi. Castren- 
sis, Joannes Mura Can. et procuralor Episcopi Bosanen. , Ba- 
silius Garabonus Can. Sorren. , Antonius Virde Canon. Empo- 
rien., Antonius de Serra Can. . . . Antonius Tanca Can. Bisarch., 
Nicolaus Prior de Montibus, et Rectores Parochiarum Sassaris 
Angelus Fructuosus, Gonnarius Solinas, Joanncs Corda, Anto- 
nius Serra Can. Plovac. Anlonius Toca Can. Bisarch. Anlonius 
Bode Can. Ampurien. procuratores Ecclesiarum et capitulo- 
rum suorum, ct alii mulli Clerici, qui inter cetera de Judice 
Appellalionum nuper a Pio II. creato agentes illum in Pro- 
'vincia Caralitana a Pio II. institutum habere jurisdictionem , 
non aulem in Turritana declararunt , ut ex manuscriplis ta- 
bulis authenticis constat. 

Anno 1464 IX, kal. julii Pius Papa II. concessit Vicario et 
fratribus Ordinis Minorum gratiam construendi tria seu qua- 
tuor monasteria in Sardinia : et anno 1467 decimo kal. sept, 
Marianus de Cenis atque Ludovicus de Vincentia fratres Ordi- 
nis Minorum de Observanlia adepti sunt Monasterium s. Petri 
de Sirchis, ab antiquis monialibus desertum et Ecclesiae Tur- 
ritanae unitum , ex concessione Archiep. Turritani, ut constat 
ex antiquis monumentis ejusdem Monasterii et Curiae Romanae. 

His temporibus Corsica a Genuensibus Duci Mediolani con- 
cessa, a Thoma Fregoso, teste Augustino Justiniano, occupatur. 
In Sardinia Georgius Otgerius acquirit oppida Perduei et Tui- 
lis a Michaele Otgerio vendita. Caralitani quoque oppidum 
Caputerrae ex venditione Anlonii Castagnani habent, quae po- 
stea ab Eleonora ejus fiiia fuit revocata. 

Anno insuper proximo 1468 Seraphinus Montagnanus emit, 
et adjunxit Piovacae, et aliis quae possidebat , Codrongianura 
superiorem et inferiorem, Bedam et Saccarjam , a Francisco 
Saba : et non. kal. octob. Rex dedit Bosam liberaliter cum 
omni regione Planariae et illius oppidis Suni, Tresnoraghes , 
Magomadas, Sindia, Tinnura, Sagama, Fluxio, Modulo, et re- 
gione Oppiae Joanni Villamari classis Regiae praefecto , qui 



fcuJ 



116 
terra marique multos annos, multosque labores ei impenderat, 
et ad ejus nepotem Bernardum Villamari donata transire vo- 
luit, qui Isabellam filiam atque successorem reliquit, et cum 
Principe Salerni, et Caputatii Comite in matrimonium collo- 
cavit , fuitque Oppiae domina, ut ex Marineo Zurila et aliis 
monumentis constat. 

Eodem anno Jacobus Carroz, Berengarii Carroz et Leonorae 
Manrique filius ab humanis decessit , Violanta filia el succes- 
sore in Comitatu relicta, quae moriens absque liberis haere- 
dem in Comitatu instituit Gulielmum Raymundum Centella Tod- 
de sororissuae filium, illiusque fratres Jacobum et Seraphinum 
Centella natu minores haeredes substituit, ut ex anliquis con- 
stat monumentis. 

Altero anno Andraeas , qui gentis Auriae erat princeps, et 
Baptista , Lucianus , Leonardus, Stephanus, et Branca Auria 
fratres ac Leonelli Auriae filii, Janusque filius Manuelis tutelae 
et patrocinio Ducis Mediolani Francisci Sfortiae , spe recupe- 
randi amissum in Sardinia dominatum. se commisere, eodem 
Zurita referente. 

Anno deinde 1470 Salvator Cubellus Marchio Oristani e 
vita migravit nulla superstite prole, et heredem sibi in Mar- 
chionatu Oristani et Comitatu Gociani testamento reliquit Leo- 
nardum Alagon, Benedictae sororis suae et Artalis Alagon fi- 
lium primogenitum , quem antea successorem delegerat, et 
populis voce praeconis denunciaverat, omnesque regiones Bar- 
barjae Ololai, Mandrelisai, Belvini, et Austis Salvatori Ala- 
gon ipsius Leonardi et Mariae Morilli filio legavit, et alia 
multa Francisco, Joanni, Ludovico et Petro Alagon, nepotibus 
necnon et Marchesae et Sybillae nepotibus , Raymundo Satrillae , 
Violantae, Catharinae et Joanni Ribelle consobrinis suis: alque 
Salvatori, Francisci de Sena filio, donavit legata; quorum exe- 
quutores Antonium Cano Archiep. Turritanum et Domini- 
cum Marras Canonicum Arborensem nominavit, ut ex tabulis 
in Archivio Caralis et Sassaris reconditis constat. 

Eodem anno, mortuo Salvatore Cubello, Leonardus Alagon 
Marchionatum Oristani et Comitatum Gociani injussu Regis 
occupavit; quod Nicolaus Carroz de Arborea Prorex Sardiniae 
moleste ferens, nam ad Regem spectare, et in illis nullum jus 



117 
Leonardum habere asserebat, cum paucis Sardorum et Ara- 
gonensium copiis Sardaram prope Caslrum Monlis rcgalis cou- 
lendit, et in oppido Uras non procul ab Oristano justum 
undique comparavit exercilum, tormenta aenea et globulos 
ferreos orbiculalosque lapides, quibus Leonardi arces oppugna- 
ret , a Petro Pujades Logudori Gubernatore cum triremi Co- 
mitis Quirrae babuit; deinde decimo kal. maii Leonardum 
Alagon cum Sardorum exercitu ct Arboreae signis advenientem 
non procul ab Ecclesia s. Salvatoris ejusdem oppidi Uras 
bello aggreditur. Pugnatum est aliquandiu constanter: tandem 
Nicolaus Prorex a Sardis strenue dimicantibus superatus Sar- 
daram repetit, magno accepto incoromodo; nam, ultra quin- 
quaginta Aragonenses caesos , Antonius Erillus , Galzerandus, 
et Gulielmus Torrellas, aliique multi Caralitani capti fuere 
cum .... fratre Perotto de Castelvi, et . . . . nepote Jo- 
annis Beltrami , atque Antonio Vicecomite Salluris , qui ex 
vulnere in praelio accepto mortuus est, et in Ecclesia s. 
Francisci Oristani sepultus. Leonardus autem hostium spoliis, 
quorum sibi quincuncem ut Reges solent adjudicavit , potitus 
tantum terroris ea victoria inermibus populis injecit, ut re- 
giones omnes partis Montium, partis Valenliae, Montis regalis 
et Marmillae , multaque oppida brevi fuerit consequutus. 

Eodem anno IV. kal. octobris Rex cupiens ad fidem et o- 
bedientiam Leonardum Alagon revocare Lupum Ximenes de 
Urrea Siciliae proregem quatuor triremibus in Sardiniam mi- 
sit, qui cum Leonardo de pace egit, et Marchionatum Ori- 
stani cum Comitatu Gociani in feudum illi concedere ex regio 
rescripto obtulit, si modo centum quinquaginta millia ducato- 
rum solveret in presens, pacatam insulam redderet, et Anto- 
nium Erillum et alios in bello captos cum omnibus regiis 
oppidis statim restitueret. Verum Leonardus fcrocia exultans 
has pacis conditiones jussaque regis aspernalus, benemerenti 
obtemperare noluit, coeptumque bcllum prosequens Castrum 
Montis regalis a Bernardo Monte Bovino cum valido praesidio 
custodilum deditione facile habuit, et Castrum Salluris haud 
magno negotio cepit, Caralimque urbem, ubi Franciscus Ala- 
gon ejus frater, Salvator Guiso^, Raymundus Galcerandus Be- 
sora, et alii plures ejus fautores erant, petere inlendit ; nam 



L 



118 

'm eam jus habere jactabat^ eumque sequebalur Joannes el Lu- 

doyicus Alagon ejus germani fratres legitimi , et Joannes et 

Garcia Alagon fralres spurii , Joannes Ribelies, Leonardus 

Tola, et alii multi Caralitani. Petrus autem Alagon et Ja- 

cobus Aragall a Rege nunquam defecerunt, et propterea Ja- 

*+hr \ cobus Aragall fuit donatus oppidis Guidilis, Frongiae, Sebalzi 

/ superioris et inferioris, Suergii, Palmae, Flumentepidi, Arenae, 

Mattae, Pederucci, Villae-sturbae, Barette, Baicuccu, Parniani, 

^ Vatterrae , quae erant antea Marci de Monte Bovino , nec non 

oppidis Oradulis, Pesi, Garanciani, Soconari, Disirai , Adoi, 

Murcani, Baicannae, Natalis, et Parmianae, quae erant desolata. 

Juvari etiam Leonardus credebatur a Barchinonensibus , et 
Auriensibus Sardinia pulsis, qui Mediolani Ducis palrocinio 
amissum in Sardinia dominatum recuperare sperabant. Itaque 
Joannes Rex anno sequenti 1472, bello Cathalano peracto, et 
Barchinonensibus in obedientiam redactis , ad Sardiniae res 
conversus in principio mensis decembris classem cum equitatu 
peditatuque contra Leonardum Alagon misit, et copias tor- 
mentaque bellica a Ferdinando Rege Neapolis postulavit. 

Verum Leonardus a Ferdinando Rege blanditus, et aliunde 
potentiam Joannis Regis veritus pacem his conditionibus pro- 
curavit, ut Marchionatum Oristani et Comitatum Goceani cum 
omnibus oppidis locis juribus privilegiis praedecessorum Mar- 
chionum , et sinum Orisrani a Capite s. Marci ad Caput Nea- 
polis sibi et successoribus in feudum concederet, et ubique 
voce praeconis enunciaret, suaeque ditionis sacerdotia ad pe- 
titionem suam provideri permitteret, sibi et aliis omnibus suae 
factionis non vitam solum et criminum impunitatem et liberta- 
tem et bonorum possessionem relinqueret, sed et ab jurisdictione 
Proregis, cum eis odio et simultatibus certantis, omnino subdu- 
ceret, Seraphino Montagnano, seu Petro Pujades Logudori gu- 
bernatore judice illis dato, ita tamen ut ipse Leonardus vo- 
catus nonnisi per procuKatorem comparere teneretur. 

Haec foederis pacta fuerunt a Galcerando de Requesen Co- 
mite Triventi et Avellini nomine Leonardi Regi proposita: et 
anno sequenti Ferdinandus Neapolis Rex adeo enixe et stu- 
diose, misso Ludovico Joanne nuncio, ea omnia petiit et roga- 
vit, ut Rex acceptis quadraginta millibus florenorum, paucis- 



119 
quc additis et sublatis, pacem Lconardo dedit, et Marchiona 
tu et Comitatu invcstivit. 

Decimo dcinde kal. novcmbris Galccrandus dc Requesen 
Orislanum veniens mandata Regis attulit, quibus Pctrus Puja- 
des Logudori Gubcrnator parens Lconardum Alagon Marchio» 
nem Oristani et Comitem Goceani omnibus Sassaris Algarii 
et Arboreae populis *palam notumque fecit, reccptis prius 
omnibus arcibus ct oppidis rcgiis, quae anlca Leonardus et 
sui occupavcrat. 

Verum Nicolaus Carroz Comes Quirrae Prorex asserens res 
alienas a Leonardo et suis olim occupatas hucusque non fuisse 
ex praescripto foederis restitutas noluit eum in Marchionem 
et Comilem Carali recipere et praedicare; sed veluti hostem 
e moenibus Caralis cum suis fratribus et filiis inimico et in- 
fenso animo arcuit, bona Francisci Alagon et illius uxoris 
sub sequestro detinuit; quae res principium et seminarium 
novi bcllum et pefhtionis Leonardi Marehionts fuit; nam is 
pacem et fidem regiam a Prorege violatam queritur, et anno 
1474 regnum in factiones dividitur: nam hi Marchioni, iUt 
Proregi favebant: subdili praeterea Marchionis et Proregis 
mutuis odiis exardescunt, et alteri ab altcris infestantur, et 
intercipiuntur: nonnulli etiam, quibus bellum pace gratius e- 
rat, gladio magis, quam honesto lal^ore, victum quaerentes 
discordias inter eos fovebant. 

Itaque anno 1475 in apertum bellum prorripuere , et exer- 
citum quinque millium selectorum militum, duce Nicolao 
Montanaro, contra Proregem foedifragum et acerrimum ho- 
stem usque ad Castrum Caralis Leonardus Marchio misit, et 
urbem oppida et agros crebris invasionibus vexans, Castrum 
Montis-regalis obssdit, et itinera commeatusque interclusit. 

Anno sequenti 1476 Artalis de Alagon ejus natu major, et 
Ludovicus de Alagon, nec non Joannes de Sena Vicecomes 
Salluris coacto exercitu sex millium bellatorum urbem Caralis 
obsident, portum occupant et duas triremes eripiunt, omnia 
incursant caedibusque ruinis et incendiis complent. Petrus 
autem Pujades Logudori Gubernator eos admonet citat et pe- 
cunia multat, cumque nihil proficeret, sed alia multa quoti- 
die dicerent facerent et jactarent, nulloque modo comprimi 



120 
ab eo possent, rem omnem litteris et nunciis Joanni Regi 
aperuit. At Prorex Barcbinonem profectus pluribus verbis et 
lestimoniis palam omnia fecit: quare idib. octobr. 1477 Rex 
Barchinone has tulit sententias contra praedictum Leonardum 
filios et fratres , omnibus prius citatis. 

Jesu Christi nomine, et ejus gloriosissimae matris 
umiliter invocatis etc. 



« Nos Joannes Dei gratia Rex Aragonum etc. Visis diversis 
« informationibus et processibus receptis et factis in insula et 
« Regno Sardiniae tam in civitate Saceris per Gubernatorem 
« capitis de Lugudor, quam in civitate, seu castro Caralis 
« per Viceregem, et Gubernatorem dictae civitatis conlra as- 
« sertum Marchionem Doristany, et Comitem de Goceano a- 
« pud nostram Majestatem delatum de multis criminibus, et 
« delictis, conspirationibus , seditionibus, inobedientiis, rebel- 
« lionibus; et contemptionibus, minis, et opprobriis factis Re- 
« giis Officialibus, illos tam verbis, quam faciis injuriando 
« atrociter. Visa littera citatoria contra dictum Marchionem e- 
« manata. Visis praesentationibus Literarum Regiarum, et Gu- 
« bernatoris dicti Capitis, et requisitionibus diversis, et mandalis, 
« sive praeceptis in scriplis factis dicto Marchioni per Alguatzi- 
« rium dicli Gubernatoris, et responsionibus improperiosis per 
« dictum Marchionem factis, proferendo verba vilia, et scan- 
« dalosa contra dictum Gubernatorem, et contra ejus Assesso- 
« rem, et minando se velle procedere de facto contra Portarium, 
« et Alguatzirium praedictas Literas portantes. Visisque poenis in 
« dictis Literis appositis in magna summa, dictisque poenis per 
« Fisci Procuratorem contra dictum Marchionem accusatis. Visa 
« capitulatione facta inter Majestatem nostram ex una, et di- 
« ctum assertum Marchionem ex altera , et investitura per Ma- 
« jestatem nostram facta eidem Marchioni in vim dictae capi- 
« tulationis, et pactis in dicta investitura contentis. Viso quodam 
« capitulo diclae capitulationis, in quo inter alia dictus assertus 
« Marchio, et fralres, et adhaerentes ei se adstringunt ad resli- 
« tuendum, seu restitui faciendum inlegriter omnes terras, ca- 
« *tra, villas, encontratas , loca, vassallos, et res alias tam 



121 
« mobiles, quam immobiles, quae per ipsum, fratres, ct adhae- 
« renles suos quomodocumquc capta fucrunt, seu occupata,ct 
« quoscumque scrvos arma, artillorias, et alias res, et bona 
« tam mobilia , quam immobilia, et per se moventia tam Re- 
« giae Majcstatis , quam quorumqumque vassallorum suorum , 
« inter quae sit castrum de Montreal, quae speclabilis Vicerex 
« tenere habet pro i/ostra Majestate, et restituantur alia suis 
« dominis, quibus pertinent, singula singulis referendo, quae 
« restitutiones fieri habeant intra spatium sex dierum etc. Visis 
« diversis supplicationibus, et clamoribus factis nostrae Majesla- 
« ti contra dictum assertum Marchionem, quia noluit restituere 
« dicta bona juxta formam capitulationis: et visa informatione 
« recepta jussu, et ex commissione majestatis nostrae per Ber- 
« nardum Sentfores Legum Doctorem , et Assessorem Guberna- 
« toris capitis de Logudor super dictis bonis integriter non 
« restitutis, et super aliis inobedientiis, et insolentiis per di- 
« clum Marchionem factis; per quam quidem informationem 
« detegitur quod dictus Marchio nedum renuebat facere dictara 
« restitutionem integre juxta capitulationem, sed etiam suggere- 
« bat aliis, qui de dictis bonis tenebant, ut non restituerent 
« illa. Detegitur etiam qualiter dictus assertus Marchio dixit a- 
* liquibus: Que ell se poria far Rey de Serdena si s J volia. 
« Ulterius detegitur, et probatur quod dictus Marchio loquendo 
« cum aliquibus dixit haec, vel similia verba: Que lo quete* 
« nb es /*es, que mes te' a esser, e que ell ho ha guanyat, 
« e ho defendra ab la espasa en la ma* contra lo Hey, e 
« contra totes persones , b que lo dit Senor volia destrohir la 
« casa Darborea as fi, que no hi agues dengun defendor de 
■ los Sards, e que pugues tractar aquells com a cativs. Viso 
k quodam processu misso per Gubernatorem capitis de Lugu- 
« dor, in quo constat praedictum assertum Marchionem fuisse 
k requisitum sub poena quinque mille ducatorum bonorum , qua- 
a tenus retineret sibi quemdam vassallum Comitis de Quirra , 
k qui accesserat pro recuperandis certis jumentis ad quamdam 
k villam dicti Marchionis, quae quidem fuerant furata dicto 
« vassallo, et dictus Marchio noluit dictae requisitioni parere. 
« Viso quodam alio processu, in quo apparet qualiter dictus 
« Marchio ex parte dicti Gubernatoris fuit requisitus, ut resll- 

16 



122 
« tueret certos homines vassallos dicti Comitis de Quirra ; qui 
« quidem assertus Marchio nedum duxit in contemplum dictas 
« requisitiones, mandata et poenas in dictis requisitionibus, ad 
« jecta etiam poena fidelitatis , appositas; sed eliam prolulit 
« multa verba nefandissima conlra dictum Gubernalorem, con- 
« tempta eliam poena fidelitatis, propter quod dictus Guberna- 
« tor protulit sententiam contra diclum assertum Marchionem; 
« in qua fuit condemnatus in decem mille libris et ad reslitu- 
« tionem captorum, reservata poena fidelitatis, et aliis poenis, 
« quas declaravit incurrisse. Viso etiam quodam alio proccssu 
« in quo constat dictum Marcbionem fecisse capi, et captos 
« tenuisse, e haver fets metre in galera certos homines vas- 
« sallos Regios, et dicti Comitis, videlicet Naimi Seca Cap de 
« guayta, et alios in processu nominatos. Viso alio processu , 
« in quo constat qualiler Alguatzirius mandato Gubernatoris ac- 
« cessit ad dictum assertum Marcbionem requirendum, ut sol- 
« veret, et liberaret aliquos vassallos, quos tenebat captos per 
« metrels en galera, eos dictus Marcbio, prout Alguatzirius, et 
« alii qui praesentes erant retulerunt, noluit liberare, quinimo 
« verba nefandissima protulit contra Gubernatorem, et ejus As- 
« sessorem, dicendo: Delporchtal adobat de Governador etc. 
« Viso alio processu contra Salvatorem Guiso, qui tenet occu- 
« patam Baroniam de Uruse cum alis, et potenlia dicti as- 
« serti Marcbionis, et fuit lata senlentia super possessorio, 
« et mandatum diclum Comitem restitui in sua possessione : 
« et requisitus dictus Marcbio per Gubernatorem, ut non fa- 
« veret, neque partem faceret cum dicto Salvatore Guiso , 
« ipse respondit talia, vel similia verba: Que pel ventre 
« de Deu ell veuria com entrarien lo Governador , ni Al- 
« guazir: ct finaliter dictus Gubernator habuit illuc accedere: 
« et homines, qui erant ibi congregati, dixerunt sibi: Que 
« lu Marques los havia manat que stiguiessen a comanda- 
« ment de Mossen Guiso, e que ells volien morir ab ell, 
« et dictus Gui60 dixit; que ell volia morir ab la espasa en 
« la ma* , e que aixi ho defensaria. Visis aliquibus testibus, 
« qui in alia informatione deposuerunt, ex quorum dictis 
« constat qualiter vassalli dicti Marchionis congregati in co- 
« mitiva de Nicolao de Montanaro Capitaneo, seu Procuratore 



123 

« tlicli Marchionis cum maximo vilipcndio clamantcs diccbat 

« lalia, vcl similia vcrba: Arborca vaja suso, e Aragona, 

« uaja a jusso donant del pcu per terra ctc. Constat ctiam 

« ex eadcm informatione qualitcr dictus assertus Marchio 

« contra capitulum dictac capitulationis rcceptavit bomines de 

« Partemontis, ct de Monregal, el de Partivalenca, et alio- 

« rum locorum prohibitorum pcr dictam capitulationem , si- 

« gnanter Lorenso Magre, Salvador Mata, Joan Capani , 

« et plures alios Caporales, et Prlncipales dictae contentionis, 

« et inobedientiae: ct ulterius tenebat dictus Marchio impe- 

« ditos passus, porque los correus, c havisos, que per via 

« de Sacer venian per el Visrey nb poguessen passar, per- 

« que fossen levades les letres als qui passassen. Visa qua- 

« dam informatione recepta per dictum Gubernatorem de 

« insullibus factis contra Algualzirium Gubernatoris, qui dicti 

« Gubernatoris mandato, et cum literis Regiis ibat ad locum 

« de Marmilla, et in via publica fuit per certos vassallos 

« dicti Marchionis, qui ibi stabant, insidiis invasus, taliter 

« quod, nisi Deo sibi favente, et quia tenebat equum animo- 

« sum, quo mediante evasit a furore dictorum insultantium , 

« eum forte occidissent, et de facto ceperunt quemdam , 

« quem dictus Alguatzirius pro dirigendo eum in via secum 

« deferebat. Visa alia informatione recepta super aliquibus 

« articulis oblatis per Fisci Procuratorem coram Vicerege 

« dictae insulae, seu Regni Sardiniae contra dictum assertum 

« Marchionem, et aliquos suos adhaerentes, inter quos fue- 

« runt Artaldus Dalago filius dicti Marchionis, et tres fiatres 

« dicti Marchionis, Vicecomes de Sentluri, et alii ex eo quia 

« non obstante quod praenominali Barones, et mililes tam 

« per pragmaticas sanctiones, quam per certa capitula inita 

« inter ipsos Barones, et milites, et Dominum Bcgem, ncc 

« non etiam per pacta, et convcntiones fcudales , debeant 

« cessare ab omnibus con^regationibus, nisi in illis sit prae- 

« sens Vicerex, et Gubernalor, et ctiam Regius Procurator : 

« tum et per Regias provisiones prohibitum sit diclo Marchio- 

« ni, filiis, et fratribus ne acccdant, neque intrent in ali- 

« quibus locis Regiis dicti Rcgni , prohibitumque sit ne in 

« locis Regiis proclamari valcat Arborea; dictis autem pro- 



124 

« hibitionibus non obstantibus, constet per informationem 

« receplam quod dictus Artaldus Dalago, et tres fratres dicti 

« Marchionis , Vicecomes de Sentluri, congregato magno e- 

« xercitu quatuor, vel quinque millium vassallorum Sardorura 

« cum diversis generibus armorum obsederunt civitatem Cal- 

« laris, devastando arbores, et panes, et alia Hgna fructifera, 

« quae erant in territorio, et terminis diccae civitatis, mo- 

« ventes insultum contra Regios Officiales, et juratos dictae 

« civitatis, et laborantes pro posse ad intrandum castrum 

« Regale civitatis, destruendo etiam et vastando aliqua loca 

« Regia, raupes, supellectilia, et omnia mobilia inventa usque 

« ad ornamenta Ecclesiae inclusive, rapiendo, et secum a- 

« sportando portam , et pallissatam civitatis, quae sub Regia 

« protectione sunt, frangendo et duas triremes, sive galeras 

« guidatas in dicto portu, ab eodem portu extrahendo, cri- 

« men laesae Majestatis in primo capite, et rebellionis, com- 

« mitendo ex eo quia cum gentibus coadunatis resistant cum 

« armis Regiis Officialibus, et volunt loca Regia , et praeci- 

« pue civilatem Callaris , in qua consistit status totius ipsius 

« Regni, tyrannice occupare. Viso alio processu citationis fa- 

« ctae Marchioni, et praesentalionis eidem factae per Alguat- 

« zirium Gubernatoris, et verbis contumeliosis prolalis dicto 

« Alguatzirium contra ipsum Gubernatorem, dicendo talia, 

« vel similia verba: Ferge de Deu! quines tacanyeries son 

« acquesles vostres, e de Mossen Pujades? et dictus Alguat- 

« zirius nollet dare copiam dicto Marchioni, dicens, quod 

« non habebat talem commissionem , sed contentarelur, ut 

« sibi legeretur dicta litera citatoria in presentia de don Ar- 

« tal filii sui, praedictus Marchio cum maxima violentia fecit 

« eripi literam citatoriam a manu dicti Alguatzirii, dicendo: 

« Per lo cul de Deu vos altres men dareu copia encara 

« que non vullau. Visa quadam litera dicti Marchionis dire- 

« cta cuidam suo familiari in villa Alguerii , scribendo sibi , 

« ut ostenderet dictam literam Michaeli Prats Vicario dictae 

« Villae, et quod dictam lileram haberet pro sua, suggerendo 

« ipsi Vicario, ut attenderet ad privilegia, et quod Guber- 

« nator non debebat recipi ut Offieialis, altenlo quod reces- 

« serat per mare, el non defferebat novam commissioncm 



125 

t» Regiam, et quod melius crat sibi: Quc ara pot esser Se- 

• Nor que seria esclau: riicendo eliam sibi quod loqueretur 

« cum quodam alio vocato Cochi, quod dietus Mossen Puja- 

« des non acceptaretur pro Gubernalore, e que y fes tota 

« punta , que fer y pogues. Visa quadam praesentatione cu- 

« jusdam Literae Rcgiae facla dicto Marcbioni, et aliis Ba- 

« ronibus, que nengun aploc nb fes de gent, ni moviments 

« alguns , et responsione, ac aliquibus verbis dictis per di- 

« ctum Marchionem Portario, qui literam praesentaverat. Vi- 

« sa quadam alia litera missa Majestati nostrae per dictum 

« Marchionem. Visa quadam Regia litera, sive Provisione 

« directa dicto Marchioni, cum qua fuit eidem injunctum sub 

« poena fidelilatis, et decem millium florenorum auri, qua- 

« lenus non obstantibus quibusvis literis eidem faotis per Re- 

« gium Thesaurarium generalem, et per Conservatorem Sici- 

« liae, aut alios quoscumque Officiales nostros traderet in 

« posse dicti Bernardi Sentfores Assessoris Nicolaum Monta- 

« naro: qui pro dicto Marchione fuerat Capitaneus quatuor, 

« vel quinque miilium rebellium, et currebat usque ad portas 

« castri de Caller; et licet, praesentata dicta litera praedicto 

« Marchioni, praedictus Marchio respondisset, quod dictus 

« Montanaro fugerat cum quinque aliis captis a captione , 

« tamen , prout constat per informalionem inde receptam , 

« praediclus Montanaro non fugit; imo dictus Marchio eum 

« detinuit, et nescitur quornodo in domo dicti Marchionis o- 

« biit, et a rebus fuit humanis exemptus. Visa quadam in- 

« forraatione in hac praesenti civitate mandato nostrae Ma- 

« jestatis recepta, per quam constat praedictum Leonardum 

« assertum Marchionem contra Regias pragmaticas editas ob 

« salutern totius Regni , et sub poena amissionis feudorum , 

« disponentes ne aliqui Barones dicti Regni prohibeanl exitus 

« victualium ab eorum Baroniis pro portandis ad civitates, et 

« villas Regias dicti Regni, ipse vero Leonardus assertus Mar- 

« chio, dictis pragmaticis non ohstantihus, et in contemptum 

« ipsarum, et poenarum in eisdem appositarum , prohibuit 

« carnes, sive bestiaria vendi regnicolis Regalibus, sive ha- 

« bitatoribus civitatis Callaris, et aliis Regiis vassallis, et e- 

« tiam per eamdem informationem constat dictum assertum 



126 
« Marchionem multa nefanda verba protulisse contra dictum 
a Gubernatorem , et etiam contra nostram Majestatem, et do- 
« minationem, quam habemus in dicto Regno, dixisse haec , 
« vel similia verba in efFectu: Que ell renegare cle si; que 
« ell si V annujaren faria que los, qui vendrien, dirien 
« aci ere Sardenja? Visis aliis videndis, consideratis consi- 
« derandis, Deum prae oculis habentes, sacrosanctis Evange- 
« liis coram Majestate nostra positis , illisque reverenter in- 
« spectis, ut de Dei vultu nostrurn procedat judicium, et 
« oculi mentis nostrae cernere valeant aequitatem, pronun- 
« tiamus, sententiamus, et declaramus in hunc qui sequitur 
« modum. 

« Quia per informationes praenarratas , et per testes plu- 

« res numero in eisdem contentos, et alios clarissime constat 

« Majestati nostrae de inobedientiis, et rebellionibus factis 

« per dictum Marchionem nedum contra Officiales nostros , 

« sed etiam quia contra nostrum honorem, et fidelitatem, et 

« contra noslram, Regnique nostri prosperitatem continue , 

« et notorie machinatus est : constat etiam ne dum ipsum as- 

« sertum Marchionem, sed etiam filios, et fratres suos con- 

« spirationes multas , seditiones, et illicitas congregationes 

« suorum vassallorum, et aliorum secum adhaerentium contra 

« Regias pragmaticas, contra vassallos, terrasque Regias fe- 

« cisse: constatque dictum assertum Marchionem multas ino- 

« bedientias Praesidi , et Gubernatori capitis de Logudor , 

« suisque Officialibus fecisse, multasque resistentias, et male- 

« dicta, verbaque nefandissima contra ipsum pro his, quae 

« ad officium spectabant, protulisse, minasque, et diversos 

« terrores contra suos Officiales , qui cum Literis Regiis , et 

« aliis mandatis dicti Gubernatoris accedebant intulisse. Con- 

« statque dictum assertum Marchionem auctoritatem praestasse 

« Vicecomiti de Sentluri ad defendendum inobedientiam con- 

« tra Viceregem, et alios Regios Officiales: constatque ipsum 

« assertum Marchionem post veniam obtentam a nostra Regia 

« Majestate, et capilulationem nobiscum factam, et juratam 

« contra dictam capitulationem fecisse, et non servasse Ma- 

« jestati nostrae pollicita , et conventa , ac ctiam jurata. 

« Constftt etiam praedictum Nicolaum Montanaro cum exercitu 



127 

« qualuor, vcl quinquc millium vassallorum dieti Marchiunis, 

« ci aliorum suurum adbaerentium contra noslros Regios vas- 

« sallos, ct conlra villas, ct civilatcm noslram Callaris man~ 

« dalo, ct jussu dicli Marchionis, ivissc, ct muita damna 

« lcrris, locis, ct vassallis Rcgiis intulissc. Constat ctiam di- 

« ctum asscrium Marchiunem mandassc Arlaldo filio suo, et 

« aliis suis adherenlibus, et vassallis, ut cum magno exercitu 

« quinquc, vcl scx millium ircnt , prout de facto iverunt ad 

« obscdcndum, et dcvastandum civitatem Callaris , terrasque, 

« ct villas Regias vicinas dictae civitatis, et mullas villas, et 

« loca Regia dcvaslaverunt, ct destruxerunt raupas, iocalia , 

« aliaque bona mobilia, et supcllectilia domorum, et ctiam 

« aedes sacras per violentiam, rumpendo res ipsaium Eccle- 

« siarum hosliliter, secum adduxerunt, et asportarunt et duas 

« trircmes guidatas, et assicuratas in porlu Callaris per Gu- 

« bernaturem, et juratos dictae civitatis a dicto portu cum 

« armorum impetu extrahendo, et secum per vim, et violen- 

« liam deferendo, non obstante quod per Ofliciales Regios , 

« et juratos dictae civitatis fuissent requisiti ex parle nostrae 

« Majestalis, ut recederent, et ne tanta damna terris, et vas- 

« sallis Regiis inferrent, ofterentes idoneam dare cautionem , 

« quod dictas triremes, sive galeras, et homines, qui in ipsis 

« erant, ponerent in pusse nostrae Majestatis. Constat etiam 

« per literam manu propria dicti Marchionis subscriptam, 

« cum qua suggerebat Vicario Alguerii, et cuidam alio que 
« fessen punta que lo Governador nb ejitras, e que ara 

« podia esser Senyor etc. Et constat etiam dictum Marchio- 

« nem contra Regias pragmalicas inhibuisse, et vetasse ne 

« victualia suarum terrarum deferrentur ad civitatem Callaris, 

« in quibus quidem pragmaticis contra Barones tales inhibi- 

« tiones facientes apposita est poena amissionis feudorum. Ob 

« quod dubium non est pracdictum assertum Marchionem 

« junctis poenis fidelitatis eis in diversis praeceptis impositis, 

« quas iucurrerunt, tamquam hostem publicum nostri Regni 

« debere tractari, ipsumque, filios suos, fratres, et alios suos 

« adhaercntes, sicut praedicitur, nutorie rebelles, hostes , et 

« perduelles, crimen Iaesae Majestatis in primo capite , et 
« alia gravia crimina commisisse, ob quod secundum scripta 



128 
« approbatorum Doctorum tales, et similes puniri debere, et 
« castigari tali poena, quod nulla alia major dari possit, 
« permaxime in tam geminalis, et reiteratis criminibus, quae 
« jam gentibus in exemplum perniciosius transire possent , 
« attenta etiam contumacia praedictorum, qui legitime cilati 
« comparere coram nostra Majestate renuerunt ». 

« Pro tanto cum hac nostra presenti sententia, et juxta 
« nostri sacri Consilii deliberationem, pronuntiamus, sententia- 
« mus, et declaramus praedictum Leonardum assertum Mar- 
« chionem, filios, et fratres suos fore, et esse hostes nostri , 
« et rebelles, et perduelles nostrae Majestatis, et per conse- 
« quens ipsos ad mortem naturalem condemnamus, et tam 
« dictum Marchionatum, quam etiam comitatum de Goceano, 
« et omnia alia loca, castra , et feuda ubique infra nostram 
« ditionem sita, mobilia, et immobilia, quae essent dictorum 
« Leonardi asserti Marchionis, filiorum, et fratrum suorum , 
« quorum bonorum omnium dominio eos occasione praedicta 
« indignos facimus, Nobis, et seu nostri Fisci aerariis confi- 
« scamus, aggregamus, et incorporamus sic quod eorum po- 
« steritati prodesse non possint. Decernimus etiam, provide- 
« mus, et mandamus, quod diclus Leonardo, filii, et fratres, 
« qui per contumaciam absentes sunt, per omnes Officiales 
« nostros, ac alios fideles vassallos ubique sciantur, et inve- 
« nianlur infra Regna nostra persequi , et insequi habeant ; 
« taliter ut vivi vel mortui ad manus curiae habeantur: adeo 
« ut publice eorum grassantibus demeritis, ea, quae gesse- 
« runt, luant, et aliis transeant in exemplum ». 

« Lata, et publicata fuit hujusmodi sententia per nos etc. 
« die 15 Octobris 1477 ». 

Signum %< Joannis Dei gratia Regis Aragonum etc. qui 
hanc sententiam tulimus, eidemque sigillum nostrum opponi 
jussimus in pendenti. 

Christi nomine invocato 

Nos Joannes Dei gratia Rex Aragonum etc. 
« Visa quadam informatione recepta contra Leonardum 
« assertum Marchionem Oristani et Comitem Goceani, filios , 



129 
« ct fiahcs suos, Joannem De-Scna Vicecomitem Sentluris et 
« nonnnllos alios super nonnullis conspirationibus, seditioni- 
« bus , rebellionibus, hoslilitatibus , inobedientiis , et aliis 
« delictis per cos commissis, ct signanter super obsidione si- 
« tio et oppu^natione conlra civitatem nostram Caralis , por- 
« tum assccuratum , et palissatam ejusdem, cum numeroso quin- 
« que vcl sex millium vassallorum dictorum, asserti Marchionis, 
« filiorum et fratrum, ct Vicecomitis, contra Viceregem Officiales 
« Rcgios et alios Regni Officiales ibidem commorantes , ex- 
« trahendo a dicto portu, seu palissata, duas triremes assecu- 
« ratas pcr Officiales Regios et Juralos dictae civitatis , ultra 
« salvamguardiam regiam , sujper qua est dictus portus, et 
« omnes naves et alia vasa maritima quae fuerant intra di* 
« ctum portum ». 

« Et visis invasionibus factis per praedictos contra aliqua 
« loca regia, et regios vassallos in dicta informatione desi- 
« gnatos, et depopulatione^ dictorum locorum, secum hostiliter 
« asporlando bona et supellectilia multa vassallorum et loco- 
« rum regiorum usque ad fractionem Ecclesiae et auferendo 
« et rapiendo res sacras ». 

« Visis pragmaticis regni et capitulis brachii militariis, in 
« quibus est specialiter dispositum quod Barones dicti Regni 
« debent cessare ab omnibus congregationibus, nisi in illis 
« interveniat Vicerex, Gubcrnator, et Regius Procurator ». 

« Visa citatione facta praedicto Vicecomiti de Sentluri ex 
« parte nostrae Majestatis , et praescntatione illius sibi facta : 
« visis aliis videndis, et consideralis considerandis, Deum 
« prae oculis habendo, et sacrosantis Evangeliis coram nobis 
« positis ac reverenter inspcctis, ut de Dei vultu rectum pro- 
« cedat judicium, et oculi mentis nostrae cernere valeant ae- 
« quitatem, ad hanc procedimus proferendam sententiam , 
« prout sequilur ». 

« Et quia per processum et informationem praenarratam 
« satis consiat Majestati nostrae dictum Vicecomitem commi- 
« sisse crimen laesae Majestatis in primo capite, fuisseque 
« hostem publicum et perduellem, attenta maxime contuma- 
« cia in non comparendo coram nostra Majestate, dubium 
« non est tractari debere ut notorium inimicum atque hostem,* 

17 



130 
<* propterea cum hac nostra praesenti sententia condemnamus 
« dietum Vicecomitem perduellem et hostem ad mortem na- 
« turalem et bonorum omnium confiscationem, prout de prae- 
« senli Vicecomitatum castra loca et feuda quae ubique 
« possidet nobis seu sacris nostris aerariis confiscamus ». 

Marchio interea bellum Sardiniae contra Dalmatium Carroz 
Comitem Quirrae, Propraesidem a Nicolao patre in insula re- 
lictum, acerrime prosequitur^ et Caralitanos urget magnisque 
Jncommodis premit: Joannes etiam Vicecomes Salluris, et Ar- 
talis Alagon, et Besaldus , Quirrae Comitatum et omnes alias 
Proregis regiones longe lateque populantur. Quare Gulielmus 
Peralta, et Gulielmus Pujades cum triremi Comitis Cardonae 
Caralitanorum auxilio venere, et Joannes Rex, statim promul- 
gata sententia , navem Olivariam dictam munire fecit , et Ni- 
colaum Proregem cum quinquaginta foriissimis lanceariis et 
ducentis slrenuis pedilibus in Sardiniam misit; alias insuper 
naves per Ludovicum Peixum cum copiis in Sardiniam tradu- 
cendis parari, et Joannem Raymundum Flocum Comitem Car- 
donae cum Siciliae equitatu atque peditatu, Joannemque Vil- 
lamari cum omni classe praeslo in Sardinia esse contra Mar- 
chionem , jussit* 

Ceterum Ferdinandus Rex Castellae difficile et importunum 
bellum a palre ejus Joanne contra Marchionem hoc tempore 
susceptum judicabat, quando Rex Neapolis et Dux Calabriae 
eidem favere videbantur, et juvari poterat a Genuensibus, et 
Duce Mediolani, qui Sardiniae Regnum semper affectaverant, 
et copias maximas in Corsica ea tempestate haberent, tutius- 
que fore suadebat Marchionis et Proregis controversias jusso 
uiroque ab armis discedere compromissariis interpositis com- 
ponere, quod Marchio et Vicecomes Salluris maxime cupie- 
bant, multisque Iiteris Regi Castellae significarunt. Joannes 
tamen in sententia prolata et suscepto consilio permansit , et 
rebus suis praecavens inducias cum Genuensibus, Duce Medio- 
lani, et Rege Neapolis inivit* 

Ea tempestate saeviente peste in urbe Sassaris decem et 
octo miilia hominum, teste Zurita, absumpta sunt, et oppidum 
Algarii eodem morbo afflictum, Antoniusque Leda a Rege 
laudatur, qui a tuteSa Algarii nunquam discessit ; eodeui 



131 
temporc Ambrosius Langascu* a Duce Mediolani i?i Corsieam 
missus, Thomnm Fregosum ex iusula delurbavit, ct Piagallarn 
obsessam deditione cepit , Aug. Justinian. referentc. 

Anno deinde 14'/ 8 Artalis Alagon et Joannes de Sena Vi- 
cecomes regionem Capitis Logudori cum exercitu ingresst 
populos incursionibus et populationibus vexarunt, omnes ad 
praestandum Marcbioni hdelitatis juramentum compellendo. 
Curn autem castrum et oppidum Ardarae cum duobus millibus 
et quingcntis strenuis militibus oppugnare coepissent V* kal. 
febr. oppidanis viriliter repugnantibus in oppidum Mores se- 
cessere, ubi a Sassarensium copiis; duce Angelo Marongio , 
cujus ea eranl oppida, streniie ingressis gravi praelio superati 
et in fugam versi fuere centum ex illis caesis el quingentis 
captis. 

Ex clade acepta Artalis Alagon et Vicecomes cum reliquo 
exercitu ad Comitalum Gociani confugiunt, et Sassarenses eos 
insequuti Boonum atque alia tria oppida capiunt excurruntque 
omnia usque ad castrum Gociani agros longe lateque popin 
lantes. Inde victoria laeti Sassarim revertuntur, quia Marchio- 
nem cum valido equitum peditumque exercitu advenlare sen- 
serant. 

Eo tempore Nicolaus Carroz Sardiniae Prorex in Capite Ca- 
ralis bello necessaria contra Marchionern comparavit, et Si- 
culi, inito a Comite Cardona eorum- prorege conventu, exerci- 
tum ex Sicilia , duce Comite Sigismundo de Luna , Proregis 
Sardiniae auxilio transmisere, et viginti quinque millia floreno- 
rum eo bello impendere decreverunt, praemisso prius in Sar- 
diniam eodem Comite Cardona , qui rem omnem scrutaretur. 
Miserunt statim Panormitanas copias, quibus duce Comite de 
Prades, Lapola et Castrum Caralis munita fuere , et navem 
commeatu onustam quo Algarium levaretur , cujus cives jam 
aliquot diebus solis herbis vescebantur. Praelerea Rex Neapo-% 
lilanorum navem cum copiis et tormentis aeneis ad Proregem 
in Sardiniam misit. Cornes autem de Cardona et Joannes 
Villamari cum omni classe Caralim de mense aprilis sunt 
profecti , ubi litteras Marchionis colloquia petentis accepere , 
qui de sua fidelitale, de rebus Sardois pacandis, et pace corrir 
ponenda agere cum eis, et mandata Regis Castellae referre 



132 

volebat. Multi ettam procurabant Joannem de Sena Viceco- 
tnitem Salluris et Besaldum ducem strenuum ad hanc gratiam 
Regis eorum opera reducere; quae tamen Nicolaus Prorex , 
cui gratum erat bellum , permittere nolens, statim re infecta 
Comitem Cardona, et Villamari in Siciliam dimisit, pecu- 
tiias tantum a Siculis petens, quibus Sardos mililes conducere 
pOssetj quos in eo bello Siculis et omnibus aliis, qui aeri 
Safdoo non erant assueti, praeferebat. 

Eodem anno IV. id. maii septingenti strenui milites Sassa- 
renses duce Angelo Marongio , urbe egressi cum aliis copiis 
Nicolai Carroz et Petri Pujades prius Gocianum, mox Macu- 
melim versusj ubi Marchio cum exercitu erat, ire contendunt, 
oppidaque Dualchis et Nuracucumis praesidio Marchionis mu- 
nita invadunt vi capiunt et diripiunt, quod ubi Marchio re- 
scivit ab bellum se ex tempore accinxit, et conlra advenientes 
hostes XIV. kal. julii exercitum in apertum campum eduxit , 
iibi ardentibus utrimque animis pugnae multa mora est facta. 
Primo concursu Arborenses superiores esse visi , postremo in- 
cumbentibus acriter Sassarensibus moti loco magnam cladem 
accepere: Artalis enim Alagon, Lemus et alii equites pedi- 
tesque mulli occisi, mulli capti fuere, ceteris ad fugam versis. 
Prorex parta victoria castrum Macumelis deditione die sequenti 
habuit, et reseratis patentibusque januis clarissimo cum trium- 
pho Oristanum ingreditur, eo die, quo SS. Corporis Christi 
festivitas fiebat, castrisque Gociani Salluris et aliis regionibus 
Marchionis et Vicecomitis brevi potiti Sassarenses, deinde 
Angelo Marongio eorum duce, et Petro Pujades Gubernatore 
spoliis opimis ditati in patriam se retulere victoriam omnibus 
rebus, quibus effusa laetitia significari solet , celebrantes, et 
in castri Sassaris custodia posuerunt Michaelem et alium fi- 
lium Marchionis spurium 9 totidemque spurias , ct alios plurcs 
in bello captos. Prorex etiam dispositis ubique praesidiis ma- 
gna alacritate Caralim proficiscitur , ubi post paucos dies 
maximum in luctum incidit; nam gravi morbo correptum fi- 
lium Dalmatium Comitem Quirrae vehementer aegrotantem 
amisit, et quidem malefica arte cujusdam vencficae mulieris, 
quae dicebatur inducta a Vicccomilissa Salluris, Autonio Eril- 
lo, et aliis multis proptcrea custodiae mancipalis. 



133 

Marchio vcro Orislani ejusquc duo filii supcrstilcs tresque 
Fratrcs ct Vicecomcs Salluris Fuga salutcm quacrcutes cymbam 
in Iittorc Bosac repcrlam iugrcssi cursum Genuam versus di- 
rigunt , scd ab una ex triremibus classis Villamari, duce Sa- 
ragatta , intercepti Panormum prius ad Joannem Villamari , 
cujus ca triremis erat , deinde in Hrspaniam ad Regem cum 
omni classe deducuntur, et in Xativae castellum detrusi sunt. 
llie quanta lctilia Rex perfrueretur, quibus gaudiis nobiles 
cxultarcnt, quantaque voluptate Hispani omncs baccbarentur , 
referre non est instituti operis: nunc tandem ex Sardinia 
centum quadraginta annos a decessoribus innumeris praeliis 
oppugnata victoriam partam, et bellum centum annis cum 
Arborensibus gestum aliquando finitum , insulamque pacatam 
et a tyrannis Iiberatam esse quisque intelligebat. Itaquc Rex Mar- 
cbionatum Orlstani, et Comitaturn Gociani regno Arap,oniae per- 
petuo copulavit, eorum titulis sibi et successoribus ascitis, 
ct possessione ex Juris praescripto de mense augusto, misso 
Joanne Lupo Gurrea, capta, quo tempore Raymundus Ruisech , 
Franciscus Gilbertus Centellas dictus, dotem Catharinae sororis 
suae absque prole defunctae ex Marehionatu, Comitalu et ce- 
teris locis haereditariis Salvatoris Marebionis illius viri, repctiit. 

Rogatus deinde Rex a multis Autonium et Joannem Alagon, 
Leonardi filios cum eormn palruis Joanne et Ludovico de A- 
lagon ex carceribus Xativae liberos dimisit, ita lamen ut ab 
Aragoniae regno non recederent, Leonardum vero et Joan- 
nem de Sena nunquam custodia Xativae liberare voluit. 

Tandem Rex ipse IV. kal. febr. anno 1479 senio confectus 
decessit Barcbinone oclogesimo secundo aetatis anno et apud 
Populetum tumulatus anno sui regni vigesimo. Eadem tempe- 
slate obiit etiam Nicolaus Carroz Prorex: et Leonardus \lagon 
eorum audita morte signa letitiae dedit, barbamque sibi abra- 
dere fecit, spem recuperandi Marchionatus frustra nactus; nam 
in arctissima custodia semper stetit, et angustiae carceris im-. 
patiens brevi tempore vitam finivit, et curn ipso Joannes de 
Sena. 

His Joannis Regis temporibus infrascripti Praesules floruere. 

Anno 1461 non. sept. Franciscus ex Epo. Segobiensi Ar- 
chiepiscopus Caralitauus sedit annos sex : deindc translatus 



m 

ad Ecclesiam Majoricensem: fuit in Romana Curia Rq;ii, Orator. 

1467 idib. febr. Ludovicus Can. Jacensis in Aragonia crea- 
tus Archiep. Caralitanus sedit annos quatuor et obiit. 

1472 Ludovicus Nicosiae Eps. ad Ecclesiam Caral. transla- 
tus non cepit iliius possessionem, sed eodem anno fuit ad 
Ecclesiam Anglonen. translatus. 

1472 id. febr. Gabriel B. Mariae De-Verola Tarasconen. 
Dioec. creatus Archiep. Caral. sedit annos duodecim et obiit. 

1479 XIV. kal. febr. Berengarius De Jos Decanus Ecclesiae 
Barchinonensis creatus Archiep. Turritanus ; cujus tempore 
fuit Archipresbyter Joannes Mannus. 

1460 Franciscus Arnati Archiep. Arborens. 

1470 Joannes Cani Archiep. Arboren. 

1459 VIII. kal. nov. Leonardus Abbas s. Michaelis de Sal- 
venero Plovacen. Dioeces. Eps. Castren. 

1470 Laurentius .... Eps. Castren. 

1469 VH. id. oct. Nicolaus de Campo Canon. Emporien. 
creatus Eps. Emporien. sedit annos unum supra viginti. 

1471 XIV. kal. febr. Jacobus Pogius Decretorum Doctor 
creatus Eps. Sorren. sedit annos quadraginta quatuor et o- 
biit, sepultusqne fuit in sacello s. Salvatoris Ecclesiae metro- 
politanae, qnam ipse condidit, et per ejus obitum unio sortita 
est effectum. 

1464 V. id. jan. Joannes De-La-Bona Canon. Calagurritanus 
creatus Eps. Usellen. sedit annos viginti. 

1459 Joannes .... Eps. s. Justae qui fecit synodales consti- 
tuliones. 

1465 Petrus .... Eps. s. Justae. 

1467 XV 7 . kal. aprilis Joannes Abbas Monaslerii s. Mariae 
de Rota Caesaraugustanae Dioecesis creatus Eps. s. Justae 
sedit annos novem. 

1476 id. martii Franciscus Archipres. Arborensis creatus 
JEps. s. Justae sedit annos quatordecim. 

1467 V. id. maii Gregorius Pinna Ord. Camaldulensis crea- 
tus Eps. Galtellinen. sedit annum unum supra viginli. 

1459 Bernardus Frasso creatus Eps. Bosanen. 

1471 XIV. kal. jul. Joannes de Salvis aureis Ord. fratrum 
minorum Eps. Othanen. translalus ad Ecclesiam Bosanen. sedit 
anno« quatordecim. 



135 
Eod. an. Antonius Melis crealus Eps. Othanen. sedit annos 

quatuor. 

1476 idib. sept. Hieronymus de Setgi Ord. fratr. minor. 

magister in Theologia creatus Eps. Othanen. sedit annos sex. 
Eod. an. XIV. kal. sept. Joannes Pellis Eps. Terralben. 

sedit annos novcm. 

1476 V. id. mart* Basilius Gambone ex Canon. Sorren. 
Eps. Plovacen. 

Eod. an. non. julii Ludovicus s. Crucis Magister in Theol. 
Ord. fralr. Minor. creatus Eps. Bisarchien. sedit annos novem 
et obiit. 

Eod. an. IV. kal. apr. Petrus Pilares Ord. fratr. Min. et 
Theol. professor Eps. Dolien. creatus , sedit annos octo , et 
tran.slatus fuit ad Ecclesiam Caralitanam. 

Praesides autem insignes eo tempore fuerunt. 

Anno 1459 Joannes de Flos P. R. Sard. et Cors. et Guber. 
Logudori, Caralis et Gallurae. 

1460 Nicolaus Carroz de Arborea Sard. et Cors. P. R. 

1477 Dalmatius Carroz Comes Ouirrae Propraeses Sardiniae 
absente Nicolao ejus patre. 

1459 Raymundus Satrilla Pro-Gubernalor Logudori. 

1461 Anlonius de Sena Caesaraugustanus Gubern. Log. 
1464 Petrus Pujades Gubern. Logudori. 

1458 Jacobus Aragall Gubernator Caralis et Gallurae. 



FERDINANDUS II. REX. 

Ferdinandus cognomento catholicus Joahnis Aragoniae et 
Sardiniae Regis unicus filius ex Joanna Ludovici Almiranlis Ca- 
stellae filia procreatus, qui Isabcllam Castellae regis filiam duxit 
uxorem, et mortuo Henrico Hispaniae ulterioris rex eftectus re- 
gnum etiam Aragoniae et Siciliae, patre defuncto, inivit, et statim 
suscepto diademate de mense februarii an. 1479 animum co- 
gnitionemque applicuit in recuperandam Corsicam, quam Sardo- 
rum auxilio et Comitis Cinercae favore facile debellare «pe- 
rabat. Quapropter expeditionem magno cum apparalu assumpsit, 
instruclisque triremibus Joanni Villamari mandavit, ut ex- 



136 
pulsis ex Sardinia atque exfurbatis omnibus Corsis, Bonifacia- 
nis praesertim civibus, qui rem pecu0ariam in Gallura facie- 
bant , Cinercae Comitem in Corsica alloqucretur , nobiUum 
favorem sollicitaret. Sed dum profectionem Joannes parat 
fato concessit , Bernardo Villamai i in urbe Bosae et omni 
hereditate successore relicto, quem Rex classi praefecit, et 
Ximenem Perez Escriva De-Romani Proregem in Sardiniam 
cum Joanne Sunierio misit de mense martio ab expeditione 
Corsicana supersedens , Lusitanis sibi rebellantibus, et ad Al- 
phonsum Galliciae Regem deficientibus. 

Eodem anno Angelus Marongius Sassaris Capitaneus, qui non 
vulgares inimioitias cum Gambeilis in urbe exercebat, ab illis 
gladio transtixus occiditur in sacellis Ecclesiae s. Nicolai nulla 
superstite prole; omnibusque mirabile fuit infra annum con- 
seculae vicloriae Regem cum tribus Leonardi Marcbionis hosti- 
bus e vita migrasse. Missi sunt confostim ad Regem Joannes 
Monterus Jurisconsultus, el Joanncs Solinas, Sassarenses legati, 
qui mullis privilegiis, ob res contra Marchionem et Vicecomi- 
tem Salluris a Sassarensibus gestas, fuerunt a Rege donati, et 
primus urbis consiliarius perpetuus Capitaneus creatus. 

Eodem anno quoque Ferdinandus Rex Vicecomilatum Sal- 
luris cnm oppidis Sebolles et Fluminalis reg. Campitani , a- 
liisque oppidis Laconis, Nuraghi, Nurecis, Asuni et Venadis 
regionis partis Valenliae, quibus Joannes de Sena fuit priva- 
tus, Henrico ab Henriquez avunculo suo liberaliter in perpetuum 
dedit : quae statim magno dato pretio Petrus et Ludovicus 
Castelvi sunt ab Henrico consecuti. 

Altero anno 1480 omnem regionem Costaevallis cum illius 
oppidis Bonorva Rebecco Semestene, et Terquiddo Marchio- 
nalus Oristani, nec non oppida Borutae Torralbae et Bunnan- 
nari, morte Angeli Marongii devolula, eidem Henrico concessit: 
et Michaelem Margiense investivit oppidis Senis, Assoli , Rui- 
nae et Mogorellae regionis partis Valentiae , a Paulo de Car- 
dona Antonio Bernardino Margiensi venditis. 

Anno deinde 1481 conjunctio insulac Sardiniae et Siciliae 
regno Aragoniae, olim a Rege Joanne facla, iterum in Aragoncn- 
sium convenlu in Calatayutana urbe congregato a Rege Fer- 
dinando , etiam noniine Joanni^ Principis adhuc impuberis , 



137 

juicjurando firmatur. Sub id tempus Gaspar Fabra obtinuit 
regiones Partis Baricat^ cum oppidis Busachi, Foro-trajani, 
Allai, J&oneli, Ullae, Ardaulis , Nuceti , Sorradilis , et Bi- 
doni; et Galcerandus Requesens Palamosi Comes oppida Se- 
duli, Orenae, Soddi, Ustedi, Tadasuni, et Domus novae 
regionis partis Guilcieris, Joannesque s. Crucis, in adquisitione 
Marchionatus Oristani insignis , oppidum Tuilis a Galcerando 
de Doni emit. 

Eodem anno Ximen Perez Sardorum conventum, quem par- 
lamentum appellant, in Castro Caralis babuit praesentibus Pe- 
tro Pilares Archiep. Caralitano, Joanne Fonceca, Jacobo 
Maraquis, Joanne Fabra, Andrea Suniero, Francisco Zunquello, 
Petro Martino de Ferraris, Berengario Ganello, Joanne Rodo, 
Joanne Andrea, Petro Cervellon , Petro Fortesa, Galcerando 
Juliano , Petro Maria deLacono, Salvatore deSena, Ludovico 
Castelvi , Jacobo Aragall , et Petro Gomez , Praesulum et 
Magnatum et Civilatum procuratoribus, nec non Arnaldo Roca, 
Bernardo Margiensi, Joanne Nicolao Aymerich , Antonio Mar- 
tinez, Antonio Aymerich Jurisconsulto, Caralis Consulibus: qui- 
bus ex legibus dedit privilegia , et gratias concessit , omni- 
bus, qui ob factum Leonardi de Alagon proscripti erant, 
absolutis. 

Anno 1482 officium s. Georgii , sub cujus protectione Cor- 
sica a Genuensibus fuit redacta , coepit in ea insula condere 
oppidum s. Florentii, ut inquit Augustinus Justinian.; et anno 
proximo Genuenses, maxima inslructa classe, in Oristanum a- 
liave loca maritima imminere credebantur; quare omnibus 
Sardiniae locis Rex praecavens atque providens suburbium 
Lapolae multis immunitatibus et privilegiis, ut magis habita- 
retur , donavit, et ad refectionem portus Turriura pecunias 
cum Sassarensibus contulit. 

Eodem tempore Ximen Perez Scriba de Romani Prorex 
simultates , partim obscuras , partim apertas contra Joannera 
Fabra, Jacobum Aymerich, Andream Sunierum et alios Cara- 
litanos exercuit, majorique odio cum Sassarensibus certavit , 
quos in conventu Carali congregato adversos omnino habuit. 
Ilaque Caralitani a Consulibus, contra jus a Prorege creatis, 
dissident, et armis se accingunt: et Laurentius Gambella 

18 



ww tur. ' ' ' 



r 



138 
Joannes Solinas, Joannes Gambella, et Leonardus Trumbitta 
cum quibusdam aliis Sassarensibus tumultuant, et veteribus 
abdicaiis urbis consulibus , a Prorege datis , novi creantur: 
quamobrcm illi quatuor fuerunt ad mortem damnati , et 
Ximen Perez Magistratu abdicatus insula excedere a Rege 
jussus , Gulielmo Peralta Prorege in ejus locum sufFecto, et 
postea Pelro Massa. 

Anno 1484 Berengarius Ganellus, Joannes Fabra, Andreas 
Sunierus, et Petrus Martinez de Ferraris, Sardorum legati ad 
Regem Ferdinandum destinati confirmationem omnium fere 
gratiarum et privilegiorum in conventu Ximenis Perez con- 
cessorum largitione centurn quinquaginta millium librarum 
obtihuere» 

Anno sequenti Ximen Perez de Romani Prorex in Sardiniam 
restitutus Sardos plurimos, quos aemulos et contrarios habuerat, 
proscripsit, et laesae majestatis reos declaravit. 

Eadem tempestate floruit Andreas Xisius Jurisconsultus ce- 
leberrimus , teste Zurita ; et Antonius Albertus Sanjustus ex 
venditione curatricis Salvatoris Bellii adeptus est oppidum No- 
ragui. Anno subinde 1488 Petrus Aymerich pariter habuit op- 
pidum Marae Arbareae ab Antonia uxore Francisci Alagon 
sibi venditum. 

His etiam temporibus Joannes Paulus Leca cum aliis Ci- 
nercae comitibus bellum in Corsica contra Genuenses duce- 
batj sed anno 1487, amissa arce Lucae oppidoque Chirici> in 
Sardiniam teste Aug. Justiniano secessit. 

Anno deinde 1490 Jacobus Aragall habuit oppidum Villae 
Speciosae et Ici , et Galcerandus Botterus oppida s. Sperati , 
Siponlis, Susae, Sunnifeti et Arceti ex venditione Galcerandi 
Torrelloni , et ejus filiu 

Anno sequenti Berius Justinianus quatuor triremibus duas 
Bernardi Villamari insequutus in deserto Sardiniae litore a 
propriis militibus destitutas nullo praelio cepit ; nec multo 
post unam ex illis Villamari , ut inquit , Augustinus Justinia- 
nus , iecuperavit. 

AnnO 1492 Ferdinandus Rex debellatis Mauris Granata pro- 
vincia, quae Boetica dicitur, potitus est: et in Sardinia lumi- 
haria in signum laetitiae accensa , super iisque litatum et 



139 

graliae actac. In co Granatensi bello Jacobus Alagon, Leooar- 
dus Tola et multi alii Saidi clarucrc. 

Eoclem anno Judaei omnes qui sacro Christi lavacro ablui 
noluerunt jussu ejusdem Ferdinandi Rcgis ex Sardinia expuUi 
6unt, et Synagogae, quas Carali et Algario habebant, sub in- 
vocatione S. Crucis consecratae sunt Ecclesiae. 

Eodem anno Vicecomitissa Gessa Villecclesiarum habuit odt 
pida Guidilis et Seguris et Nicolaus Scargione oppida Mar- 
guentis et Petraelongae a Jacobo Aragall vendita. 

Anno sequenti Salvator Alagon, Leonardi Marchionis Oristani 
frater, causa cognita, e custodia Iiberatur, et ab omnibus cri^ 
minibus infrascripla sententia absolvitur. 

Ferdinandus D. G. Rex Aragonum etc. Sardiniae etc. 
Marchio Oristani et Comes Gociani. 

« Cum contra vos nobilem et dilectum nostrum Salvatorem 

« Alagon objicerentur aliqua crimina fidelitatem et honorem 

« veslrum coinquinanlia et gravi punitione digna , a quibus 

* vos immunem praetendebatis , et propterea fuistis a nobis 

« delenlus; ad vestri instantiam et supplicationem commisimus 

« Francisco Mallet , quondam Regenli Cancellariam noslram , 

« et Gaspari de Aringo , quondam Secretario nostro , ut de 

« objectis criminibus se informarent, et veritatem inquirerent, 

« Nobis relationem facerent : qui mandatis nostris parendo de 

« praedictis inquisiverunt , et informationem receperunt, No- 

« bisque relationem fecerunt per processum ipsum satis in- 

« structum constare vos non solum ulla labe fidelitatem ve- 

« stram maculasse, et esse a crimininibus praedictis innoxium, 

« sed etiam in aliquibus majestati nostrae servivisse. Et cum 

« ita se veritas habet , quae submergi non debet ; idcirco 

« praesentium tenore, et de nostra certa scienlia, et comulto, 

« vos praefatum Salvatorem de Alagon ex meritis dicti pro- 

« cessus ab omni noxa et crimine, fidelitalem et honorem ve- 

« strum, deturpante insontem, bonumque et fidelem vassallum 

« Nostrum semper fuisse et esse declaramus , et pro tali te- 

« neri et reputari debere volumus et censemus, cum talis re- 

« vera repertus fueritis, ut praedicitur; et propterea absolvi- 



140 
« imis et liberamus vos ab omni arresto et detenlione, sub 
« quibus ex causis praedictis jussu Nostro positus fueritis, et 
« in praesentiarum detinemini. Quocirca universis et singulis 
« officialibus et subditis Nostris, cujusvis praeminentiae aucto- 
« ritatis gradus et conditionis sint, praesentibus et futuris, ad 
« quos spectet, et cuilibet eorum firmiter mandamus qualenus 
« vos praefatum Salvatorem habeant teneant et reputent pro 
« bono et fideli vassallo, et Nostram hujusmodi declarationem 
« teneant et observant , et illi ad quos spectat cancellent et 
« annullent arrestum juramento et homagio vallatum , obliga.- 
« tionem et detentionem , in quibus positus sitis , actaque et 
« procedimenta ratione praedicta contra vos et bona vestra 
« quomodocumque facta, sicuti habemus tenemus cancellamus, 
« et annullamus Nos cum hac eadem ex meritis dicti proces- 
« sus et justitiae debito ; pro hujusmodi vero liberatione et 
« remissione nihil curiae nostrae solvatis. In cujus rei te- 
« stimonium praesentem fieri jussimus Nostro secreto sigillo 
« in dorso munitam ». Datum in civitate Barchinonae die 
XIIII. mensis octobris. Anno a Nativitate Domini MCCCCXCIII. 

Io el Rej. 

Dominus Rex mandavit mihi Ludovico Gonzalez. Visa per Ge- 
neralem Thesaurarium , et per Regentem Cancellariam et per 
Ferrer progeneralem Conservatorem. Anno 1493. 

Anno 1494 Eleonora Castani vendidit oppidum Caputerrae 
Annisae Torrellae : cui successit Nicolaus Torrella Ordinis s. 
Jacobi de Spata : et anno proximo Petrus Castelvi parvo 
pretio accepto cessit Ludovico ejus fratri vicecomitatum Sal- 
luris et oppida et regiones partis Valentiae communiter emptas: 
ac Jacobus Alagon habuit ex donatione Isabellae Besora ma- 
iris suae regiones Trecentae et partis Hippis, 

Eo tempore Ecclesia s. Nicolai Metropolitana Sassarensis, 
quae pro magnitudlne populi satis angusta erat, amplissima ac 
magnifica structura ornata redditur: et Ecclesia Civitaten. u- 
nitur Ecclesiae Emporien ab Alexandro VI. Ferdinando Rege 
postulante. 

Praeterea Gonzalus Ferrandus cum Hispaniensi classe Sar- 
diniam appulsus cum multis Sardis subsidio Regis Neapolis 
contra Gallos proficiscitur. 



Eil 

Anno 1497 Princeps Joannes Ferdinandi Regis, filiu» unicus, 
lieres et spes Aragoniae familiae, Salmanticae cum magno 
populorum moerore obiit, et in omnibus Sardiniae civitatibut 
celebratae sunt exequiae. 

Anno etiam sequenti 1498 obiit Elisabeth, ipsius Ferdinandi 
filia et Emmanuelis Regis Portugalliae uxor, et in Sardinia 
peractae sunt exequiae. 

Eo tempore Salvator Bellit habuit oppida Caxedis et Sogos 
ex venditione Bernardi Capitis de Villa; et Joannes Paulus 
de Leca ex Sardinia in Corsicam cum copiis Corsorum au- 
xilio profectus urbes populosque omnes subigere frustra cona- 
tur, Ambrosio Nigro repugnante, qui in insulam cum Genu- 
ensium exercitu venerat. 

Anno 1499 Raymundus Ruisech ^ alias Seraphinus Centella, 
habuit a Rege Ferdinando regionem Marginis de Macomele 
a Calharina Centella amita sua in dotem Salvatori Oristani 
Marchioni traditam sibique jure haereditario debitam, et Pe- 
trus Massa Carroz de Arborea oppida Mogoris, Satni et Siriu 
parlis Ollae ex venditione Onuphrii Torrellonis aquisivit. 

Anno 1500 Jubilaeus Romae aperitur: et Gandavi nascitur 
Carolus Philippi filius , et Regis Ferdinandi ex Joanna iilia 
nepos. 

Eo anno Franciscus Castelvinus uxorem duxit Joannam Se- 
raphini Montagnani filiam , quae in civilate Plovace et aliis 
oppidis , bonisque paternis successit ex quibus orta est Sera- 
phina , quae postea Friderico Cardonae nupsit, Plovacam et 
alia oppida , quae in ejus familia reperiuntur , offerens pro 
dote. 

Anno deinde 1501 Petrus Massa Carroz de Arborea fuit a 
Rege donatus castro et portu deserto Longonis in regione 
Gallurae. 

Anno sequenti 1502 Alexander Papa VI. serio attendens 
quod Doliensis et Caralitanae, necnon Turritanae, Sorrensis , 
Plovacen, Arboren, s. Justae, Othanen, Bisarchien, Castren, 
Usellen , Terralben , Emporien , et Sulcitanensis, Ecclesiarum 
regni Sardiniae , redditus et proventus adeo tenues et exiles 
erant , quod illarum Prelati ex eis statum suum juxta Pontifi- 
calis exigentiam dignitatis tenere non poterant; quodque Sul- 



142 

citanensis et Othanen et Emporien Ecclesiae praefatae in locis 
desertis consistebant : et quod si Caralitanae Ecclesia Doliensis, 
et Turrensi Sorrensis et Plovacen ; necnon Arborensi Ecclesia 
s. Juslae, et Olhanensi Bisarchiensis et Castrensis , et paro- 
chialis Ecclesia, Rectoria nuncupata villa de Alguer ; necnon 
Usellensi Terralbensis, et Emporiensi monasteria de Cerigo et 
s. Michaelis de Plano , Ordinum s. Benedicti et Vallisumbro- 
sae , Dioecesis Emporien et Turritanen, ac insuper parochia- 
lis Ecclesia s. Antonii Prioratus nuncupata de Castel Genoves: 
ac Sulcitanensi canonicatus de Villecclesia, perpetuo uniantur, 
annectantur, et incorporentur; et quod si Sulcitanensis ad Ec- 
clesien , Othanensis ad Algarien , Emporiensis ad Castel Ge- 
novesien transferantur ; profecto singuli, Caralitanus et Turri- 
tanus, ac Arborensis, Archiepiscopi, necnon Oihanen, Usellen, 
Sulcitanen et Emporien Episcopi, non modico susciperent rele- 
vamen : propterea Pontifex cupiens praefatarum Ecclesiarum 
indigentiae subvenire , et Ferdinandi ac Elisabeth Regum Hi- 
spaniarum ac Sardiniae votis annuere, fecit praedictas uniones 
annexiones et incorporationes , transferens etiam praefatas se- 
des ad praedicta loca cum Capitulis dignitatibus sacerdotiis 
et ceteris annexis , ac pro potiori cautela easdem Ecclesien , 
Algarien et Castelgenovesien Ecclesias in Cathedrales cum 
Capitulis, mensis, et insigniis Cathedralibus erexit et creavit. 

Haec Alexander decernebat pridie idus aprilis Pontificatus 
suis anno X.; sed ejus obitu superveniente literae Apostolicae 
confectae non sunt. Quare Julius II. sui decreti carta sub da- 
tum VI. idus decembris anno 1505 approbavit ea omnia quae 
decreverat Alexander. 

Eodem anno Antonius de Sena Sardus insignis copiarum 
dux in bello Neapolitano a Gallis captus, teste Zurita, occiditur. 

Anno sequenti Antonius Alagon , Leonardi Marchionis Ori- 
stani filius , strenuus et clarus est habitus in auxilio ferendo 
oppidanis Salses a Gallis acriter obsessis. 

Anno deinde 1504 Isabella Regina excessit a vita in oppido 
Medinae de Campo, et in Sardinia exequiae fuerunt celebratae. 

Eodem anno Ferclinandus Rex oppida Austis Tetis et Tianae 
morte Michaelis Pujades devoluta Matthaeo Arbosich Algariensi 
viro strenuissimo in bello Neapolitano, ut debitum illi retri- 






m 

bueret concessit; ct altcro anno oppkla Orani et Nugori , Uni- 
veri, Orotelli, Orgosuli , Sarulis, et Olhanae reg. Curat. Dore, 
et oppidiBithi, Garofai, Onanini, Encontratae Barbariae Bilhis, 
oppidumque Isilis regionis partis Valentiae , et oppida Ma- 
mojadae, Fonnis et Gavoi, Ollolai, Lodini, Olzai, et Offodae 
regionis Barbariae Ollolai Petro Massa Carroz de Arborea li~ 
beraliter dedit. 

Anno deinde 1506 de mense aprilis Philippus Maximiliani 
Caesaris filius ex Flandria transfretavit in Hispaniam cum Jo- 
anna uxore, Ferdinandi Regis filia, et regnorum Granatae at- 
que Castellae dominium tenuit, Ferdinando Rege in Aragoniam 
prius , mox in Neapolira succedente : sed post quatuor menses 
rcbus humanis eximitur, ejus obitum stella comata praedicente. 

Eodem anno nonis junii Julius Pontifex attendens quod Dioe^ 
ceses contiguae Ecclesiae Emporiensis et Civitatensis , ob re- 
dituum lenuitatem haberent aedes sacras deformatas , et or- 
namentis necessariis destitutas > et quod illarum Praesides ex 
fructibus singularum mensarum se commode sustentare non 
possenl; hinc annuens votis Ferdinandi Regis Emporiensem et 
Civilatensem Ecclesias perpetuo univit annexuit et incorpora- 
vit , ita ut Episcopus Empoiiensis et Civitatensis nominaretur, 
semper anteposito titulo alterutrius Ecclesiae > ubi versaretur, 
et neutra laederetur in spiritualibus vel in temporalibus. 

Eodem anno Joanna uxor Petri Cardonae successit Petro 
Galzerando Requenses Comiti de Palamoso in oppidis Seduli 
Sisurri, Orenae, Soddi, Norguilli, Tadasunis, et Domusnovae 
regionis Gulcieris: Joannesque ac Perottus Commius Salva- 
toris filii fuerunt investiti oppidis Serdianae, Bacci , Turris , 
Segafae, Sipiolae, Noricali , Donoris, Moduli, Daminiae , Pa- 
rasuli , Nexi reg. Doliae. 

Eo tempore Francisca et Elvira Henrici Enriquez filiae ven- 
diderunt regionem Costae Vallis cum oppidis Borutae , Tor- 
ralbae, et Bunnanari regionis Mejuloci Alphonso Carrillo. 

Eodem anno Jacobus Mari Dominus totius regionis Capitis 
Correxi in insula Corsicae a Genuensibus captus in carceribus 
arcis Ericis custoditur, eo quod Joannem Pauluin de Leca tumul- 
tuantem cum aliis nobilibus Corsicae non invasit; cumque anno 
sequenti Genuenses pulsa nobilitate statum popularem induce- 



^ 7 *~H* fftf C*** *^' 



m 

rent, Paulo Novio viro plebejo ad summum bonorem immodieo 
populi favore evecto, eos Gallorum Rex armis subegit, et 
Corsicam coegit Gallico parere imperio, Paulumque Novium 
e fuga rectractum capite plecti jussit, Justiniano et aliis re- 
ferentibus. 

His temporibus Franciscus de Sena militia claruit, et Mi- 
cbael Morenus Algarien. jurisprudentia insignis est babitus , 
de eoque meminit Pbilippus Decius in Conciliis. 

Deinde anno 1510 Joannes Dusay juris utriusque Doctor 
Prorex Sardiniae conventus in Castro Caralis indixit, et ha- 
bere coepit, eoque morluo Ferdinandus Giron de Rebolledo 
Prorex suffectus a Ferdinando Rege continuavit, ac illius 
confirmationem Gaspar Fortesa legatus Hispaniam profectus a 
Rege obtinuit, qui multa privilegia concessit. 

Proximo deinde anno uxor Consalvi Ferrantis ex Genua 
Terranovam vi tempestatis delata Sassarim cum filiabus itineri 
/**Xnnt« 'frjrft ^f***^terre6tri venit, et aliquamdiu recreata, inde Algarium profecta 
o, H a/U^ Jc/ $f+ <> 4» iU ^ Malacam petiit. 

t^JL^ p*c*f+ ctijdh-* 4+- Anno dciiide 1512 Concilium Lateranense a Julio II. in- 
F* i*JL&h<. l*> /n*vt^*rt». cuoatur > q«od fuit a Leone X. postea absolulum et com- 
'y/f^%:f/L^U *t % /^probatum. In quo praesentes fecerunt Petrus Scrra de MunOS 
J*s fwftK.fr ^ C*j1 ..Arcbieps. Arboren. , Angelus de Leoninis, ejusque successor 

U/ t ^W 1 * ^crijti*»"!*** "Franciscus Minorbetus de Medicis Arcbieps. Turritanus, et 
^^m^W*. **•*+ *- ^"^^Joannes de Loysa Eps. Algarien. 

V tvvWvot* ' t^^tXUfh^t'^ Anno 1512 Jacobus Alagon fuit a Ludovico Bellit singulari 
Mmu^ fc hjtfa***** ©ertamine provocatus: quod ubi Prorex cognovit Monasterium 
HZ . et alia Salvatoris oppida sequestro subiecit , certamenque 

U t*~*~ft * %^~\ impedivit. Ti . 

yrCfcJtK. /t^X/t» "^v^Eodem anno Turcarum piratae Siniscolam invadunt, et multis 

captis diripiunt; vicinaque oppida Sarper et Sullai trepidant. 

Anno autem sequenti eorum triremis in Portu Comitis a 
Sardis capilur: et anno 1516 decimo septimo kal. febr. aetatis 
auae 63 Ferdinandus Rex in Hispania decessit absque virili 
prole, stella comata ejus obitum per muitos dies praesignante, 
et apud Granatam urbem tumulatus est. 

His Ferdinandi Regis temporibus Pontifices infrascripti cla* 
ruerunt in Sardinia. 

Anno 1484 non. kal. martii Ferdinandus Romanus Clericuf 



m 

Cesnraiujiistanus crcalus Archiepiscopus Arborensis sedit an- 
nos ooto. 

1492 id. apr. Jacobus Serra Canon. Valentinus, sed ex Sar- 
dinia oriundus, magister in Theologia creatus Archiep. Arbo- 
ren. sedit annum unum supra viginli et creatus Cardinalis 
tituli s. Clementis cessit Archicpiscopatum cum reservatione 
fructuum, et mortuus lumulalusque fuit in Ecclesia s. Jacobi 
ubi lapis adhuc cernilur. « Jacobo Serra Episcopo Praene- 
« stino S. Ecclesiae Cardinali Arborensi Antonius de Monte 
« Cardinalis s. Praxedis exequutor ex lestamento posuit ». 

1515 V. id. decembris Petrus Serra De-Munos creatus Ar- 
chicp. Arboren. sedit annos sex. Hic synodum provincialem 
congrcgavit et constitutiones plures fecit, et Concilio Latera- 
nen. sub Julio II. et Leone X. interfuit. 

1484 XII. kal. aug. Petrus Pilaris Ordinis fratrum Praedi- 
catorum ex Eps. Doliensi Archiep. Caralitanus sedit annos 
viginti novem, et cessit reservatis sibi fructibus. 

1515 id. jan. Joannes Pilares Epis. Sulcitanus creatus Ar- 
chiep. Caral. cum unione Ecclesiae Sulcitanae ad vitam sedit 
annos octo. 

1490 Franciscus Pellicier Archiep. Turritanus creatus sedit 
annos .... Hic habuit etiam Ecclesiam Sorren. illius unione 
facta ab Alexandro VI. sortiente efteclum post mortem Jacobi 
Pogii id. julii anno 1505 ; et VII. id. septembris ejusdem 
anni altare majus metropolitanae Ecclesiae Sassaren. Beatae 
Mariae sacravit. 

1509 Terlio nonas Augusti Angelus De Leoninis Tiburtinus 
Eps. translatus ad Archiepiscopatum Turritanum sedit annos . . . 
et cessit. Hic in concilio Lateranen. sub Leone X. interfuit 
assistens suae Sanctitati; anno 1517 ab humanis decessit , 
conditusque fuit in sepulcro marmoreo in Ecclesia Tiburtina 
cum hoc epitaphio : 

« Angelo , ex vetusta Tiburtina Leoninorum familia philo- 
« sophiae celerarumque liberalium artium scientia eruditissi- 
« ma, gralissimoque aspectu, singulari facundia innumeris- 
« que animi dotibus praedilo : Summis Pontificibus Alexandro 
« VI. qui eum ad Tiburlinam Ecclesiam promovit , Julio II. 
« qui ad Turritanam transtulit , Leoni X., qui grandiorern 

19 



146 
« etiam dignitatem concessurus adfinitate et honestate charissi- 
« roo: eorum nomine ad diversos Reges et Principes christia- 

• nos legatione, magna oinnium gratia et admiralione fideliter 

* prudenterque perfuncto Camillus Episcopus Tiburtinus nepos, 
■ et Vincentius Ponlificiae custodiae praefectus, frater patruo 
« et fratri optimo faciendum curarunt ( anno saluti, christia- 
« nae MDXVII.) Vixit annos LX , menses dies V. ». 

Anno 1515 Franciscus Minorbertis de Medicis Florentinus 
Archiep. Turritanus creatus sedit annos duos et concilio La- 
teranen. sub Leone X. interfuit, deinde litleris non expeditis 
et possessione non capla cessit refervatis sibi fructibus. 

Anno et regressu eodem , Joannes Sanna olim Eps. Usel- 
len. et Terralben. fuit Archiep. Turritanus creatus , et sedit 
annos novem. 

1479 id. octob. Christophorus Mannus ex Canon. Turritano 
creatus Eps. Castren. sedit annos quatuor. 

1483 XVI. kal. martii Bernardus Joverius Sarraconen. crea- 
tus Eps. Caslren. sedit annos octo. 

1491 XIII. kal. jan. Joannes Crespo Cantor Prioratus B. M* 
de Pilari Caesaraugustae Ordinis s. Aug. heremitarum crea- 
tus Eps. Castren. sedit annos tres; et fuit translatus ad Eccle- 
siam Usellen. 

1494 VI. non. oct. Melchior de Tremps creatus Eps. Cas- 
tren. sedit annos trcs. 

1495 XII. kal. novembris Joannes Monacus Ord. s. Bene- 
dicti Eps. Castren. sedit annos quatuor. 

1501 X. kal. aug. Antonius De-torro ultimus Eps. Castren. 
creatus , et per ejus obitum fuit Ecclesia Castren. Ecclesiae 
Algariensi seu Olhanen. juxta bullam Julii II. unita. 

1480 kal. sept. Ludovicus Joan. Ord. Fr. Min. Eps. Em- 
porien. sedit annos septem. 

1487 VI. non. octobris Didacus de Nava frater s. Sepulcri 
creatus Eps. Emporien. sedit annos septem. 

1494 V. id. decemb. Franciscus Mannus ex Can. Turritano 
creatus Eps. Emporien. Ejus tempore fuit Ecclesia Civitaten. 
Emporiensi unita. 

1481 id. febr. Ludovicus Camaynas Ord. fratr. Minorum 
Eps. Othanen. sedit annos duos. 



147 

1 483 id. sept. Dominicus Millia Can. Turritanus Epa, O- 
thanen. creatus , sedil annos decem et octo. 

1501 Joannes Perez Rector Parochialis Ecclesiae clo Ca- 
stillo Conchensis Dioeces. creatus Eps. Olhanen. sedit anno* 
tres. 

1504 Petrus Parente ex Can. Genuensi creatus Eps. Olhanen. 
sedit annos decem. Ejus tempore fuit sedes Othanen. ad Alga<- 
riensem Ecclesiam transiata. 

1514 Joannes de Loysa Can. Ecclesiae Zamorren. litterarum 
Apostolicarum Abbreviator Eps. Algarien. seu Othanen. creatus 
sedit annos undecim. Hic Concilio Lateranen. sub Leone X, 
interfuit , et ejus precibus Carolus Caesar anno 1519 a Leone 
X. petiit ut pro distributionibus quotidianis Ecclesiae Alga- 
riensis redditus quadringentorum ducatorum exquacumque pa- 
rocbiali Ecclesia dictae uniretur. 

1483 XI. kal. martii Galcerandus Alba ex Canon. Epa. 
Bosanen. creatus sedit annos tredecim. 

1496 prid. non. dec. Peirus de Sena Caralitanus creatus 
Eps. Bosanen. 

Anno 1484 XII. kal. aug. Raymundus de Leonis Caesarau- 
gustanus Episcopus Dolien. creatus sedit annos undecim. 

1495 V. kal. martiis Petrus Ferie frater herem s. Aug. theol. 
professor crealus Eps. Dolien. sedit annos septein , et post 
ejus obitum fuit Ecclesia Dolien. Caralitanae unita. 

1484 XII. kal. aug. Petrus Garzia Valentinus Eps. Usellen. 
creatus sedit annos sex, et fuit ad Ecclesiam Barchinon. trans- 
latus. 

1490 XVIII. kal. jnlii Michael Archidiaconus de Calatayud 
in Ecclesia Tirasonen. creatus Eps. Usellen. sedit annos quatuor. 

1494 VI. non. oct. Joannes Crespo Artium et theol. Ma- 
gister Episcopus Castren. translatus ad Episcopalum Usellen. 
Sedet annos tredecim. Ejus tempore fuit Ecclesia Terralben. 
Usellensi unita. 

1507 Joannes Sanna ex Archipresb. Episcopus Usellen. 
creatus sedit annos quatordecim. 

1484 X. kal. oct. Jacobus Orient Ord. fratr. Min. Eps. 
Terralben. creatus sedit annos .... et per ejus obitum fuit 
Ecclesia Terralben. Usellensi unita. 



148 

1485 XVII. kal. junii Michael Lopez de Ia Sorva Ord. fir. 
Min. Episcopus Bisarchien. creatus sedit an. unum circiter et 
fuit translatus ad Ecciesiam Rubicen. in insulis Fortunatis. 

1486 IV. id. apr. Garzia Quixada Or. fr. min. et theol. pro- 
fessor Eps. Bisarchien. 

.... Martinus Episcopus Bisarchien. translalus ad Ecclesiam 
Vigilien. 

1487 IX. kal. sept. Bernardinus Vigilien. translatus ad Eccle- 
siam Bisarchien. et post ejus obitum sortita est effectum illius 
Ecclesiae unio Ecclesiae Othanen. ab Alexandro VI. facta. 

Anno prid. non. aprilis Simeon Vargius Ordinis fratr. Min. 
Epis. Sulcitanus creatus sedit annos circiter sexdecim. 

Anno circiter 1505 Petrus Pilaris Archiep. Caralitanus uni- 
tam habuit Ecclesiam Sulcitanam et iilius successor Joannes 
Villanova Archiep. Caralit. ejus unionem ad vitam solum ha- 
buit XV. id. januarii 1517: et deinceps Archiep. Caralen. ve- 
luti unitam retinuerunt. 

1488 VI. id. jan. Gulielmus Abbas Monasterii s. Quirici Ord. s. 
Bened. Gerunden. Dioecesis crealus Eps. Galtellin. sedit an. sex. 

1494 id. jan. Joannes Vinchi presb. Arboren. Eps. Galtellin. 
creatus sedit annos duos. 

1496 III. id. septembris Petrus Pilares Archiep. Caralitanus 
creatus Eps. Galtellinen. cum unione perpetua illius Ecclesiae 
Ecclesiae Caralitanae ab Alexandro VI. concessa. 

1490 XV. kal. jan. Antonius Roderici portionarius Ecclesiae 
Legionen. creatus Eps. s. Justae sedit annos quatuor. 

1494 VI. id. jan. Gaspar .... decanus Ecclesiae Caralit. 
Eps. s. Justae. 

1500 Joannes Deiana creatus Eps. s. Justae, et eo decedenle 
temporibus Leonis X , unio illius Ecclesiae Arborensi Ecclesia 
facta sorlita est effectum. 

1488 Rodericus Aymerich Eps. Civitaten. 

1491 non. nov. Petrus Stornel Ord. Fr. Praed. Eps. Civi- 
taten. , qui apud regem de tenuitate redituum questus prima 
fuit causa unionibus postea seculis. Eo mortuo non. jul. anno 
1505 fuit illius Ecclesia cum duabus parochialibus s. Mat- 

thaei oppidi Caramontis, et Ecclesiae Emporien. per 

Alexand. VI. ad postulationem Ferdinandi Regis unita. 



149 
1495 id. febr. Joannes Cardona frater Monasterii B. M. de 
La Murta Ord. s. Hieronymi sub regula s. Augustini, Valenti- 
nae Dioec. Eps. Plovacen. sedit annos circiter triginta, eoque 
tempore unio illius Ecclesiae Turritanae Ecclesiae sortiia est 
eflectum. 

Praeterea infrascriptis Praesides insignes in Sardinia fuere. 
Anno 1480 Ximen Perez Scriba de Romani P. R. 

1483 Gulielmus Peralta P. R. 

1484 Petrus Massa P. R. 

1485 Ximen Perez Scriba de Romani P. R. secundum. 
1487 Ignigus Lupus Mendoga P. R. 

1491 Alvarus Carrillo de Albornoz P. R. 
1497 Joannes Dusay J. U. Doctor P. R. 
1511 Ferdinandus Giron de Rebolledo P. R. 

1484 Joannes Gralla Gubern. Logudori et Joannes Fabra 
Progubernator. 

1485 Andrea Biure Propraeses in Capite Logudori. 

1486 Joannes Amat Gubernator Logudori. 
1500 Philippus Boyllus Gubernator Logudori. 

1514 Petrus Joannes Leon-Boy Gubernator Logudori. 

1515 Franciscus Morrois Gubernator Logudori. 
1485 Petrus Massa Gubernator Caralis et Gallurac. 

CAROLUS C^ESAR HISPANIiE ET SARDINIiE REX. 

Carolus Austriacus , Maximiliani Caesaris ex Philippo filio 
nepos, cum Joanna matre Ferdinando Regi Catholico avo de- 
funcio in omnibus regnis successit : et anno 1518 ex Belgis 
in Hispaniam devectus regnorumque gubernaculis susceptis 
Angdum Villanovam Proregem in Sardiniam misit , et Fran- 
ciscum de Sena Sardum Logudori gubernatorem creavit, quo 
tempore Eusebius Gerps Angelae Beltrami haeres oppida Villae 
Xirdi et Serramannae adipiscitur. 

Anno deinde 1519 mortuo Maximiliano Caesare et Comitiis 
de more Francfordiae in Germania habitis, Rex Carolus creatus 
est Imperator Hispanis Sardisque omnibus congaudentibus : et 
Carolus Alagon habuit in Sardinia regionem partis Baricati , 
Isabella Despe et Fabra vendente. 



150 

AUero anno Angelus Villanova Prorex convocatis de more 
Sardis conventus in Casiro Caralis habuit , jusque omnibus 
reddidit , mulia ordinavit , quae postea a Carolo Imperatore 
prima corona Aquisgranae insignito fuerunt , Carolo Alagon 
Sardorum legato postulante , confirmata. 

Anno 1521 Honufrius Torrellas habuit oppida Piscinae et 
Gibae regionis Sulcis , venditione Eusebii Gerps , et anno se- 
quenti Philippus oppidum Surrui regionis Aquae fridae a Lo- 
dovico Aragall venditum habuit : proximoque anno Hieronymus 
Sanjust emit oppida Mansi Simbilis et Mogori ab Antonio Serra 
et ejus uxore Anna Bernard» cum regia confirmatione, quia per 
mortem Hieronymi Bernardi Francisci filii devoluta censebantur. 

Anno 1524 annonae caritas Sardiniam invasit, et Fregosi 
piratae Algariensem et Turritanam oram magnis incommodis 
aftluere. Eos tandem Ludovicus Requesens parva triremium 
classe fudit atque fugavit, eorum myoparone capta. 

Anno 1525 Franciscus Rex Galliae cum Rege Scotiae et 
Henrico Rege Navarrae a Caesarianis apud Papiam strenue 
pugnantibus captus , datis obsidibus pacem cum Carolo Imp. 
fecit, et Leonoram ejus sororem uxorem duxit, eoque tempore 
quadrigenti Corsi in obsidione Castri Petri, teste Cypriano , 
perierunt. 

Anno deinde sequenti , Caesar ipse matrimonium cum Isa- 
bella Portugalliae Regis filia apud Hispalim contraxit, et Sar- 
dinia facibus accensis laetitiae operam dedit. 

Eodem anno Clemens Pp. , Franciscus Galliae Rex, Henri- 
cus Rex Angliae , Franciscus Sfortia Dux Mediolani , Veneti , 
Florentini, et ceteri Italiae Principes veriti ne Carolus Caesar 
totius Italiae imperium occuparet, praesertim quia in Insubri- 
Lus victorem baberet exercilum , et regnum neapolitanum , 
Sardiniara , atque Sieiliam possideret , foedus , quod Sanctum 
appeliarunt , contra Carolum percusserunt , et eorumclassis , 
classem Caesaream petenlem Corsicam oppugnavit. Haec ta- 
men repugnando fortiter in terram Laboris salva adnavigavit, 
una tantum navi amissa, et duabus in Corsica relictis , quo- 
rum mililes in Sardiniam traducti ex labore et inedia refecti 
fuere , ut ex Aug. Justiniano el Maurolicio Abbate el Mam- 
brino Rosseo constat. 



\s\ 

Hoc auno XVI II. kal. septi obiif Hereules Mancone Corsus, 
niiliiia , et rebus ab eo prospere geslis clarus , qui Rinaldum 
Corsuin virum litieraruiu seieulia iusignem filium reliquit , ut 
testatur fraler Leander de Albertis. 

Anno 1527 lumina et faces in Sardinia ob laetiliam nata- 
lis Philippi Principis Caroli Imper. primogeniti arsere. 

Anno eodem Sassarenses coraliorum mercimonio intentt 
arceni in minori Herculis insula, a forma sua plana vulgo di* 
cta, ad illorum tutiorem piscationem Regis impetrata licenlia 
non sine magno diserirnine condidere; nam prius inter eum- 
dum tertio non apr. a piratis aggressi insulam ingredi impe- 
diti fuere : mox sexlo kal. maj centum viri Sassarenses cum 
duce Francisco Cano ingressi ab octo turcarum triremibus 
obsessi etiam fuere , et cum quadringentis tureis in terram 
expositis parato aggere et vallo muniti strenue pugnantes 
obsidione se libcrarunt, quinquaginla ex illis occisis multis- 
que vulneratis. Obiit ea pugna Jacobus Sotgius cum aliis qua- 
tuor Sassarensibus 9 vulneralusque ab insula reccssit Franci- 
scus Cano , et in ejus locum Jacobus de Bossa, Seraphini 
de Calvia gener suffectus fuit , et illi Bernardinus Casagia. 

Ea tempestate bona Sabaliorum in Sardinia reperta a Pro-' 
rege sequestranlur, et lis inter Sassarenses et Algarienses super 
jure coraliorum in portu Ferri piscandorum orta fuit. 

Eodem anno Francorum classis cum Veneta juncta terrorem 
Sardiniae injiciebanl ; nam insula inermis erat : et Angelus 
Villanova Prorex ceterique Sardiniae gubernatores Sardos ar- 
mare, muros urbium reficere, et arces praesidiis munire non 
curarunt , sed oscitantes perinde ac si nihil mali insulae im- 
mineret , defensioni illius consulere neglexerunt. Sassarenses 
tamen interea, tormenta quibus insulae Planae et portus lurrium 
arces munirent, misso Antonio Arca, ex Genua sibi compararunt. 

Ceterum Andreas Auria et Joannes Maurus Venetus foederatae 
classis duces de mense octobris insulam Corsicae appulsi Sar- 
diniam bello aggredi decrevere. Quapropter de mense no- 
vembris Rencius lirsinus cum exercilu quatuor miilium pe- 
ditum in Galluram propinquiorem Sardiniae partem exposiio 
longe lateque populabundus Caslrum Aragonense petit. Quod 
ubi Franciscus de Sena Logudori Gubernator certo nuncio 



152 
rjescivit cum ornni Sassaris et Logudori peditatu et equi- 
tatu urbe egressus Sursam petit, et Jacobum et Angelum 
Manca fratres cum Sassarensium copiis in Castrum Aragonense 
suppetias misit, quod erat satis immunitum, et ab omni plebe 
destitutum. Qui Castrum ingressi , et babito colloquio cum 
Melchiore Avendrasio ipsius castri duce , Joanne Pinto pote- 
state , et omnibus consulibus atque primoribus populi , omnia 
quae fieri poterant curarunt, et milites ad murorum custodiam 
disposuerunt. Interim Rencius Ursinus id dec. cum exercitu 
terrestri itinere pervastatis passim agris ad Castrum Aragonense 
pervenit, et Andraeas Auria cum trrginta triremibus, et alio- 
rum navigiorum classe illius portum ingreditur , missoque 
Antonio Auria Castrum iliud veluti sibi et familiae suae debi- 
tum repetiit , repulsamque tulit ab omnibus qui Castrum de- 
fendere paratissimi erant, adveniente praesertim eo tempore 
Joffredo Cervellono quiprimus erat ex consulibus civitatis Sassa- 
ris cum octoginta delrfjbtis virs , quos in Castrum induxit vidente 
Rencio et exercitu suo et Andrea Auria. 

Qui hujus rei indignati terra marique vehementissime Castrum 
Aragonense postridiioppugnare cceperunt. Castellani vero sele- 
ctique mililes Sassarenses ubi plurimum periculi et laboris osten- 
debatur ibi vi majore obsistebant, ac missilibus lapidibus sum- 
movebant hostem. At triremes tormentis aeneis acrius ferie- 
bant muros , et jam quassatae multae partes erant , turrisque 
una cum ingenti fragore ceciderat ; sed Sassarenses inter rui- 
nas muri discurrunt ad omnia obeunda, multimodaque arte 
detinentur milites: et Castellani a suis ducibus ne pedfim relicto 
a se loco emittant, hortantur. Atque ita Sardis fortiter pro 
moenibus pectora opponentibus et acriter repugnantibus nox 
advenit, quae Gallos a moenibus exturbavit, et in Castra re- 
degit. 

Dum quies certamiffcl fuit Sardi fessa corpora reficiunt, vul- 
neratos curant, decem et oclo mortuos sepeliunt, Castrumque 
ab ea parte qua patefactum ruinis erat, aggeribus et lapiclum 
mole muniunt , nec tota nocte ab opere cessant, bellum illu- 
cescente die acrius aegre expectantes. Sed ea adveniente su- 
borta tempestas triremes omnes in propinquam Herculis insulam 
Asinariam dictam expulit: et Ursinus spe Castri potiundi est 



153 

frustatus , co quotl erat in promontorio salis arduo excelso et 
praernpto non solum praesidio, sed etiam arte munitum. Ab 
eo iiaquc reeessit , et Sursam insigne oppidum a Sassari sex 
milliaribus distans aggresus cepit , et diripuit , trium mensium 
commeatu ab eo comparato. 

Interea Franciseus de Sena Logudori Gubernator , co,acto 
ex urbe Sassaris et oppidis circumvicinis peditum equitumque 
exercitu, cui duces praeerant Joilredus Cervellonus, Jacobus et 
Michael Manca ex Castro Aragonensi reversi , Franciscus Sa- 
trilla , Joannes Anton. Milia dominus F\omandiae, Petrus Gam- 
bella Sorsi dominus, Petrus Cariga Gubernator Status Olivae, 
Joannes Manca, Potrus Cedrelles Dominus Usinis, Franciscus 
Cedrelles, et Ludovicus Castelvinus, Sursam versus movet, ut 
hosti se opponeret: cumque eodem tempore quidam Sassa- 
renses juvenes Sursanorum auxilio accurrentes quinquaginta 
palantes^Gallos in agro Gerili trucidassent , et Sardi ea re 
prospere gesta animis crevisseut, optimum Gubernatori visum 
est committere praelium cum advenienie Gallorum exercitu. 
Hinc Sassarenses primos in hostes misit , aliosque Sardos 
deinde sequi jnbet, qui cum armalo hoste pugnantes facile 
inermes caeduntur, perterritique ad signa refugiunt, ct soii 
Sassarenses impavide pugnantes obsistunt, Joanne Florentino 
eorum duce, et aliis amissis. Et licet iSIis laborantibus Gu- 
bernator alia atque alia mitteret auxilia eorum Sardorum , 
qui satis parati animis et armis erunt ; tamen quia nudo 
corpore et cuspide certabant cum hosle torta lancea et sclo- 
petis pugnante parum proficiebant. Itaque Gubernator receptum 
cecinit , Sassarimque soluto exercitu rervertitur: deinde Alga- 
rium petit, et major pars civium in oppida se confert. , quo 
eorum uxores et filii antea seccsserant. Plurcs autem nobiles 
et primates in oppido Tissis coacti Proregis et Gubernaloris 
auxilium et consilium praeslolanlur. 

Gubernator deinde cum paucis in urbem XIV. kal. jan. re- 
vertitur: sed Gallis ingredientibus per portam s. Antonii, ipse 

per portam Castelli sequenti die egreditur 

Villafranca et aliis paucis cum eis, tormenta in arce Sassaris 
relinquens. Itaque nullo repugnanle XV. kal. jan. Galli urbe 
derelicta facile potiuntur. Trepidat ob id tota Sardinia , vicim 

20 



m 

praesertim Algarienses et Bosani, qui coeno et lapidum mole 
ostiiun (luminis Temi clausere, ne triremes urbem appellerent. 

Anno sequenti 1528 Prorex Villanova cepit milites Sardos 
cogere, quos non. jan. Sasvsarensium auxilio duce Philippo 
Cervellono misit, et simul cum eo Nicolaus Torresanus, Sal- 
vator Aymerich , Petrus Nollra de Alagon, Petrus de-Doni et To- 
micus nobiles Caralitani cum suis subditis, atque Busquetus cum 
Sardis Comilatus Olivae advenerunt. Interea Blasius Alagon 
ducentos hispanos milites, qui forte ea tempestate Sardiniam 
appulerant , adduxit; cumque ipsis Gubernator Sassaris alque 
omnes nobiles et cives Sassarenscs patria extorres, et circum- 
vicini populi juncti, Plovacensem civuatem XII. M. P. a Sas- 
sari distantem petunt, ubi Gallos a progressu et populalionibus 
coercent, et per agros opprimunt palantes et caedunt. Sed 
non diu simul perstitcre. Nam orto inter eos dissidio multi 
ex Caralitanis recesserunt; qui per regionem Mejuloei transeun- 
les a Torralbensibus velitali fuere et damno atlecti. Inlerea Pe- 
trus Cariga in Castrum Osuli mittitur, Jacobusque Manca in 
oppidum Codrongiani, alque Petrus Cedrelles in oppidum U- 
sinis, ut itinera omnia interclusa tenerent, et Gallos unclique fru- 
mentum et vinum conquirentes in portum Turrium adsporlare 
prohiberent. 

Galli tamen quae in urbe Sassaris invenerant omnia abstu- 
lerunt, et exhaustas vastatasque domos relinquentes VII. kal. 
febr. classem in portu Turrium ingressi , insula decesserunt ; 
ac statim omnis hispanus, sardusque miles, Sassarim ingressus 
urbem de novo commorando afficit maximis incommodis. Ouare 
III. id. febr. conquerentibus Sassarensibus, exercitus a Prorege 
revocatur, Caralimque Philippus Cervellonus cum Sardis copiis 
revertitur, et Blasius Alagon cum Pelro Noflra ejus palruo Hispa- 
nas copias Oristanum reducit vulnere in oppido Putei majoris 
inter populum et milites rixantes accepto. 

Eodem etiam anno Roma a Borbonio, qui Caesaris partes 
sequebatur, praedae militum exposila totaque direpta el foe- 
data. 

Hoc eodem anno pcslis funesla ab llalia Sardiniam pervasit, 
ubi prius iu Gallura, et Caslro Ara(jonensi, grassata esl; mox a 
kal. maii in Algario, et a VIII. kal. uovembris Sassari; demde 



155 
ii) oppidis Morrs, Banaris, Codrongiani, Cossaynis, s. Luxurii, 
el in civitale Kisaniiii, ct Comilatu Gociani. Asl magis, quam 
in a!ia parlc insnlac sacviil in Sassari, ubi ad sexdecim millia 
bominuin inicriere, ct inter cos Pelrus Cariga , ct Ludovicus 
Castelvi, Franciscus Lledo Assessor, Joannes Solinas , Joan- 

nes Valdcmussa ct Pallcris J. U. Doclor, Gavinus 

Canus, Angclus Pilus, Comita Conicne, Pctrus Marongiu, Pe- 
trus Travall , et Joannes Ant. Milia, qui sine legitimis libe- 
ris deccdcns oppida Sursae et Scnnoris Francisco de-Sena viro 
slrenuo teslamcnlo reliquit, qui super illis lilem cum Joanne 
Pilo susccpU, rcagno cum dctrirccnlo proprii patrimonii. 

Anno 1529 XII. kal. febr. qno nalalia Fabiani et Sebast. 
mm. colcbanlur, ct litaniae supplicalioncsque a populo Sas- 
sarensi fiebant ut Deum placarenl , signa in coelo apparuere, 
omnibus rcisericordiam cxposcentibus, ct deinde pestis cessare 
eocpit. Supcrslitcs qui patriam rcversi . . . jus cudendi cer- 
tain pccuniam, ut urbem Caraliianam aliquanlulum levarent, a 
Rcge oblinuerc. 

Anno 1550 Cacsar magno cum apparatu a Clemente VII. 
Bononiae suscipitur, et coronatur, pace prius cum Franciseo 
Gallorum Regc et Italiae principibus inila, Sardique cjus rei 
a litteris ipsius certiorati laetiliae sijjna publica dedere. 

Anno codem Martinus Cabrera Prorex in Sardiniam venit , 
et anno sequcnti 1551 vocatis Sardis comitia in Castro 
Caralis babuit, jusque Sardis dixit, et privilegia multa de 
rcore concessit, ct Regi ex iis pecuniam procuravit. 

Anno 1552 Marlinus Cabrera Prorex Sassari residcns filios 
duos Joanncm et Ferdinandum ad Regem Ferdinandum desti- 
navit, quorum desiderio uxor in rcorbum incidens obiit , et 
ipse paullo posl Caralim reversus decessit. 

Eodem anno jus patronatus, seu praesentandi personas ido- 
neas ad Catbedrales et Metropolitanas Ecclesias Sardiniae et 
Siciliae , Carolo Imper. quoties illas vacare contingeret, et 
quamdiu ille viveret, Clemens VII. reservavit; idenique jus- 
patronatus ad easdem Ecclesias et Monasteria quaecumque 
dictorum regnorum Sixtus V. postca anno 1586 Regi nostro 
Pbilippo dc Sede Apostolica benemerito, et ejus nalo Pbilippo 
Principi eodem modo quamdiu vixerint concessit, ut ex lille- 



156 

ris Romae et in Regio Archivio Sardiniae reconditis apparet. 

Anno 1534 Antonius de Cardona novus Prorex Sardiniam 
\enit. 

Eodem anno de mense aprilis flantibus Austris naufragium 
in portu Pini fecerunt undecim Turcarum triremes, quibus 
tres insignes Piratae Scacciadiabolus, Judaeus et Corsesus in 
terram cum omnibus fere aliis incolumes evaserunt, metu tamen 
Sardorum, qui contra eos advenerant tres biremes conscen- 
dunt , et relicta omni gaza, dimissisque liberis omnibus Chri- 
stianis numero octingenlis, Africam jretierunt. 

Eodem anno Solimanus Turca septuaginta triremium classe 
Tunetum Africae urbem Duce Ariadeno Rarbarossa cepit , et 
Muleym Hasam fugavit dictitans velle in regnum restituere 
Haraschidum. Itaque quum arcem Goletarn novis propugnaculis 
etTurcico praesidio muniisset, et eodem suarum triremium clas- 
sem ad dubios casus subduxisset, ingentem metum non modo 
Sardiniae et Siciliae, sed etiam Hispaniae et Italiae incutiebat. 
Quare Carolus Caesar Turcas inde pellere volens ex Hispania, 
Lusitania, Germania, Sardinia, Sicilia, Neapoli, et Genua, mi- 
lites ad quadraginta circiter miliia, et classem sexcentarum 
ferme diversi generis navium comparavit, cum qua III. id. 
jtin. anno 1535 ex Rarchinone Caralim advenit, ubi Marchio 
Vasti dux electus copiarum terrestriuvn cum Neapolitana classe 
IV. non. antea appulerat; magnoque apparatu et decenti ho- 
nore a Sardis fuit exceptus et a Jollredo Cervellono Sassarensium, 
legatOj aliarumque urbium nunciis salutatus se transfert Impe- 
rator ad templum maximum Castri Caralis, et audito sacro 
in classem revertitur, atque die sequenti Africam petiit, ubi 
Goletam expugnavit , Rarbarossam vicit et fugavit, Tunetura 
cepit, Regem in solium restituit, viginti duo millia capti- 
vorum liberavil , atque Utica, Hippone, Sface, et aliis vicinis 
locis est potitus. 

Ea tempestate Franciscus de-Sena Gubernator lites et si- 
multates cum Joanne Pilo, Joffredo Cervellono, Francisco Cen- 
telles, et Francisco Rebolledo , exercebat, laboresque plures 
in Sardinia et Hispania sustinuit, et facto calculo compertum 
fuit scutata Romana sexaginta duo millia esse debita Joanni 
Pilo. 



157 

Anno 1556 Cacsar iu Provincia bellutn Gallis intulit. Sam- 
perus Corsus peditum dux cum aliis multis a Ferdinando Gon- 
zflga, ut refert Cyprianus Mancnte, captus fuit. 

Anno 1557 prid. kal. oct. Comitatus Villae-Sorris in regione 
Partis Hippis fuit a Caesare creatus, Blasio Alagon, ipsius Im- 
peratoris alumno et oris ministro , primo Comite creato, qui 
Imperalorem ipsum Bononiam, Gcrmaniam, Burgundiam et 
Flandriam proficiscentem est sequutus, ac in bello contra So- 
limanum Turcarum Principem gesto claruit, et contra Barba- 
rossam in expugnatione Golctae et Tuneti insignis est habitus, 
Siciliamque et Neapolim, Romam et Provinciam cum Caesa- 
reo exereitu peiiit, Genuamque reversus Hispaniam usque co- 
mitatus est Carolum, ut constat ex tabulis authenticis. 

Eodem anno Sassarenses Algarienses et Bosani , impulsi ab 
Antonio Cardona Sard. Prorege , Bernardo Simoni Regenti Can- 
cellariam Sardiniae vendiderunt castrum et regionem Montis 
Leonis, qui postea a Caesare licentiam castrum et alia oppida refi- 
ciendi obtinuit: et Ferdinandus Cardona magnus Siciliae ad- 
miratus oppida Seduli, Canalis, Norguilli, Zuuris, Suddi, Do- 
mus novae et Sedetzani Nicolao Torresano et Petro Mora 
vendidit. 

Anno 1558 de mense martio duae Turcarum biremes in 
Turribus diripuere Ecclesiam ss. Gavini, Proti , et Januarii, et 
omnem praedam in portum Nymphaeum, Comitis dictum, repor- 
tarunt; inde tamen miraculose solvere nunquam potuerunt , 
nisi prius facta Ecclesiae omnium bonorum restitutione. 

Eo anno fuit Sassari magna aquarum inundatio, et turbo 
vehemens tantam excitavit tempestatem ut arbores radicitus 
evulsae et domorum aedificia obruta et procul dejecta sint : 
eoque anno Barbarossa insigne fecit naufragium amissis vi- 
ginli millibus hominibus, cum jam classe educta , malum in 
nostros cogitaret. 

Anno 1559 Isabella Caroli Caesaris conjux mortua est , et 
Antonius Cardona Prorex exequias Sassari cum omnibus civi- 
bus solemniter peregit, Salvatore Alepusio Archiep. Turritano 
concionante. 

Eodem anno Paulus III. Pp. vexillum Confalone dictum in 
duabus s. Gavini festivilatibus deferendum Arcbiepis. Turrit. 



158 
concessit; et ad Caroli Caesaris preces statuit Archipresb. et 
Canon. omnes Ecclesiarum Plovacen. et Sorren. Turriianae 
Ecclesiae unitarum in metropolilana residere et divinis deser- 
vire officiis , portione fi ucluum beneficiorum suorum pro di- 
stributionibus quolidianis applicata : quod tamen lite exorla 
efFectum non obtinuit. 

Eodem quoque anno ex biremi in mari contra oslium flu- 
minis Thosae regionis Sarrabi, naufragata viginli tres turcae 
inlercepti a Sardis fuere. 

Anno 1540 dira annonae caritas Sardiniam adeo invasit , ut 
plures fame adacti car.es et mures comederint, mulierque ru- 
slica filiae infantulae non pepercerit. Et Draguttus archipirata, 
qui Sardiniae et Corsicae maria infesta reddcbat, fuit cum se- 
ptem longis navibus a Joanne Auria captns, et Andreae tra- 
oitus, Cypriano Manenle et Maurolicio Abbate referentibus. 

Anno 1541 Azanaga genere, ut refcrt Surius , et Fanccllus 
Sardus, qui abjuralo Christo Mahomclanam supcrstilionem am- 
plexus a Barbarossa obsequio Solimani apud Constanlinopo- 
lim mancipatus , fuit Aigerio cum praesidio Turcarum praefe- 
Ctus, et maximis damnis non modo Sardiniam atqne Siciliam , 
sed Hispaniam atque lialiam afficiebat. Quare Carolus Caesar 
suorum subditorum querimonia cxcitalus ducentarum roslra- 
tarum onerariarumque navium classe triginta ferme millibus 
peditum instructa, Geuua solvit, et in Corsicam vectus porlum 
Syracusanum ingreditur; inde portum Nymphaeum in Sardinia 
appulsus a Sardorum eitusa multitudinc excipitur, et cum In- 
signi equo Joannis Manca, qui postca equus lmperialis fuit 
appellatus, Aigarium defertur, ubi a Francisco Rebolledo tunc 
Consiliario et Joanue Cariga viro primario Sassarensium no- 
mine fuit salutatus, ct omnis generis commeatibus Hberaliter 
donatus. 

Deinde Petrus Virde vir genere ct militia clarus, atque 
Petrus Pilo, Joannes De-Lo-Sgrecio, ct Joannes Galeacius fue- 
runt a Carolo equkes creali, et mililari cingulo decorati, ali- 
ique benemeriti privilegiis et gratiis honestati; atque ita gra- 
tus omnibus Sardis Algario discessit. Sed infeliciter classem 
Algerium (Juliam Caesaream) traduxil: nam sacva orta tcm- 
peslale naufragium est passa, et ipse spe frustratus el despe- 



159 
ralis rcbus iu Hispaniam rcvcrtitur, aliis alio concedcntibus 
qui superstites cx naufragio fuere. Alphonsus Urries cum lcr- 
tio Ncapolitano Sardiuiam vcnit, ct Sassari hyemavit, ubi mi- 
liles omncs marjna Sassarcnsium caritate et rerum omnium 
subventionc fucrimt reereali. Carali tcrlium Siculum appu- 
lit et in hibcrnis non minori coinmodo stetit. Sed tam Sassa- 
renses, quam Carnlitani , et alii, ab iis hospitibus multa damua 
passi sunt, quae plurimi sunt aestimata. 

Anno sequenti 1542 Franciscus I\ex Franciae foedere cum 
Solimano Turearum Be^e inito bellum contra Caesarem in 
Hispania, Italia, et Flandriae fiuibus reparavit: quare mililes 
omnes belli Africani, et Siculi , et Neapolitani qui crant in 
Sardinia revocati sunt. 

Eo anno Anlonius Cardona Prorex convocatis undique Sar- 
dis conventum in Castro Caralis habuit, in quo de munieu- 
dis maritimis civitalibus Caralis , Algarii, Castri Aragoneu. 
et Oristani , reficiendisqne insulae poutibus , pracseriim ponte 
Soppo, ponte Oristaniete ponte Samassis vetustate dirutis, atque 
de aliis rebus insulae aetum fuit, pluraque capitula a Blasio 
de Alagon Caesari porreeta fuerunt , et ab eodem coucessa in 
oppido Antuerpiae die 29 aprilis anni 154S. 

Anno 1544 classis Othomana duce Barbarossa, mare Tirrhc- 
num navigavit, omnibus terrorem incutiens: et Biasius Ala- 
gona Comes Villae-Sorris cum septiogentis strenuis equilibus 
oram maritimam custodivit, hostesque ita terruit, tit insulam 
inoilensarn reliquerint ; una tantum uavi in sinu Orislani capta 
et in capite s. Marei combusta. 

Eo tempore Paulus III. Concilium Tridenlinum indixit : et 
Carolus Caesar navigaturus Philip. filitim sextumdecimum an- 
num agentem regni Hispaniae et aliorum regnorum Guberna- 
torem pronunciavit, eiqiie omnes civitates Ilispaniae per lega- 
los sacramentum dixcrunt. 

Anno 1545 Pace inler Caesarem et Franeiscum Francorum 
Regem inita et vul<pta : Cuncilium Tridenti a Pauio III. iu- 
choatur: et in eo praesentes fueruut Salvator Alepus Ar- 
chiep. Turren. et Baltassar de Heredia Epis. Bosanen. 

Eo anno Monasterium s. Luciae civitatis Caralitanae sororl- 
bus secundi Ord. s. Franeisei fuit consiynatum: et Cathariua 



160 
Flos Montagnans in civitate Sassaris domum suam Monialihus 
s. Clarae reliquit, ex qua insigne monasterium fuit postea 
conditum. 

Aliud etiam monasterium fuit conditum pro Monialibus Hie- 
ronymitis, quod postea in Collegium fuit mutatum et habitatum 
a PP. Societatis Jesu: Moniales vero translatae fuerunt in 
domum, ubi antea Jesuitae degebant. Collegium illud primum 
fuit, quod Jesuitae colerent in Sardinia. 

Anno 1548 Franciscus Laconus J. C. de rebus Sassaris co- 
ram Philippo Principe regnorum Gubernatore egit, et docuit 
quam expediret turrium aedificatio in Aenaria ad piratas re- 
pellendos : eoque tempore nupsit Maria Caesaris filia Maximi- 
liano patrueli; illisque in Hispania regnorum Gubernatoribus 
relictis Philippus ad Patrem in Belgium proficiscitur. 

Anno 1549 Turris montis Girati a Sassarensibus conditur , 
ut piscationi coraliorum tuti a piralis incumberent. 

Anno 1550 post morlem Pauli V. a Julio III. Concilium in- 
termissum fuit reassumptum juxta Caesaris desiderium. 

Anno 1551 de mense majo celebrata fuit prima sessio post 
reassumptionem Concilii. 

Sub ejusdem anni finem Philippus Caesaris filius ab Au- 
gusta Vindelicorum descendit in Italiam , inde in Hispaniam 
regnorum gubernationem reassumpturus. 

Eodem anno Henricus Francorum Rex belluni in Caesarem 
reparavit : quare concilium rumpilur et paullatim Concilii Pa- 
tres domum revertuntur, et Sardiniam repetunt Balthassar He- 
redia Arch. Car. et Salvator Alepusius Arch. Turr. qui fuerat 
concilii decanus, et praeclaram orationem habuerat in eodem. 

Hoc eodem anno Ferdinandus Heredia Prorex, et praeses 
parlamenti deputatus ad conventum Sardos convocavit in Ca- 
strum Caralis; et jussum fuit Sassaris urbem et portum Tur- 
rium communiri. 

Sub id tempus floruit Gavinus Sunierus poeta Sassarensis ma- 
gnae expectationis juvenis , qui immatura morte fuit ereptus , 
ut testatum reliquit Sambiguccius ad Hermatenam Bacchiam. 

Anno 1553 Turcarum classis Dragutto ductore una ciim 
Ferdinando Sanseverino Salerni Principe, atque Gallicis trire- 
raibus, Corsicam de mense juni petiit, et portura Syracusauum 



161 

cum oppido Bonifacii in cxcclsa et pracrupta rupc Sardiniara 
eontra siiimi, sanclumquc Florentium et omnem insulam, Cal- 
vo, ct liastia cxcepiis, deditione ccpit , atque Henrico Usgi 
subegit, Laurcntio Surio , Thoma Fanccllo, et Maurolicio Ab- 
bate refcrentibus. 

Corsica subacta Draguttus Sardiniam pctit ct Terramnovam 
urbem satis immunitam et populo infrequentem capit, di- 
ripit, et incendit. Itaque Sardi ad defensionem insulae se ac- 
cingunt omniaque munire propcrant: ct Ferdinandus ab Heredia 
PR. hoslem tam propinquum veritus ad Sassarenses scribit , 
corumque fidelitale, ct rebus pracclaris conlra Gallos Sassari 
et in Castro Aragoncnsi alias gestis, commendatis, opem au- 
xiliumque postulat , ut quemadmodum eo tcmpore a Gallis 
tutati sunt insulam : ita ctiam hac tempestate Gallum et Tur- 
cam immanissimum hostem ab insula arcere curarent , quae 
litterae in Archivio ipsius urbis apparent ; proplerea urbe Sas- 
saris aggeribus vallata Gerardus Satrilla Logudori Guberna- 
tor littora septentrionalia , quac Corsicam spectant, cum equitattf 
lustravit et custodivit. Sed statim timore Icvati sunt populi : 
nam eodem anno de mense novembr. inimicorum classis in- 
sula Corsicae excessit , Jordano Ursino cum mille peditura 
praesidio, ut inquit Cyprianus Manente, relicto. 

Anno autem sequenti 1554 cum nova aggressio formida- 
retur , Antiochus Bellit Logudori Gubernator, generis nobilitate 
et militia clarus , Castrum Aragonen. cum ducentis Sassarensi- 
bus, centum Gallurensibus, totidemque Sursanis, et multis An- 
glonensibus munivit. Praeterea Petrus Aymerich virinsignis, 
et Franciscus Casalabria Sassarenses orara Gallurae tutanlur, 
et Gallis , qui septcm triremibus in portum Figaris venerant , 
viriliter obstitere. 

Eo tempore Andreas Auria cum classe et Genuensium exer- 
citu oppidum s. Florentii in Corsica obsidet, et deditione 
capit , Bonifaciique defectionem quorumdain conspiratione fru- 
stra tentavit , Jordano Ursino in eo existente , cura quo deinde 
multis praeliis certavit. 

Eodem anno Philippus, Cacsaris filiu3, Mariam Angliae Regi- 
nam uxorem duxit , et ad eam de mense julio proticiscilur , 
Joanna ejus sororc rcgnorum Gubernatrice rclicta. 



yuJ t^^o <( <W~~ Oot" , *x* ftv ±<y* /** 

162 

Anno 1555 Turcica classis Corsicam repetens Calvum et 
Bastiam bello licet frustra tentavit, terroremque Sardiniae in- 
cussit, quamdiu illic stetit. Atque ita Antiochus Bellit Guber. 
Castrum Aragonen. et Logudori maritima loca praesidiis munire 
curavit; et Joannes Cariga vir prudentia, humanitate, et bel- 
lica disciplina illustris toti militiae provinciae Turritanae prae- 
fectus numeroso Sassaris et totius Logudori equitatu Sursam 
prius et Plovacam, mox Oskarim petiit, ut advenienti hosti 
facile occurreret, vocatus ab ipso Gubernatore , vel a Fran- 
cisco Casalabria, qui Gallurensium copiis oram marilimam dili- 
genter excubabat. Turca autem Sardiniae equitatum veritus, 
Sardinia relicta, in Corsicam secessit; nam qui pecora abige- 
bant a Sardis repulsi cum damno fuere, teste Maurolicio. 

Eodem anno Gavinus Sambiguccius Sassarensis Medicus 
Philosophus et Poeta praestantissimus edidit librum in Her- 
mathenam Bacchiam, majora sui acerrimi ingenii testimonia 
editurus, si immatura mors eum non eripuisset. 

Eodem anno quum Laurentius Ferdinandus De-Heredia Pro- 
rex convocatis undique Sardis, conventum iu Castro Caralis ha- 
buisset , decessit ; et pax inter Caesarem et Henricum Galliae 
Regem fuit scripta. 

Eo quoque anno de mense octobri Carolus Caesar Sardi- 
nia et aliis omnibus regnis se abdicavit, Philippoque primo- 
genito renunciavit; atque in Hispania inter religiosos Divi Hie- 
ronymi viros ad monasterium ss. Justi, et Pastoris coelibem 
duxit vitam usque ad annum 1558, quo fato concessit, Impe- 
rator pluribus victoriis quae raro aut nunquam alicui Ro- 
manorum contigerunt factus insignis. 

Sub Carolo Caesare multi Sardi militia claruerunt, et inter 
eos Petrus de Orela, Bernardinus Ferrali, Petrus Virde , 
Nicolaus Mancone, Nicolaus Vidini , Laurentius s. Caeciliae , 
Joannes Cortibaldus, Michael Canus, Franciscus Alis, Gavinus 
de-Livesi, Petrus Pala, Didacus de-Sotgio, Lucas Aurolus , 
et Gabriel De-Corra Sassarenses viri fortes , et Joannes De-Ia- 
Camera Sursanus. 

Eodem anno ab humanis decessit Alexius Fontana praecla- 
rae memoriae vir Sassarensis , Caroli V. a secrclis, in Sardi- 
niae renrno . ma^isier rationum, qui Sacerdotes Societatis Jesu 



163 
primus in Sardiniam vocavit , ct millc aurcis annuis lcstamento 
rclictis cclcbrc collcgium Sassarilanum instituit , ubi plurcs 
viri pictalis , modestiac , ct crutlitionis lauilc insignes aluntur, 
qui adolcsccntcs optimis moribus instruunt, fjranunaticam, rc- 
tboricam, philosophiam, ct llicologiam quingcntorum auditorum 
frcquentia libcralitcr et gratis doccnt, per Sardiniam magno 
cum animarum fructu praedicant, sacramenla administrant , 
ct alia multa pictatis opera excrcent. Ipsius Collegii primi con- 
ditores fuerunt Balthassar Pigna Aragonensis et Franciscus 
Antouius Portugallensis ejusdem societatis patres. 

His Caroli V. temporibus Pontifices infrascripti fuerunt in 
Sardinia. 

Anno 1517 XI. kal. junii Joannes Eps. Bcriten. translatus V * *. 
ad Episcopatum Arbor. sedit annos tres , et se abdicavit. "" ' ' /L 

1520 XVI. kal. maii Joanncs Lancherch Can. Cameracen. in 1***1' * 
vigesimo suae aetatis anno electus Archiep. Arboren. cum 
primum ad aetatem legilimam pervenit sedit annos decem. 

1550 V. kal. apr. Augustinus Grimaldus creatus Arch. Ar- 
bor. sedit an. septem. 

1537 V. kal. jun. Carolus de Alagon creatus Arch. Arbor, 
sedit an. decem et septem. 

1554 non. aug. Andreas Sanna Eps. Usellen. et Terralb. 
translatus ad Archiep. Arboreae sedit annum unum : hic fuit 
primus Inquisitor Ap. adversus haereses in Sardinia. 

1521 Hieronymus Villanova crealus Archiep. Caralitanus 
cum unione Ecclesiae Sulcitanae ad vitam sedit an. terdecim. 

1534 idib. nov. Dominicus Pastorellus Eps. Algariensis 
translatus ad Eccl. Cat. sedit an. terdecim. 

1548 pridie kal. sept. Ballhassar de Heredia Epis. Bosanen. 
translatus ad Ecclesiam Caralitanam sedit annos terdecim , et 
obiit. 

1523 Salvator Alepusius creatus Archiep, Turritanus sedrt 
annos quadraginta quatuor; hic fuit vir eloquentissimus et 
venustus , utriusque sigoaturae referendarius , e't Concilii Tri- 
dentini sub Julio III. Decanus, ubi orationem insignem habuit. 
Decanatus clignitatem in Ecclesia Turritana erexit : compendium 
historiae ss. mm. Gavini, Proti, et Januarii , homiliasque scri- 
psit , et anno 1552 mortuo Joanne Cardona habuit Ecclesiam 






Plovaccn. ex unionc a Clementc VII. facta de novo pridic kal. 
aug. cjusdem anni. 

1525 X. kal. julii Gulielmus Cassiodorus Rom. Rolae Au- 
ditor creatus Eps. Algarien. sedit anno tres. 

1528 VI. kal. fcbr. Dominicus Pastorellus Eps. Algarien. 
sedit an. sex , et Iranslaius fuit ad Eeclesiam Caralitanam. 
J/^'/«*/' , /y,^ 1554 III. non. nov. Joannes Renna Venetus Eps. Algarien. se- 

/j ?/ ™ t "?? }jX***** % *"* an * < l u,ltuor » et f"* 1 ac * Ecclesiam Pamplonen. translalus. 
•U <*+**• (m^^ l558 Duras de Durantibus Archidiaconus et Cubicularius 

t ac familiaris continuus commensalis Summi Pont. Eps. Algarien. 

sedit an. tres et fuit translalus ad Ecclesiam Cassanen. 

1541 IV. non. julii Petrus Varjniek Can. Ecclesiae Jacen. 
creatus Episcopus Algarien. sedit annos viginti quinque : hic 
fuit Visitator in Sardinia a Carolo V. XII. kal. 1542 decembris 
ordinatus. 

1533 idib. fcbr. Bernardus Gentilis Ord. fr. Praedicat. Epi- 
4. scop. Bosanen. hic fuit Capellanus Caroli V. Imperat. 

^*****<r 1558 Nicolaus Cano creatus Eps. Bosanen. 

/fAf* c+y-^l r* J " % 1541 pridie non. julii Ballhassar de Heredia Ord. Praed. 
c+^yL4'<*<*l < fcUytJf*-** gp S jBosancn. sedit annos octo, ct translatus fuit ad Ecclesiam 
pnJrri . Caral. Hic synodo Trident. sub Julio III. interfuit. 

1549 XVI. kal. decembr. Vincentius De-Leone Ord. fr. Car- 
melitarum Eps. Bosanensis sedit annos sex. 

1555 IV. non. maii Antonius Pinlor Caralitanus Eps. Bosa- 
nen. sedit annos decem et septem, et obiit Sassari in Concilio 
Provinciali existens. Hic omnes reditus Episcopatus pauperi- 
bus et Ecclesiae dum vixit distribuit vivens in paupertale cum 
parva familia inter suos clericos, non secus atquc unus ex il- 
las , sindonem nunquam indutus. x 

1529 Ludovicus Gonzalez Episcopus Emporicn. 
1558 non. junii Georgius de Arteca Eps. Laudcn. translalus 
,%tvn ad Epm. Emporien. : sedit annos septem. 

;vV« ■ fc :V< • • • 1JH5 Lua>vicus de-Cotes Eps. Emp. sedit an. deeem et scptem. 
1521 Andueas Sanna Eps. Usellen.„scdit annos triginta Ircs, 
ct translatus fuit ad Ecclesiam Arboren. 
Infrascriptt praesides fuerc in Sardinia. 
1516 Angclus de Vilianova P. R. secundum. 
1529 Marliuus dc Cabrera Sardiniae P. R. 



165 
1534 Antonius Cardona fratcr Ducis Cardonae Sardiniae I*. R. 
154*) Hicroiiymus Ar«i[;all Praescs Sardiniac. 
1553 XVI. kal. apr. Laurentius Ferdinandus de Hercdia 
Sard. I». R. 

1551 Antonius Cardona Prorex secundum. 

1524 Franciscus de-Sena Gubernalor Logudori, et . ... 
Gambclla progubem. Francisco absente. 

1550 Franciscus de Gerorde Rebolledo Proguber. Log. Franc. 
de-Sena absente. 

1534 Onuplirius Cardona progubernator Logudori absente 
Francisco de-Sena. 

1536 Franciscus Centella Logud. Proguber. decem dierum. 

1558 Didacus De-Sena Progub, Logudori absente Francisco 
ejus fratre. 

1516 Joannes Cariga Progubernator Logudori abscnte Fran- 
cisco , et Didaco suspenso. 

1552 Franciscus de Alagon Gubcrnator Logudori. 

1553 Gueraus Satrilla Gubernator Logudori. 

1554 Antiochus Bellit Guber. Logud. 

Eod. anno dc mcnse novembris Jobanncs Fabra Gtibernator 
Antiocbo Bcllit ab*cnte. 



^t'/c-r/-*~ri f J* ^•* t * MW *~~ ' ' *~ — ' ' -'' " r~ \ / 



J^ft' ^ I jLi'/or¥w^i' I Jfrx+vk^^ c^rrv^. -u^Uvc^. 






Se^*,].. CrZf* ' «* fi'-t*JLJcJf' rJ**^ y^AS srrrff^ <*J o^' -7^y^\t 'as , e^ ***+^ 

f" Vcfl^ C4-rr*is £^rC*™*A 



Xd//» Wc//(Lt *n.« ^ ^V<^^2^^*«i> C*rC*™*4le A /rz****'tj ~7144*^ *Jc>r*i 'tj X &***rx> (/C^^r^cn^ ^ 
J& ' ft~/* A 4.\<> &t X <-*^-r^r- Y^1f> rTLf Jf S/irv-r-cJ***- ' i* ^J^Z^o .^ JUer*Jf* *«-„ /U. /+c* 6*~*>^ 



T 



t f I 



166 

INDEX 



LIBER 



Jacobus secunclus rex Aragoniae a Bonifacio VIII Sardiniae et Corsicae 
rex constituitur. Alphonsus ejus filius Ugonis Arborensis Judicis et 
Branchae Auriae sollicitationibus magna classe Sanliniam petit. Bellum 
cum Pisanis agit, Villam-Ecclesiam longa obsidione capit. Multis 
prospere gestis deinde pacem cum Pisanis componit. Renovatio belli. 
Pisanorum et Genuensium foedus. Pace composita omnes Sardiniae 
populi Aragonensium imperio parent. Proregum et Antistitum se- 

ries . . . : . : pag. 3 

Alphonsus rex. Aytonus Auria a rege deficit. Genuenses Bellum cum 
Aragonensibus reparant. Sassarenses etmarchionesMalaspinae in regem 
insurgunt. Sassarenses ab urbe pulsi. Castrum Sassaris aedificalur. Sas- 
sarenses in patriam reducti. Aurienses et Algarienses urbe ejecti. 
Sassarim bello petunt. Genuenses exercitum in Galluram mittunt. Ca- 
thalanorum naves expugnatae. Alphonsi mors. Castii-Genuensis motus. 
Discordia inter proceres Auriensis familiae. Barbaricinorum libertas » 26 
Petrus rex pacem cum Genuensibus firmat. Urbs Terrae-Novae regi tra- 
dita. Auriensium et Malaspinarum factiones. Aurienses Sassarim obsident. 
Aragonenses praelio victi. Aragonenses Sassarim obsidione Iiberant- 
Magna Sassarensium fides. Secunda Sassaris obsidio. Algarienses regis 
inimici Genuensium patrocinio se tradunt. Genuensium classis ab Ara- 
gonensibus et Venetis profligata. Marianus Arborensis Judex Sassa- 
rim obsidet. Aragonenses obsidionem solvunt. Pax cum Mariano 
Judice. Algarienses omnes urbe eliminantur et eorum sedes Catha- 
lanorum et Aragonensium colonia fit. Mariani Judicis cum rege 

novae lites. Pax .....»» 32 

Feudatarii Sardiniae »> 46 



167 

Proregcs .!....::.:....:::. pagi, 61 

Gu